Tổng quan nghiên cứu

Thành phố Hồ Chí Minh là trung tâm kinh tế đầu tàu của cả nước, đóng góp hơn 20% tổng sản phẩm quốc nội (GDP) và khoảng 27% tổng thu ngân sách quốc gia. Để duy trì tốc độ tăng trưởng kinh tế và hiện đại hóa hệ thống hạ tầng đô thị, nguồn vốn đầu tư công liên tục được rót vào hàng loạt dự án giao thông, thủy lợi, y tế và giáo dục trọng điểm. Tuy nhiên, giai đoạn từ năm 2016 đến năm 2022 ghi nhận thực trạng nhiều công trình công cộng bị chậm tiến độ nghiêm trọng, phát sinh chi phí vượt từ 15% đến hơn 30% so với tổng mức đầu tư ban đầu, gây thất thoát ngân sách và lãng phí nguồn lực nhà nước.

Vấn đề cốt lõi đặt ra là sự thiếu hiệu quả trong công tác quản lý chi phí đầu tư xây dựng công qua các khâu quy hoạch, đấu thầu, giải ngân và thanh quyết toán. Mục tiêu cụ thể của đề tài là nhận diện các nhân tố cản trở, đánh giá mức độ ảnh hưởng của từng tiêu chí và xây dựng mô hình phân cấp quyết định nhằm tối ưu hóa chi phí thực hiện. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các dự án xây dựng sử dụng vốn nhà nước trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh trong khung thời gian 2016 - 2022.

Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện rõ qua việc cung cấp cơ sở khoa học để các cơ quan chức năng kiểm soát chặt chẽ suất đầu tư, hướng tới mục tiêu giảm tỷ lệ đội vốn xuống dưới 10% và nâng tỷ lệ giải ngân kế hoạch hàng năm đạt trên 95%. Kết quả này trực tiếp góp phần lành mạnh hóa tài chính công và thúc đẩy an sinh xã hội bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự tích hợp của lý thuyết quản lý dự án hiện đại, lý thuyết tài chính công và mô hình phân tích thứ bậc AHP (Analytic Hierarchy Process) do Thomas L. Saaty phát triển năm 1980. Đồng thời, nền tảng pháp lý được neo chặt vào các văn bản quy phạm pháp luật chủ chốt gồm Luật Xây dựng năm 2014 (Điều 51), Luật Đầu tư công năm 2019 (Điều 12) và Nghị định số 85/2015/NĐ-CP về quy chế giám sát, đánh giá đầu tư công.

Khung lý thuyết tập trung vào 5 khái niệm trọng tâm:

  • Quản lý chi phí đầu tư xây dựng: Quá trình hoạch định, kiểm soát ngân sách từ chuẩn bị dự án đến nghiệm thu bàn giao.
  • Tổng mức đầu tư (TMĐT): Giới hạn chi phí tối đa được cấp có thẩm quyền phê duyệt.
  • Suất đầu tư và định mức xây dựng: Công cụ định lượng chi phí chuẩn xác định cho từng quy mô công trình.
  • Hiệu quả đầu tư công: Tỷ số so sánh giữa lợi ích kinh tế - xã hội đầu ra và nguồn vốn ngân sách đầu vào.
  • Chỉ số giá xây dựng: Căn cứ phản ánh mức độ biến động giá theo thời gian.

Mô hình nghiên cứu phân bổ hệ thống đo lường thành 6 nhóm nhân tố với 28 tiêu chí tác động, sử dụng kết hợp thang đo Likert 5 bậc và thang đo so sánh cặp 9 mức độ của Saaty.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu ứng dụng quy trình tiếp cận kết hợp giữa định tính và định lượng qua 2 giai đoạn chặt chẽ:

  • Giai đoạn sơ bộ: Thực hiện phỏng vấn sâu 6 chuyên gia đầu ngành có từ 8 đến 23 năm kinh nghiệm thực chiến (gồm 2 chuyên viên quản lý nhà nước, 2 cán bộ Sở Xây dựng, 1 cán bộ Ban quản lý dự án và 1 đại diện nhà thầu/chủ đầu tư). Kết quả tham vấn giúp sàng lọc bảng câu hỏi từ 30 biến quan sát ban đầu xuống còn 28 tiêu chí đặc thù phù hợp với bối cảnh Thành phố Hồ Chí Minh.
  • Giai đoạn đại trà: Bảng khảo sát được phát ngẫu nhiên đến 300 đối tượng liên quan trực tiếp đến các dự án công. Tác giả thu về 189 phiếu, sau khi sàng lọc loại bỏ 84 phiếu không hợp lệ, thu được cỡ mẫu chính thức là 105 mẫu đạt chuẩn. Lý do chọn phương pháp lấy mẫu ngẫu nhiên nhằm đảm bảo tính khách quan và bao quát nhiều góc nhìn từ cơ quan quản lý, chủ đầu tư và đơn vị thi công.

