CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ GIÁO DỤC- ĐÀO TẠO VÀ VAI TRÒ CỦA TÀI CHÍNH THÚC ĐẨY PHÁT TRIỂN GIÁO DỤC- ĐÀO TẠO 1. Những vấn đề chung về giáo dục - đào tạo Giáo dục là quốc sách hàng đầu, là sự nghiệp của Nhà nước và của toàn dân. Để phát triển sự nghiệp giáo dục, tăng cường hiệu quả quản lý Nhà nước về giáo dục nhằm nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài phục vụ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, đáp ứng nhu cầu xây dựng và bảo vệ Tổ quốc vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh. Giáo dục “Là hoạt động nhằm tác động một cách có hệ thống đến sự phát triển tinh thần, thể chất của một số đối tượng nào đó, làm cho đối tượng ấy dần dần có được những phẩm chất và năng lực như yêu cầu đề ra”(Trang 394 - Từ điển Tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học- NXB Đà Nẵng năm 2000) Giáo dục là một hiện tượng xã hội có tính lịch sử lâu đời tồn tại song hành cùng với xã hội loài người.
Nó luôn là trung tâm của đời sống xã hội vì nó quyết định tương lai của mỗi người và của xã hội. Giáo dục hàm nghĩa sự hình thành có mục đích và có tổ chức những sức mạnh thể chất và tinh thần của con người, hình thành thế giới quan, bộ mặt đạo đức và thị hiếu thẩm mỹ cho con người, với khái niệm này bao hàm cả giáo dưỡng dậy học và tất cả các yếu tố tạo nên những nét tính cách và phẩm hạnh của con người, đáp ứng nhu cầu của kinh tế xã hội. Giáo dục là một phạm trù cực kỳ quan trọng trong hoạt động của loài người nói chung và của mỗi người nói riêng. Đó chính là cơ chế chủ đạo giúp cho mỗi người khi sinh ra được trở thành người với tư cách là thành viên của xã hội.
Dưới một góc độ nào đó có thể nói giáo dục chính là cầu nối giữa quá khứ với hiện tại, với tương lai. Giáo dục nảy sinh cùng với xã hội loài người, trở thành một chức năng sinh hoạt không thể thiếu được và không bao giờ mất đi ở mọi giai đoạn phát triển của 5 xã hội loài người. Như vậy có thể nói giáo dục là một hiện tượng có tính phổ biến và vĩnh hằng của loài người. Nhờ có giáo dục mà những kinh nghiệm của loài người mới được hình thành và lớn lên ở các thể hệ một cách có định hướng, có tổ chức tối ưu.
Không có giáo dục thì “con người sinh học” không thể phát triển thành “ con người xã hội” với ý nghĩa đầy đủ của nó. Vì vậy, giáo dục là sự chuyển giao, nối tiếp các thế hệ không ngừng, tạo nên sự phát triển bền vững của xã hội. Có thể nói giáo dục thường được hiểu theo cả nghĩa rộng và nghĩa hẹp. Theo nghĩa rộng, giáo dục được hiểu là sự truyền bá và lĩnh hội tri thức để hình thành, phát triển phẩm chất và năng lực của con người.
Giáo dục hiểu theo nghĩa rộng bao gồm cả việc dạy và học cùng với các tác nhân khác, diễn ra trong và ngoài nhà trường, cả ở gia đình và ngoài xã hội. Theo nghĩa hẹp, gắn với hệ thống giáo dục quốc dân, giáo dục là quá trình đào tạo con người một cách có mục đích và có kế hoạch, thông qua tổ chức việc truyền thụ và lĩnh hội có hệ thống tri thức xã hội loài người; nhằm giáo dục con người phát triển toàn diện, có lý tưởng, tri thức, sức khỏe, thẩm mỹ, nghề nghiệp và hình thành bồi dưỡng nhân cách, phẩm chất, năng lực của công dân. Như vậy, bản chất của giáo dục là sự truyền đạt và lĩnh hội tri thức. Mục tiêu của giáo dục là hình thành và phát triển phẩm chất, năng lực của con người nhằm phục vụ yêu cầu phát triển kinh tế xã hội.
Mỗi một quốc gia khác nhau có mục tiêu giáo dục khác nhau tùy thuộc vào chế độ chính trị và quan điểm phát triển giáo dục của quốc gia đó. Nhưng tất cả đều hướng về một điều bất biến đó là nhận thức thế giới để cải tạo nó nhằm phục vụ cuộc sống. Ở Việt Nam mục tiêu giáo dục trong giai đoạn hiện nay là: “ Đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện, có đạo đức, tri thức, sức khỏe, thẩm mỹ và nghề nghiệp, trung thành với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; hình thành và bồi dưỡng nhân cách, phẩm chất và năng lực của công dân, đáp ứng yêu cầu xây dựng và bảo vệ tổ quốc”. Cùng với khái niệm giáo dục, người ta còn sử dụng tới khái niệm đào tạo.
