Luận văn: Nghiên cứu giải pháp phục hồi rừng phòng hộ tại Lâm trường Như Xuân

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu giải pháp phục hồi rừng phòng hộ tại lâm trường Như Xuân, Thanh Hóa, đề xuất các mô hình phát triển rừng bền vững.

• Tác giả: Hoàng Bùi Tư
• Người hướng dẫn: PGS.TS Phạm Xuân Hoàn
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Nghiên cứu một số giải pháp phục hồi rừng nhằm đáp ứng mục tiêu phòng hộ tại Lâm trường Như Xuân - tỉnh Thanh Hóa
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ khoa học lâm nghiệp
• Năm xuất bản: 2007
• Địa điểm: Hà Tây

Mục lục chi tiết

• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. Chương 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu
• 1.1. Trên thế giới
• 1.1.1. Nghiên cứu phục hồi rừng thứ sinh nghèo
• 1.1.1.1. Quan điểm về rừng thứ sinh nghèo và phục hồi rừng thứ sinh nghèo
• 1.1.1.2. Thành tựu nghiên cứu phục hồi rừng thứ sinh nghèo
• 1.1.1.3. Về phân loại rừng nghèo
• 1.1.1.4. Về phân loại đối tượng rừng để tác động
• 1.1.2. Nghiên cứu cơ sở khoa học phục hồi rừng phòng hộ đầu nguồn
• 1.1.2.1. Nghiên cứu khả năng phòng hộ của rừng đầu nguồn
• 1.1.2.2. Nghiên cứu xói mòn đất
• 1.1.2.3. Nghiên cứu xác định hệ số xói mòn đất
• 1.1.2.4. Nghiên cứu xác định hệ số xói mòn do mưa
• 1.1.3. Nghiên cứu cấu trúc rừng phòng hộ
• 1.1.4. Nghiên cứu giải pháp kỹ thuật phục hồi rừng
• 1.2. Nghiên cứu về quá trình phục hồi rừng
• 1.2.1. Quan điểm về rừng thứ sinh nghèo và phục hồi rừng thứ sinh nghèo
• 1.2.2. Nghiên cứu giải pháp kỹ thuật phục hồi rừng

Tóm tắt

I. Toàn cảnh giải pháp phục hồi rừng phòng hộ tại Như Xuân

Rừng phòng hộ đóng vai trò then chốt trong việc bảo vệ môi trường và duy trì sự ổn định của các hệ sinh thái. Tại huyện Như Xuân, tỉnh Thanh Hóa, tầm quan trọng này càng trở nên cấp thiết do khu vực này là thượng nguồn của các hồ chứa nước lớn như Sông Mực, Mậu Lâm và Phúc Đường. Tuy nhiên, theo nghiên cứu của Hoàng Bùi Tư (2007), diện tích và chất lượng rừng tại đây đã suy giảm nghiêm trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng bảo vệ đất và nước. Tình trạng suy thoái rừng không chỉ gây ra các hiện tượng thời tiết cực đoan như hạn hán, lũ lụt mà còn đe dọa đến sinh kế cho người dân địa phương. Do đó, việc nghiên cứu và triển khai các giải pháp phục hồi rừng phòng hộ là một nhiệm vụ cấp bách, không chỉ nhằm mục đích phục hồi hệ sinh thái rừng mà còn hướng tới quản lý rừng bền vững. Bài viết này, dựa trên cơ sở khoa học từ luận văn thạc sĩ nói trên, sẽ phân tích sâu về thực trạng, thách thức và đề xuất các giải pháp kỹ thuật, kinh tế - xã hội cụ thể để giải quyết vấn đề này. Các giải pháp này tập trung vào việc kết hợp giữa kỹ thuật lâm sinh hiện đại và sự tham gia của cộng đồng, nhằm đảm bảo hiệu quả lâu dài và góp phần vào phát triển kinh tế - xã hội của khu vực.