Về phương pháp phân tích, dữ liệu được xử lý bằng phần mềm SPSS phiên bản 22 để kiểm định thang đo thông qua hệ số Cronbach's Alpha (yêu cầu độ tin cậy lớn hơn 0,6 và hệ số tương quan biến tổng lớn hơn 0,3) cùng phân tích nhân tố khám phá EFA (với chỉ số KMO từ 0,5 đến 1,0; kiểm định Bartlett có mức ý nghĩa Sig nhỏ hơn 0,05; hệ số tải Factor Loading đạt từ 0,5 trở lên; tổng phương sai trích vượt 50%). Tiếp đó, tác giả sử dụng phần mềm chuyên dụng Expert Choice để chạy mô hình AHP, xác định trọng số ưu tiên, kiểm tra chỉ số nhất quán CI tiến dần về 0 và thực hiện phân tích độ nhạy. Toàn bộ chuỗi dữ liệu thứ cấp và số liệu khảo sát được thu thập trong giai đoạn 2016 - 2022.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích cơ cấu mẫu của 105 chuyên gia tham gia khảo sát mang lại những chỉ số thực nghiệm nổi bật:

  • Về vị trí công tác: Nhóm lãnh đạo doanh nghiệp và chủ đầu tư chiếm tỷ lệ cao nhất với 40,1% (43 người); tiếp theo là quản lý cấp cao dự án chiếm 31,4% (33 người); Trưởng phòng Ban quản lý dự án chiếm 17,1% (17 người); cán bộ lãnh đạo cơ quan quản lý nhà nước chiếm 11,4% (12 người).
  • Về thâm niên chuyên môn: Chuyên gia có trên 10 năm kinh nghiệm chiếm áp đảo với 38,0% (35 người); nhóm từ 7 đến 10 năm kinh nghiệm đạt 27,6% (29 người); nhóm từ 5 đến 7 năm kinh nghiệm đạt 21,0% (22 người); và nhóm từ 3 đến 5 năm kinh nghiệm chiếm 13,4% (14 người). Tổng cộng có hơn 65% chuyên gia đạt thâm niên trên 7 năm trong ngành.
  • Về quy mô dự án tham gia: Các công trình có tổng mức đầu tư dưới 80 tỷ đồng chiếm 50,5% (53 chuyên gia) và phân khúc từ 80 tỷ đến 1.000 tỷ đồng chiếm tỷ trọng lớn trong nhóm còn lại.

Kết quả kiểm định độ tin cậy cho thấy toàn bộ 6 nhóm thang đo đều đạt hệ số Cronbach's Alpha từ 0,75 đến 0,89, khẳng định tính nhất quán nội tại cao. Phân tích nhân tố EFA trích xuất thành công 6 nhóm nhân tố với tổng phương sai giải thích vượt 56%, không có biến quan sát bị loại bỏ. Kết quả chạy ma trận AHP combined trên 6 chuyên gia chỉ ra rằng nhóm tiêu chí "Tổ chức thực hiện dự án" và "Lập kế hoạch phân bổ vốn đầu tư" nắm giữ trọng số tác động cao nhất đến nguy cơ trượt chi phí.

Thảo luận kết quả

Thực tế tại Thành phố Hồ Chí Minh chỉ ra nguyên nhân chủ yếu của việc biến động tổng mức đầu tư bắt nguồn từ năng lực thẩm định hồ sơ thiết kế - dự toán còn hạn chế, dẫn đến việc phải điều chỉnh thiết kế nhiều lần trong giai đoạn thi công. Bên cạnh đó, tình trạng bố trí vốn phân tán, giải ngân không kịp tiến độ giải phóng mặt bằng khiến chi phí đền bù tăng vọt theo thời gian.

Kết quả nghiên cứu này có sự tương đồng sâu sắc với công bố quốc tế của Faten Albtoush và cộng sự (2022) về 5 yếu tố thành bại của dự án xây dựng tại Jordan, cũng như nghiên cứu của Youlin Li (2018) và Adel Al-Kharashi (2008) tại khu vực Trung Đông, khi đều nhấn mạnh sự thiếu hụt kinh nghiệm của cán bộ quản lý là nguyên nhân hàng đầu gây đội vốn và kéo dài thời gian thi công.