Sự khác nhau giữa hai khái niệm này đó là : 6 Giáo dục là hoạt động nhằm trang bị vốn kiến thức cơ bản về tự nhiên, xã hội, sức khỏe, môi trường… để hình thành, phát triển phẩm chất và năng lực nội tại của mỗi người. Nhờ có hoạt động giáo dục con người có cơ sở để tiếp tục học lên những bậc học cao hơn mang tính chuyên môn và nghề nghiệp, tự học, học suốt đời. Còn đào tạo, + “Là làm cho trở thành người có năng lực theo tiêu chuẩn nhất định”- Theo từ điển Tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ- trang 289; + “Là quá trình tác động đến một con người nhằm làm cho người đó lĩnh hội và nắm vững tri thức, kỹ năng, kỹ xảo một cách có hệ thống nhằm chuẩn bị cho người đó thích nghi với cuộc sống và khả năng nhận một sự phân công lao động nhất định, góp phần của mình vào sự phát triển xã hội, duy trì sự phát triển văn minh loài người” (Trang 375- Từ điển Bách khoa của NXB Từ điển Bách khoa). Có nhiều dạng đào tạo: đào tạo cơ bản và đào tạo chuyên sâu, đào tạo chuyên môn và đào tạo nghề, đào tạo lại, đào tạo từ xa, tự đào tạo…Vì vậy hệ thống giáo dục quốc dân chia thành hai khối là khối giáo dục và khối đào tạo hay sự nghiệp giáo dục và sự nghiệp đào tạo.
Đào tạo thường có nghĩa hẹp hơn khái niệm giáo dục, thường đào tạo đề cập đến giai đoạn sau, khi một người đã đạt đến một độ tuổi nhất định, có một trình độ nhất định. Giáo dục không phải là khái niệm nhất thành - bất biến. Cùng với sự biến đổi không ngừng của xã hội, khái niệm giáo dục ngày càng được mở rộng. Nhờ có giáo dục mà các thế hệ nối tiếp nhau phát triển, tinh hoa văn hóa dân tộc và nhân loại được kế thừa và phát triển; trên cơ sở đó xã hội loài người không ngừng phát triển.
Nền giáo dục Việt Nam là nền giáo dục xã hội chủ nghĩa có tính nhân dân, dân tộc, khoa học, hiện đại, lấy chủ nghĩa Mác - Lê nin và tư tưởng Hồ Chí Minh làm nên tảng. Hoạt động giáo dục phải được thực hiện theo nguyên lý học đi đôi với hành, giáo dục kết hợp với lao động sản xuất, lý luận gắn liền với thực tiễn, giáo dục nhà trường kết hợp với giáo dục gia đình và giáo dục xã hội. 7 Giáo dục là hoạt động hết sức cần thiết đối với phát triển xã hội và tăng cường kinh tế. Không thể có một xã hội phát triển ở trình độ cao mà không có một nguồn nhân lực phát triển cả về thể chất và trí tuệ.
Sản phẩm của giáo dục là con người, con người là yếu tố sản xuất hết sức quan trọng. Kỹ năng của con người có tác động đến năng suất lao động. Muốn hình thành kỹ năng thì phải có giáo dục, do đó dù xét ở góc độ nào thì giáo dục chắc chắn là một dạng quan trọng trong phát triển con người. Tiềm năng của con người sẽ tác động đến năng suất lao động, năng suất lao động phụ thuộc vào trình độ giáo dục của con người.
Mặt khác, phát triển giáo dục có mối quan hệ gần gũi với thu nhập, người có giáo dục tốt sẽ có việc làm ở trình độ cao và chắc chắn thu nhập sẽ cao. Quốc gia nào có nền giáo dục phát triển thì của cải sản xuất ra sẽ nhiều và ngược lại nạn thất học tăng làm cho đất nước nghèo đi và thu nhập giảm. Các nhà tương lai học đã khẳng định giáo dục là con đường đi tới tương lai: “Tương lai của con người mới hoàn toàn phụ thuộc vào giáo dục” (Alvintroffler). Trong đó bối cảnh thế giới bước sang thời đại mới - Thời đại trí tuệ, trong đó tri thức và thông tin trở thành những yếu tố hàng đầu và là nguồn tài nguyên giá trị nhất, thì GD-DT trở thành đòn bẩy cho sự phát triển kinh tế.
Ở nước ta, phát triển GD-DT có tầm quan trọng đặc biệt, bởi lẽ nền giáo dục Việt Nam ngoài gánh nặng hậu quả của các cuộc chiến tranh còn phải làm giàu tài nguyên trí tuệ con người nhằm sáng tạo ra của cải vật chất phát triển kinh tế trong thời kỳ đổi mới. Nhận thức được vai trò đầy ý nghĩa của GD-ĐT, Đảng và Nhà nước ta đã coi GD-ĐT là vị trí hàng đầu của chiến lược phát triển kinh tế xã hội. Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI đã khẳng định: “Giáo dục và đào tạo có sứ mệnh nâng cao dân trí, phát triển nguồn nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, góp phần quan trọng phát triển đất nước, xây dựng nền văn hoá và con người Việt Nam. Phát triển GD-DT cùng với phát triển khoa học và công nghệ là quốc sách hàng đầu; đầu tư cho giáo dục và đào tạo là đầu tư phát triển.” – Theo Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên CNXH (bổ sung phát triển năm 2011) 8 Mục tiêu giáo dục là đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện, có đạo đức, tri thức, sức khỏe, thẩm mỹ và nghề nghiệp, trung thành với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; hình thành và bồi dưỡng nhân cách, phẩm chất và năng lực của công dân, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Con người là vốn quý nhất, chăm lo cho hạnh phúc của con người, bồi dưỡng và phát huy nhân tố con người là mục tiêu phấn đấu của Đảng và Nhà nước ta. Một trong những lĩnh vực thúc đẩy phát triển nhân tố con người chính là lĩnh vực GD-DT. Để thực hiện CNH-HĐH đất nước nhất thiết phải phát triển mạnh giáo GD- ĐT, đó là tiền đề là yếu tố hàng đầu thuộc năng lực nội sinh, có tầm quan trọng hơn so với các hệ thống yếu tố khác như tài nguyên thiên nhiên, vốn, cơ sở vật chất kỹ thuật.