1.1. Tầm quan trọng chiến lược của hệ sinh thái rừng phòng hộ

Hệ thống rừng phòng hộ tại Như Xuân, Thanh Hóa có vai trò không thể thay thế. Chức năng chính của nó là điều tiết nguồn nước cho các công trình thủy lợi, phục vụ hàng chục nghìn hecta đất nông nghiệp của các huyện Như Thanh, Nông Cống, Quảng Xương. Một hệ sinh thái rừng khỏe mạnh giúp làm chậm dòng chảy bề mặt, tăng cường lượng nước thấm xuống đất, từ đó giảm thiểu nguy cơ lũ lụt vào mùa mưa và duy trì nguồn nước ngầm trong mùa khô. Bên cạnh đó, thảm thực vật rừng còn là lá chắn tự nhiên hiệu quả trong việc chống xói mòn, sạt lở, bảo vệ kết cấu đất và ngăn chặn quá trình sa mạc hóa. Rừng cũng là nơi cư trú của nhiều loài động thực vật, góp phần duy trì đa dạng sinh học và sự cân bằng của môi trường tự nhiên trong khu vực.

1.2. Cơ sở khoa học từ luận văn của Hoàng Bùi Tư 2007

Luận văn thạc sĩ “Nghiên cứu một số giải pháp phục hồi rừng nhằm đáp ứng mục tiêu phòng hộ tại Lâm trường Như Xuân - Thanh Hóa” là tài liệu nền tảng cho bài phân tích này. Công trình đã tiến hành khảo sát thực địa, thu thập và phân tích các số liệu về đặc điểm khí hậu, thổ nhưỡng, cấu trúc các trạng thái rừng khác nhau (rừng nghèo kiệt, rừng non phục hồi, trảng cỏ...). Dựa trên các phương pháp nghiên cứu hiện đại, tác giả đã lượng hóa được khả năng phòng hộ, đặc biệt là khả năng chống xói mòn của từng loại thảm thực vật. Từ đó, luận văn đề xuất các tiêu chuẩn cấu trúc rừng lý tưởng và các giải pháp kỹ thuật lâm sinh phù hợp, tạo ra một cơ sở khoa học vững chắc để các ban quản lý rừng phòng hộ và chính quyền địa phương có thể áp dụng vào thực tiễn.

II. Các thách thức lớn trong công tác phục hồi rừng phòng hộ

Quá trình phục hồi rừng phòng hộ tại Như Xuân đối mặt với nhiều thách thức phức tạp, xuất phát từ cả yếu tố tự nhiên và con người. Luận văn của Hoàng Bùi Tư (2007) chỉ ra rằng nguyên nhân sâu xa của suy thoái rừng đến từ áp lực dân số gia tăng, dẫn đến nhu cầu về đất canh tác và lâm sản ngày càng lớn. Các phương thức canh tác truyền thống như "đốt nương làm rẫy" và tình trạng khai thác gỗ trái phép đã tàn phá nhiều diện tích rừng tự nhiên. Chất lượng rừng suy giảm nghiêm trọng khiến năng lực phòng hộ của chúng bị suy yếu, dẫn đến hậu quả trực tiếp là xói mòn, sạt lở đất gia tăng. Hơn nữa, việc trồng lại rừng gặp khó khăn do đất đai đã bị bạc màu, thoái hóa, khả năng giữ nước kém. Một số dự án trồng cây gây rừng trước đây chưa đạt hiệu quả cao do lựa chọn loài cây không phù hợp, chưa chú trọng đến loài cây bản địa. Thách thức không chỉ nằm ở khía cạnh kỹ thuật mà còn ở vấn đề xã hội. Việc đảm bảo sinh kế cho người dân sống phụ thuộc vào rừng là một bài toán khó, đòi hỏi các chính sách lâm nghiệp phải thực sự toàn diện và có tính thực tiễn cao.

2.1. Tác động từ con người và hiện tượng suy thoái rừng

Áp lực từ các hoạt động của con người là nguyên nhân chính dẫn đến suy thoái rừng ở Như Xuân. Việc chuyển đổi đất rừng sang làm nương rẫy, khai thác gỗ, củi và các lâm sản ngoài gỗ một cách không bền vững đã làm giảm mật độ cây gỗ, phá vỡ cấu trúc tầng tán của rừng. Khi lớp thảm thực vật che phủ bề mặt bị mất đi, đất sẽ tiếp xúc trực tiếp với mưa lớn, làm gia tăng tốc độ dòng chảy bề mặt và cuốn trôi lớp đất mặt màu mỡ. Tình trạng này không chỉ làm mất rừng mà còn khiến đất đai bị thoái hóa nghiêm trọng, gây khó khăn cho các nỗ lực tái trồng rừng sau này.

