CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN QUẢN TRỊ RỦI RO NHẰM ĐẢM BẢO AN NINH DOANH NGHIỆP THƯƠNG MẠI VÀ THI CÔNG XÂY DỰNG 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Rủi ro Đối với một tổ chức, doanh nghiệp thì rủi ro đƣợc hiểu là bất kỳ sự kiện hay hành động nào đó có thể tác động hoặc ngăn cản doanh nghiệp trong việc đạt đƣợc các mục tiêu đã đề ra (Hoàng Đình Phi, 2015).
Trong các nghiên cứu về rủi ro trong doanh nghiệp cho đến nay chƣa có đƣợc định nghĩa thống nhất về rủi ro. Những trƣờng phái khác nhau, các tác giả khác nhau đƣa ra những định nghĩa rủi ro khác nhau. Những định nghĩa này rất phong phú và đa dạng, nhƣng tập trung lại có thể chia thành hai trƣờng phái lớn: Trƣờng phái truyền thống rủi ro đƣợc xem là sự không may mắn, sự tổn thất mất mát, nguy hiểm. Nó đƣợc xem là điều không lành, điều không tốt, bất ngờ xảy đến.
Đó là sự tổn thất về tài sản hay là sự giảm sút lợi nhuận thực tế so với lợi nhuận dự kiến. Rủi ro còn đƣợc hiểu là những bất trắc ngoài ý muốn xảy ra trong quá trình kinh doanh, sản xuất của doanh nghiệp, tác động xấu đến sự tồn tại và phát triển của một doanh nghiệp. Theo quan điểm này thì rủi ro là những thiệt hại, mất mát, nguy hiểm hoặc các yếu tố liên quan đến nguy hiểm, khó khăn hoặc điều không chắc chắn có thể xảy ra cho con ngƣời. Theo trƣờng phái hiện đại, rủi ro (risk) là sự bất trắc có thể đo lƣờng đƣợc, vừa mang tính tích cực, vừa mang tính tiêu cực.
Rủi ro có thể mang đến những tổn thất mất mát cho con ngƣời nhƣng cũng có thể mang lại những lợi ích, những cơ hội. Nếu tích cực nghiên cứu rủi ro, ngƣời ta có thể tìm ra những biện pháp phòng ngừa, hạn chế những rủi ro tiêu cực, đón nhận những cơ hội mang lại kết quả tốt đẹp cho tƣơng lai. Trong nghiên cứu của luận văn này, tác giả đƣa ra quan điểm của riêng mình “Rủi ro là những sự kiện ngoài mong đợi và thường gắn liền với tổn 13 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Tuy nhiên, tác giả cũng có đồng ý rằng, con ngƣời, bằng nhận thức, kinh nghiệm của mình có thể đo lƣờng, đánh giá và kiểm soát từ đó biến rủi ro thành cơ may cho doanh nghiệp.
Cũng theo tác giả Hoàng Đình Phi (2015), rủi ro có thể phân thành những loại nhƣ sau: (1) Phân loại theo lĩnh vực: - Chính trị, luật pháp, chính sách, văn hóa, kinh tế, văn hóa, ngân hàng , kinh doanh, tài chính, … - Các rủi ro do môi trƣờng thiên nhiên… (2) Phân loại theo cấp độ: Rủi ro mức độ từ thấp đến cao. - Có thể phân loại và thể hiện theo màu sắc: từ màu vàng đến màu cam và màu đỏ. Thang màu sử dụng: Trung bình (màu vàng); Cao (màu cam); Rất cao (màu đỏ) - Có thể đánh giá theo thang điểm từ thấp đến cao: 1-10 (3) Phân loại theo các chức năng quản trị của doanh nghiệp hay tổ chức: - Các rủi ro về , tài chính, chiến lƣợc, nguồn nhân lực, marketing, bán hàng, công nghệ, sản xuất, … - Các rủi ro từ nội bộ bên tronlg, từ môi trƣờng bên ngoài, các rủi ro từ ngành công nghiệp, … 1. Rủi ro trong doanh nghiệp kinh doanh và thi công xây dựng Các dấu hiệu rủi ro, đôi khi đƣợc gọi là ngòi nổ, thƣờng là dấu hiệu gián tiếp của các rủi ro thực.