Toàn bộ dữ liệu trọng số và mức độ nhạy cảm của 3 dự án điển hình trên địa bàn Thành phố được mô phỏng trực quan thông qua đồ thị Performance, biểu đồ Dynamic và đồ thị Gradient trên phần mềm Expert Choice. Việc kết hợp ma trận so sánh cặp giúp các nhà quản trị dễ dàng nhận diện phương án tối ưu khi các chỉ số thành phần biến thiên từ 5% đến 10%, mang lại giá trị khoa học vững chắc cho công tác điều hành vĩ mô.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả định lượng từ mô hình AHP và EFA, tác giả kiến nghị hệ thống 5 giải pháp trọng tâm nhằm nâng cao chất lượng quản lý chi phí đầu tư công tại Thành phố Hồ Chí Minh:

  • Nâng cao năng lực chuyên môn và trách nhiệm giải trình của cán bộ quản lý: Tổ chức định kỳ 2 khóa đào tạo bồi dưỡng chuyên sâu mỗi năm về quản lý dự án, định mức đơn giá và cập nhật văn bản pháp luật mới cho 100% cán bộ thuộc các Ban quản lý dự án và Sở ban ngành liên quan. Mục tiêu đặt ra là giảm thiểu sai sót kỹ thuật trong khâu bóc tách khối lượng và lập dự toán xuống dưới 5%, bắt đầu thực hiện từ quý 1 năm 2023 do Sở Xây dựng chủ trì.
  • Chuẩn hóa công tác đấu thầu và siết chặt quản lý hợp đồng xây dựng: Đẩy mạnh tỷ lệ đấu thầu qua Hệ thống mạng Đấu thầu Quốc gia đạt 100% cho các gói thầu xây lắp đủ điều kiện. Loại bỏ triệt để các nhà thầu bỏ giá thấp bất thường nhằm giảm thiểu nguy cơ phát sinh chi phí bổ sung trong giai đoạn thi công, do các Chủ đầu tư và Sở Kế hoạch và Đầu tư giám sát.
  • Cải thiện chất lượng lập quy hoạch và kế hoạch phân bổ vốn: Đảm bảo tỷ lệ giải ngân vốn đầu tư công đạt tối thiểu 95% kế hoạch hàng năm được giao. Thực hiện rà soát, đánh giá tính khả thi tài chính của 100% dự án trước khi phê duyệt chủ trương đầu tư, hạn chế dàn trải vốn, do Ủy ban nhân dân Thành phố và Kho bạc Nhà nước điều hành trong giai đoạn 2023 - 2025.
  • Đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính và số hóa quy trình thẩm định: Rút ngắn thời gian thẩm định, phê duyệt hồ sơ thiết kế và dự toán từ 15% đến 20% so với quy trình truyền thống. Ứng dụng công nghệ thông tin và cơ chế một cửa liên thông giữa Sở Xây dựng, Sở Giao thông Vận tải và Sở Tài chính từ năm 2023.
  • Tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra ngẫu nhiên và xử lý vi phạm: Thanh tra Thành phố phối hợp liên ngành tiến hành kiểm tra đột xuất tối thiểu 20% tổng số các dự án trọng điểm hàng năm, hướng đến mục tiêu kéo giảm các sai phạm tài chính và thất thoát ngân sách trên 30%, áp dụng chế tài nghiêm minh đối với các chủ thể gây lãng phí.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và mô hình nghiên cứu mang tính ứng dụng thực tiễn cao, đặc biệt hữu ích cho 4 nhóm đối tượng sau:

  • Cơ quan quản lý nhà nước tại Thành phố Hồ Chí Minh: Bao gồm Sở Xây dựng, Sở Kế hoạch và Đầu tư, Sở Tài chính và Kho bạc Nhà nước. Các đơn vị có thể ứng dụng trực tiếp mô hình phân cấp AHP để xây dựng bộ tiêu chí thẩm định dự án, lập kế hoạch phân bổ vốn công và giám sát định mức chi phí chuẩn xác.
  • Các Chủ đầu tư và Ban quản lý dự án chuyên ngành: Giúp đội ngũ lãnh đạo ban quản lý nắm vững quy trình kiểm soát 28 nhân tố rủi ro chi phí, từ đó tối ưu hóa công tác lập dự toán, quản trị hợp đồng và hạn chế việc điều chỉnh tổng mức đầu tư vượt ngưỡng.
  • Doanh nghiệp xây dựng, nhà thầu và đơn vị tư vấn quản lý chi phí: Giúp các nhà thầu hiểu rõ cơ chế thẩm định giá, quy định đấu thầu minh bạch và các tiêu chuẩn kiểm soát chất lượng của chủ đầu tư công, nâng cao tỷ lệ trúng thầu và kiểm soát rủi ro phát sinh đơn giá.
  • Giảng viên, học viên cao học và nhà nghiên cứu chuyên ngành Quản lý Xây dựng: Cung cấp nguồn tài liệu tham khảo học thuật giá trị về phương pháp tích hợp định lượng SPSS 22 và Expert Choice, đóng vai trò làm dữ liệu nền tảng cho các đề tài mở rộng về kinh tế đầu tư công tại các đô thị loại đặc biệt.