2.2. Hậu quả của suy thoái xói mòn sạt lở và biến đổi khí hậu

Hậu quả của việc suy giảm chất lượng rừng phòng hộ là rất nặng nề. Hiện tượng xói mòn, sạt lở đất xảy ra thường xuyên hơn vào mùa mưa, gây bồi lấp các hồ chứa, sông suối và phá hủy các công trình hạ tầng. Khả năng điều tiết nước của lưu vực suy giảm dẫn đến lũ lụt đột ngột và nghiêm trọng hơn, đồng thời gây ra tình trạng thiếu nước vào mùa khô. Ở quy mô lớn hơn, mất rừng góp phần làm gia tăng phát thải khí nhà kính, ảnh hưởng tiêu cực đến nỗ lực ứng phó với biến đổi khí hậu. Những tác động này tạo ra một vòng luẩn quẩn: môi trường suy thoái gây khó khăn cho đời sống người dân, và áp lực sinh kế lại tiếp tục gây sức ép lên tài nguyên rừng.

III. Phương pháp phục hồi rừng phòng hộ dựa vào kỹ thuật lâm sinh

Để giải quyết tình trạng suy thoái, các giải pháp kỹ thuật lâm sinh đóng vai trò cốt lõi trong việc phục hồi hệ sinh thái rừng. Nghiên cứu tại Như Xuân đã chứng minh rằng việc áp dụng đúng phương pháp sẽ đẩy nhanh quá trình tái tạo rừng và nâng cao hiệu quả phòng hộ. Hai hướng tiếp cận chính được đề xuất là khoanh nuôi xúc tiến tái sinh tự nhiên và trồng cây gây rừng có chọn lọc. Phương pháp khoanh nuôi tập trung vào việc bảo vệ và tận dụng khả năng phục hồi sẵn có của tự nhiên, đặc biệt hiệu quả ở những khu vực đất rừng còn nguồn cây mẹ và hạt giống. Trong khi đó, phương pháp trồng rừng được áp dụng cho những vùng đất trống, đồi trọc đã bị thoái hóa nặng. Điểm mấu chốt của cả hai phương pháp là ưu tiên sử dụng các loài cây bản địa. Các loài cây này đã thích nghi với điều kiện thổ nhưỡng và khí hậu địa phương, có khả năng sinh trưởng tốt và tạo ra một cấu trúc rừng đa tầng, bền vững, gần giống với rừng tự nhiên nguyên sinh, từ đó tối ưu hóa chức năng bảo vệ đất và nước.

3.1. Kỹ thuật khoanh nuôi xúc tiến tái sinh tự nhiên hiệu quả

Khoanh nuôi xúc tiến tái sinh tự nhiên là một giải pháp ít tốn kém và mang lại lợi ích sinh thái cao. Theo Quy phạm QPN 21-98 được đề cập trong luận văn, kỹ thuật này bao gồm các biện pháp ngăn chặn các tác động tiêu cực từ bên ngoài như chăn thả gia súc, khai thác, và phòng chống cháy rừng. Bằng cách bảo vệ nghiêm ngặt, thảm thực vật có cơ hội tái sinh từ nguồn hạt và chồi có sẵn trong đất. Các biện pháp tác động bổ sung có thể bao gồm phát dọn dây leo, cây bụi xâm lấn để tạo điều kiện cho cây gỗ mục đích phát triển. Giải pháp này giúp phục hồi đa dạng sinh học một cách tự nhiên, tạo ra một khu rừng có cấu trúc phức tạp và tính ổn định cao.

3.2. Lựa chọn loài cây bản địa phù hợp để trồng cây gây rừng

Đối với những khu vực đất đã bị thoái hóa nặng, trồng cây gây rừng là biện pháp bắt buộc. Thành công của biện pháp này phụ thuộc rất nhiều vào việc lựa chọn loài cây. Nghiên cứu nhấn mạnh tầm quan trọng của việc sử dụng loài cây bản địa có giá trị phòng hộ cao như Lim xanh, Săng, Trường mật, Sến đất. Những loài này không chỉ có bộ rễ sâu giúp giữ đất, chống xói mòn hiệu quả mà còn có tán lá dày, góp phần che phủ và bảo vệ mặt đất. Ngoài ra, việc trồng hỗn giao nhiều loài cây khác nhau sẽ tạo ra một lâm phần đa dạng, tăng cường khả năng chống chịu sâu bệnh và tạo lập một hệ sinh thái rừng ổn định, bền vững trong dài hạn.