Trong lĩnh vực quản lý dự án, một sự bất trắc cao thƣờng đƣợc xem là nguồn gốc phát sinh của rủi ro, đó là sự bất trắc vể tiến độ, về chi phí, về công nghệ. Rủi ro có mặt trong hầu hết các dự án, đặc biệt trong lĩnh vực nghiên cứu và phát triển. Các dấu hiệu rủi ro chính gồm: Những thay đổi mang tính ngẫu nhiên của kết quả hoạt động của các bộ phận hoặc các hệ thống con; 14 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Dữ liệu không chính xác hoặc không đầy đủ và thiếu khả năng dự báo ở mức độ thoả mãn do chƣa trải qua kinh nghiệm tƣơng tự. Phân loại rủi ro (1) Theo bản chất: a) Các rủi ro tự nhiên: Trong dự án xây dựng các rủi ro tự nhiên thƣờng liên quan đến việc lựa chọn địa điểm xây dựng công trình, địa điểm cung cấp cũng nhƣ tiêu thụ sản phẩm của dự án.
Các nhân tố về địa chất công trình, khí tƣợng thủy văn là phổ biến. Các rủi ro tự nhiên đối với dự án xây dựng công trình xảy ra ở ba giai đoạn của quá trình xây dựng: – Giai đoạn chuẩn bị xây dựng: các rủi ro thể hiện ở chỗ các số liệu điều tra, thăm dò, dự báo đối với dự án không chính xác; – Giai đoạn thực hiện xây dựng: các rủi ro tự nhiên có thể làm hƣ hỏng công trình, gián đoạn quá trình tổ chức xây dựng; – Giai đoạn kết thúc, đƣa công trình vào sản xuất, sử dụng: các rủi ro tự nhiên có thể làm hƣ hỏng công trình, thiết bị máy móc, đổ vỡ công trình đã xây dựng xong, làm gián đoạn các khâu cung cấp, vận hành và tiêu thụ sản phẩm, ảnh hƣởng đến chất lƣợng sản phẩm… b) Các rủi ro về công nghệ và tổ chức – Giai đoạn chuẩn bị đầu tƣ: các rủi ro này thể hiện ớ việc chọn sai phƣơng án công nghệ và tố chức khi xây dựng công trình; – Giai đoạn thực hiện đấu tƣ: các rủi ro này thể hiện nhƣ hỏng hóc máy móc xây dựng do độ bền và độ tin cậy của máy móc không đảm bảo, do sử dụng máy móc và công nghệ thiếu an toàn, do phƣơng án tổ chức xây dựng không hợp lý…; – Giai đoạn kết thúc, dƣa công trình vào sản xuất, sử dụng: đó là các sự cố do công nghệ và các thiết bị máy móc cùa công trình thiếu độ vững chắc, an toàn cần thiết; do sai lầm của phƣơng án tổ chức cung cấp, vận hành và tiêu thụ. 15 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com c) Các rủi ro về tài chính, kinh tế ỏ cấp vĩ mô và vi mô: Các rủi ro về tài chính, kinh tế ở cấp vi mô thƣờng liên quan đến các rủi ro trong quan hệ cung cầu – giá cả của thị trƣờng cũng nhƣ các rủi ro vể tài chính do doanh nghiệp xây dựng gây nên. Các rủi ro về tài chính, kinh tế ở cấp vĩ mô có liên quan đến sự thay đổi đƣờng lối và chính sách của nhà nƣớc về phía bất lợi cho dự án (nhƣ chính sách thuế, tín dụng, giá cả, xuất nhập khẩu…) d) Các rủi ro về thông tin: Các rủi ro về thông tin thế hiện ớ tính không đầy đủ, không chính xác của các thông tin, cũng nhƣ trình độ của con ngƣời đối với việc xử lý các thông tin này… e) Các rủi ro về chính trị xã hội: Các rủi ro về chính trị có liên quan đến các biến động về chính trị (thay đổi thể chế chính trị, đảo chính, chiến tranh…) có tác động tiêu cực đến dự án xây dựng.