Câu hỏi thường gặp

Nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng các dự án đầu tư công tại Thành phố Hồ Chí Minh thường xuyên bị đội vốn là gì? Nguyên nhân chủ yếu do chất lượng công tác khảo sát và lập dự toán ban đầu chưa sát thực tế, kết hợp với sự chậm trễ trong công tác giải phóng mặt bằng kéo dài từ 1 đến 3 năm. Sự kéo dài này làm phát sinh chi phí trượt giá vật liệu và chi phí bồi thường đất đai tăng từ 15% đến hơn 30% so với dự toán gốc.

Mô hình AHP kết hợp phần mềm Expert Choice mang lại ưu điểm vượt trội nào cho nghiên cứu này? Phương pháp AHP giúp phân rã các tiêu chí quản lý chi phí phức tạp thành cây cấu trúc thứ bậc rõ ràng. Dựa trên ma trận so sánh cặp từ 6 chuyên gia thâm niên, mô hình lượng hóa chính xác trọng số của 28 biến quan sát với chỉ số nhất quán CI đạt chuẩn, giúp nhà quản lý xác định rõ thứ tự ưu tiên can thiệp.

Quy mô 105 mẫu khảo sát có đảm bảo tính đại diện và độ tin cậy khoa học không? Cỡ mẫu 105 hoàn toàn thỏa mãn tiêu chuẩn phân tích nhân tố khám phá EFA với tỷ lệ tối thiểu 5 mẫu trên 1 biến quan sát cho 28 biến (theo tiêu chuẩn học thuật của Hair và cộng sự). Đặc biệt, hơn 65% người tham gia có trên 7 năm kinh nghiệm và 40,1% là lãnh đạo chủ đầu tư, bảo đảm tính đại diện cao.

Nhóm nhân tố nào ảnh hưởng mạnh mẽ nhất đến sự thành công của công tác quản lý chi phí? Kết quả phân tích định lượng chỉ ra rằng nhóm Tổ chức thực hiện dự án và Lập kế hoạch phân bổ vốn có tác động lớn nhất. Trong đó, 2 biến cốt lõi là năng lực chuyên môn của cán bộ quản lý và tính minh bạch trong đấu thầu đóng vai trò quyết định đến việc tiết kiệm từ 5% đến 8% ngân sách cho mỗi gói thầu.

Làm thế nào để ứng dụng ngay kết quả nghiên cứu vào thực tế các dự án đang triển khai? Các Ban quản lý dự án cần áp dụng ngay bảng kiểm tra 28 tiêu chí rủi ro để rà soát hồ sơ dự toán, đồng thời triển khai đấu thầu qua mạng 100% và rút ngắn thời gian thẩm định hành chính từ 15% đến 20% theo đúng khuyến nghị của đề tài.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và khung pháp lý thực tiễn về công tác quản lý chi phí dự án xây dựng sử dụng nguồn vốn đầu tư công tại đô thị loại đặc biệt.
  • Nhận diện, sàng lọc và kiểm định thành công 28 nhân tố tác động then chốt thuộc 6 nhóm tiêu chí đặc thù trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn 2016 - 2022.
  • Ứng dụng chuẩn xác phương pháp phân tích EFA trên SPSS 22 và mô hình thứ bậc AHP trên Expert Choice với mẫu 105 chuyên gia giàu kinh nghiệm để xác lập bộ trọng số ưu tiên khoa học.
  • Đề xuất hệ thống 5 nhóm giải pháp hành động khả thi, gắn liền với các chỉ số mục tiêu cụ thể như giải ngân trên 95% và rút ngắn 15% đến 20% thời gian thẩm định thủ tục hành chính.
  • Đóng góp nguồn dữ liệu thực nghiệm chuẩn mực cho công tác hoạch định chính sách đầu tư công của Thành phố trong giai đoạn 2023 - 2025 và định hướng đến năm 2030.

Trong giai đoạn tiếp theo, các cơ quan ban ngành cần tiến hành áp dụng thí điểm quy trình đánh giá rủi ro chi phí theo mô hình AHP cho các dự án nhóm A và nhóm B. Các cấp quản lý hãy chủ động tham khảo và ứng dụng ngay những giải pháp từ luận văn để tối ưu hóa nguồn lực tài chính công, đẩy nhanh tiến độ hoàn thành các công trình hạ tầng trọng điểm và nâng cao đời sống dân sinh!