IV. Giải pháp phục hồi rừng gắn liền với sinh kế người dân

Một chiến lược phục hồi rừng phòng hộ toàn diện không thể tách rời yếu tố con người. Để đạt được mục tiêu quản lý rừng bền vững, các giải pháp kỹ thuật phải song hành với các giải pháp kinh tế - xã hội, trong đó trọng tâm là cải thiện sinh kế cho người dân địa phương. Khi cuộc sống của người dân được đảm bảo, họ sẽ giảm bớt sự phụ thuộc vào việc khai thác tài nguyên rừng và trở thành những người bảo vệ rừng tích cực nhất. Điều này đòi hỏi sự tham gia của cộng đồng vào toàn bộ quá trình, từ lập kế hoạch, thực hiện đến giám sát. Các chính sách lâm nghiệp cần được xây dựng theo hướng trao quyền và chia sẻ lợi ích cho người dân, chẳng hạn như giao đất giao rừng, hỗ trợ vốn và kỹ thuật để phát triển các mô hình kinh tế nông-lâm kết hợp. Đặc biệt, cơ chế chi trả dịch vụ môi trường rừng (PFES) là một công cụ tài chính hiệu quả, tạo nguồn thu nhập ổn định cho cộng đồng từ chính công việc bảo vệ rừng, qua đó hiện thực hóa nguyên tắc "người hưởng lợi từ rừng phải trả tiền cho người giữ rừng".

4.1. Tăng cường sự tham gia của cộng đồng trong quản lý rừng

Sự tham gia của cộng đồng là chìa khóa thành công. Thay vì xem người dân là đối tượng quản lý, cần coi họ là đối tác quan trọng. Việc thành lập các tổ, đội quản lý rừng dựa vào cộng đồng, để họ trực tiếp tham gia tuần tra, bảo vệ và hưởng lợi từ các lâm sản ngoài gỗ theo quy định sẽ nâng cao ý thức và trách nhiệm. Các chương trình tập huấn, nâng cao nhận thức về vai trò của rừng phòng hộ và hướng dẫn các kỹ thuật canh tác bền vững trên đất dốc cũng cần được triển khai rộng rãi. Khi người dân hiểu rõ lợi ích lâu dài mà rừng mang lại cho cuộc sống của chính họ, họ sẽ trở thành lực lượng nòng cốt trong công tác bảo vệ và phát triển rừng.

4.2. Áp dụng chính sách lâm nghiệp và chi trả dịch vụ môi trường

Các chính sách lâm nghiệp cần tạo ra một hành lang pháp lý thuận lợi và cơ chế lợi ích rõ ràng. Chính sách giao đất, giao rừng dài hạn giúp người dân yên tâm đầu tư công sức để bảo vệ và làm giàu vốn rừng. Bên cạnh đó, việc triển khai hiệu quả cơ chế chi trả dịch vụ môi trường rừng (PFES) là một giải pháp đột phá. Các đơn vị sử dụng nước ở hạ nguồn (như nhà máy thủy điện, công ty cấp nước sạch) sẽ trích một phần doanh thu để chi trả cho các hộ gia đình, cộng đồng nhận khoán bảo vệ rừng đầu nguồn. Nguồn tài chính này không chỉ giúp cải thiện đời sống, tạo sinh kế cho người dân, mà còn tạo ra một cơ chế bền vững để tái đầu tư cho công tác quản lý và bảo vệ rừng.