Các rụi ro về xã hội là các sự cố bất lợi cho dự án có liên quan đến mức thu nhập và mức tiêu thụ của dân chúng, dịch bệnh, đói nghèo, khan hiếm lao động, an ninh xã hội không đảm bảo… (2) Theo tính chất chủ quan và khách quan – Các rủi ro khách quan thuần tuý mà con ngƣời khó lƣờng trƣớc đƣợc. Các rủi ro này thƣờng liên quan đến thiên tai, các sự cố về công nghệ và máy móc làm thiệt hại về vật chất. Để khắc phục rủi ro này ngƣời ta thƣờng mua bảo hiểm; – Các rủi ro chủ quan có liên quan đến trình độ của ngƣời quyết định thi công. Rủi ro loại này luôn đứng giữa cơ hội kiếm lời và nguy cơ tổn thất.
Để khắc phục rủi ro này thƣờng phải dùng biện pháp rào cản và dự phòng. Ngoài ra: – Theo nơi phát sinh có rủi ro nội bộ dự án gây ra và rủi ro bên ngoài dự án; 16 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com – Theo tính hệ thống có rủi ro có tính chất hệ thống và rủi ro không có tính chất hệ thống; – Theo phạm vi tƣơng tác có rủi ro thuần tuý, rủi ro suy tính, rủi ro bộ phận và rủi ro số đông; – Theo môi trƣờng tƣơng tác có rủi ro do hiện tƣợng ngẫu nhiên, do môi trƣờng vật chất, do môi trƣờng phi vật chất, rủi ro chung và rủi ro cụ thể. – Theo mức độ khống chế có rủi ro có thể lƣờng trƣớc đƣợc và rủi ro không lƣờng trƣớc đƣợc; – Theo giai đoạn thi công có rủi ro nảy sinh ớ giai đoạn chuẩn bị thi công, giai đoạn thực hiện thi công và giai đoạn kết thúc thi công, đƣa công trình vào sản xuất và sứ dụng. Các loại rủi ro thường có đối với những doanh nghiệp kinh doanh và thi công xây dựng: - Rủi ro từ phía chủ đầu tƣ: Khi đứng trên vai trò là nhà thầu thì rủi ro gặp từ phía chủ đầu tƣ là việc không thể tránh đƣợc.
Việc quyết định lựa chọn làm nhà thầu cho chủ đầu tƣ có năng lực, có nguồn tài chính ổn định, và có uy tín cũng nhƣ thƣơng hiệu trên thị trƣờng có thể tránh đƣợc tình trạng gây đọng vốn, hoặc thiếu vốn hay thậm chí không thể thanh toán đƣợc. Mối quan hệ giữa nhà thầu và chủ đầu tƣ luôn đƣợc quản lý chặt chẽ bởi hợp đồng, trong hợp đồng phải quy định rõ các điều khoản tạm ứng, thanh toán, quyết toán. Vì nếu chủ đầu tạm ứng quá ít hoặc chậm thanh toán dẫn đến thời gian thi công kéo dài hoặc do những nguy cơ khách quan, chính sách, pháp luật làm tăng chi phí thi công xây dựng, khi đó nếu không đƣợc trợ giá từ phía chủ đầu tƣ sẽ làm giảm lợi nhuận hoặc có thể gây lỗ cho doanh nghiệp nhà thầu. Bên cạnh đó, bằng thực tế làm việc và kinh nghiệm cũng nhƣ sự nhạy bén thị trƣờng nhà thầu sẽ ƣu tiên lựa chọn đƣợc những chủ đầu tƣ uy tín, có năng lực vốn tốt, để hạn chế 17 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com rủi ro về thanh khoản, ép giá ở mức tối thiểu.
Về phía các nhà thầu thi công, rủi ro cũng đến ở giai đoạn đấu thầu khi có sự cạnh tranh làm giảm giá và thời gian thi công. Tiền bảo lãnh thực hiện hợp đồng có thể bị mất nếu nhà thầu không đáp ứng theo các điều khoản của hợp đồng.