V. Kết quả nghiên cứu về cấu trúc rừng phòng hộ tại Như Xuân

Luận văn của Hoàng Bùi Tư (2007) đã cung cấp những kết quả định lượng quan trọng về cấu trúc và khả năng phòng hộ của các trạng thái rừng khác nhau tại Như Xuân, Thanh Hóa. Nghiên cứu đã tiến hành đo đạc các chỉ tiêu vật lý của đất như độ xốp, dung trọng, tốc độ thấm nước và phân tích cấu trúc tầng tán, mật độ cây, độ che phủ của thảm tươi. Kết quả cho thấy sự khác biệt rõ rệt về năng lực phòng hộ. Các trạng thái rừng tự nhiên phục hồi (IIIA1, IIIA2) có đặc tính đất tốt hơn hẳn so với đất ở các trảng cỏ, cây bụi (IA, IB). Đất dưới tán rừng tự nhiên có độ xốp cao, khả năng thấm và giữ nước vượt trội, giúp giảm đáng kể dòng chảy bề mặt – nguyên nhân chính gây xói mòn. Dựa trên việc phân tích mối tương quan giữa các yếu tố cấu trúc rừng và hệ số xói mòn đất, nghiên cứu đã xây dựng được các tiêu chuẩn cụ thể cho một mô hình rừng phòng hộ lý tưởng, làm cơ sở khoa học để định hướng các hoạt động phục hồi hệ sinh thái rừng nhằm đạt hiệu quả chống xói mòn, sạt lở tối ưu.

5.1. Đánh giá khả năng bảo vệ đất và nước của các trạng thái rừng

So sánh giữa các trạng thái rừng cho thấy, rừng tự nhiên phục hồi lâu năm (trạng thái IIIA2) có khả năng bảo vệ đất và nước tốt nhất. Tốc độ thấm nước ổn định của đất ở trạng thái này cao hơn nhiều lần so với đất ở trảng cỏ (IA). Lớp thảm mục dày và hệ rễ chằng chịt của cây rừng đã cải thiện đáng kể cấu trúc đất, làm tăng độ xốp và khả năng giữ ẩm. Ngược lại, ở những khu vực đất trống hoặc chỉ có cỏ che phủ, đất bị nén chặt, tốc độ thấm nước thấp, dẫn đến lượng lớn nước mưa chảy tràn trên bề mặt, gây xói mòn nghiêm trọng. Những số liệu này là bằng chứng thuyết phục cho thấy tầm quan trọng của việc tái lập một thảm thực vật rừng đa tầng, đa loài.

5.2. Tiêu chuẩn cấu trúc rừng lý tưởng để chống xói mòn sạt lở

Từ các phân tích, nghiên cứu đã đề xuất tiêu chuẩn cấu trúc cho một khu rừng phòng hộ hiệu quả. Một mô hình lý tưởng cần có cấu trúc 2-3 tầng, bao gồm tầng cây gỗ cao, tầng cây bụi và lớp thảm tươi. Độ tàn che của tán cây gỗ nên đạt từ 0.7 - 0.8 để giảm tác động của hạt mưa xuống mặt đất. Tổ thành loài cây phải là hỗn hợp của nhiều loài cây bản địa, ưu tiên những loài có bộ rễ khỏe và tán lá rộng nhưng nhỏ. Mật độ cây tái sinh có triển vọng cần đạt mức tiêu chuẩn để đảm bảo tính kế thừa và sự phát triển liên tục của rừng. Việc áp dụng các tiêu chuẩn này sẽ giúp các ban quản lý rừng phòng hộ có mục tiêu rõ ràng để hướng tới trong quá trình trồng cây gây rừng và nuôi dưỡng rừng.

VI. Hướng đi tương lai cho quản lý rừng bền vững ở Thanh Hóa

Để đảm bảo tương lai cho hệ thống rừng phòng hộ tại Như Xuân nói riêng và tỉnh Thanh Hóa nói chung, cần có một chiến lược dài hạn và cách tiếp cận tổng thể. Các giải pháp phục hồi rừng phòng hộ không nên chỉ là những dự án riêng lẻ mà phải được lồng ghép vào kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội của địa phương. Tương lai của quản lý rừng bền vững phụ thuộc vào việc cân bằng thành công ba trụ cột: hiệu quả sinh thái, lợi ích kinh tế và công bằng xã hội. Điều này có nghĩa là cần tiếp tục đầu tư vào khoa học công nghệ để giám sát diễn biến tài nguyên rừng, đồng thời hoàn thiện các chính sách lâm nghiệp để khuyến khích sự tham gia của cộng đồng và các doanh nghiệp. Việc xây dựng các chuỗi giá trị cho lâm sản ngoài gỗ và phát triển du lịch sinh thái có thể tạo ra những nguồn sinh kế cho người dân gắn liền với việc bảo vệ rừng. Cuối cùng, nâng cao nhận thức cho mọi tầng lớp nhân dân về tầm quan trọng của rừng chính là nền tảng vững chắc nhất để bảo vệ "lá phổi xanh" cho các thế hệ mai sau.

6.1. Tổng kết các giải pháp phục hồi hệ sinh thái rừng toàn diện

Tóm lại, để phục hồi hệ sinh thái rừng một cách hiệu quả, cần áp dụng đồng bộ một hệ thống các giải pháp. Về kỹ thuật, ưu tiên khoanh nuôi xúc tiến tái sinh tự nhiên và trồng bổ sung bằng loài cây bản địa để tạo ra cấu trúc rừng đa tầng, bền vững. Về xã hội, lấy sự tham gia của cộng đồng làm trung tâm, đảm bảo hài hòa lợi ích và cải thiện sinh kế cho người dân. Về chính sách, cần hoàn thiện cơ chế giao đất, giao rừng và đẩy mạnh thực hiện chi trả dịch vụ môi trường rừng (PFES). Sự kết hợp chặt chẽ của các giải pháp này sẽ tạo ra sức mạnh tổng hợp, giúp đẩy nhanh quá trình phục hồi và đảm bảo sự phát triển bền vững của rừng phòng hộ.

6.2. Thúc đẩy phát triển kinh tế xã hội song hành bảo vệ rừng

Bảo vệ rừng không đối lập với phát triển kinh tế. Ngược lại, quản lý rừng bền vững chính là nền tảng cho sự phát triển lâu dài của địa phương. Một khu rừng phòng hộ khỏe mạnh đảm bảo an ninh nguồn nước, giảm thiểu thiệt hại do thiên tai, tạo điều kiện ổn định cho sản xuất nông nghiệp. Hơn nữa, rừng còn mở ra cơ hội phát triển các ngành kinh tế xanh như du lịch sinh thái, canh tác dưới tán rừng, và khai thác bền vững lâm sản ngoài gỗ. Do đó, đầu tư cho việc phục hồi và bảo vệ rừng chính là đầu tư cho tương lai, góp phần quan trọng vào mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của huyện Như Xuân và toàn tỉnh Thanh Hóa.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Bé gi¸o dôc ®µo t¹o Bé n«ng nghiÖp & PTNT Tr­êng ®¹i häc l©m nghiÖp ------&------ Hoµng bïi t­ NghiÖn cøu mét sè gi¶i ph¸p phôc håi rõng nh»m ®¸p øng môc tiªu phßng hé t¹i l©m tr­êgn nh­ xu©n tØnh thanh ho¸ Chuyªn ngµnh: l©m häc M· sè: 60.60 LuËn v¨n th¹c sü khoa häc l©m nghiÖp ng­êi h­íng dÉn: PGS.TS Ph¹m xu©n hoµn Hµ T©y, n¨m 2007 Bé gi¸o dôc ®µo t¹o Bé n«ng nghiÖp & PTNT Tr­êng ®¹i häc l©m nghiÖp ------&------ Hoµng bïi t­ NghiÖn cøu mét sè gi¶i ph¸p phôc håi rõng nh»m ®¸p øng môc tiªu phßng hé t¹i l©m tr­êgn nh­ xu©n tØnh thanh ho¸ LuËn v¨n th¹c sü khoa häc l©m nghiÖp Hµ T©y, n¨m 2007 1 §Æt vÊn ®Ò Rõng lµ nguån tµi nguyªn v« cïng quý gi¸, nã kh«ng nh÷ng cung cÊp c¸c s¶n phÈm vÒ rõng cho nÒn kinh tÕ quèc d©n mµ cßn cã t¸c dông phßng hé, b¶o vÖ ®Êt, ®iÒu tiÕt nguån n­íc, duy tr× c©n b»ng sinh th¸i vµ b¶o vÖ m«i tr­êng sèng. Thêi gian gÇn ®©y diÖn tÝch còng nh­ chÊt l­îng rõng ë tØnh Thanh Ho¸ bÞ gi¶m sót nghiªm träng, ¶nh h­ëng xÊu ®Õn n¨ng lùc phßng hé m«i tr­êng sinh th¸i cña rõng, dÉn ®Õn nh÷ng hËu qu¶ nh­: H¹n h¸n, lò lôt, xãi mßn, lë ®Êt ngµy mét gia t¨ng., ®· ¶nh h­ëng nghiªm träng ®Õn nguån n­íc sinh ho¹t vµ sinh ho¹t kh«ng chØ bé phËn c­ d©n miÒn nói mµ cßn ¶nh h­ëng tíi céng ®ång d©n c­ sèng ë vïng h¹ l­u c¸c con s«ng suèi. Thùc tr¹ng trªn cã nhiÒu nguyªn nh©n kh¸c nhau, do d©n sè t¨ng nhanh dÉn ®Õn nhu cÇu vÒ gç, cñi còng t¨ng, hiÖn t­îng du canh du c­ cña ®ång bµo d©n téc miÒn nói g¾n víi ph­¬ng thøc ®èt n­¬ng lµm rÉy, n¹n ch¸y rõng, t×nh tr¹ng khai th¸c l¹m dông qu¸ møc vèn rõng., dÉn ®Õn suy tho¸i rõng, n¨ng lùc phßng hé cña rõng bÞ suy g¶m nghiªm träng. L©m tr­êng Nh­ Xu©n - Thanh Ho¸ n»m trong l­u vùc cña ba hå chøa n­íc lín: §Ëp s«ng Mùc, ®Ëp thuû lîi MËu L©m vµ ®Ëp lín Phóc §­êng víi dung tÝch biÕn ®éng tõ 450 - 630 triÖu m3 n­íc.000 ha ruéng n­íc cña ba huyÖn Nh­ Thanh, N«ng Cèng vµ Qu¶ng X­¬ng.

HiÖn nay diÖn tÝch rõng tù nhiªn cña L©m tr­êng bÞ suy gi¶m vÒ diÖn tÝch còng nh­ chÊt l­îng, kh«ng ®¶m b¶o chøc n¨ng phßng hé trong viÖc gi÷ n­íc vµ ®iÒu tiÕt dßng ch¶y cho c¸c c«ng tr×nh thñy lîi vµ hå ®Ëp trong vïng. §Ó ®¶m b¶o cung cÊp n­íc tèi ®a cho c¸c hå chøa n­íc, cïng víi c¸c huyÖn miÒn nói trong tØnh, huyÖn Nh­ Thanh nãi chung vµ L©m tr­êng Nh­ Xu©n nãi riªng ®· quan t©m ®Çu t­ trång rõng, kh«i phôc rõng th«ng qua ch­¬ng tr×nh 327, dù ¸n 661, dù ¸n trång rõng phßng hé ®Çu nguån., nh»m x©y dùng vµ kh«i phôc rõng ®Çu nguån. Tuy nhiªn, viÖc tæ chøc quy ho¹ch vµ x©y dùng gi¶i ph¸p qu¶n lý rõng phßng hé ®Çu nguån cßn gÆp nhiÒu khã kh¨n, ch­a x¸c ®Þnh ®­îc diÖn tÝch cÇn thiÕt vµ m« h×nh cÊu tróc cã kh¶ n¨ng phßng hé cao cho tõng khu vùc cô thÓ, ch­a x¸c ®Þnh ®­îc vÞ trÝ ph©n bè cña rõng phßng hé trªn s­ên dèc, ch­a x¸c ®Þnh ®­îc quy tr×nh kü thuËt ®Ó n©ng cao hiÖu qu¶ phßng 2 hé cña rõng còng nh­ ch­a ®Ò ra ®­îc nh÷ng gi¶i ph¸p kinh tÕ - x· héi cÇn thiÕt cho viÖc qu¶n lý rõng phßng hé ®Çu nguån. ë mét sè khu vùc phßng hé, tØnh Thanh Ho¸ ®· ®Çu t­ nhiÒu kinh phÝ ®Ó trång rõng nh»m gi÷ n­íc vµ chèng xãi mßn ®Êt, nh­ng kh¶ n¨ng b¶o vÖ ®Êt vµ gi÷ n­íc cña nh÷ng khu rõng trång l¹i kÐm h¬n so víi nh÷ng th¶m thùc vËt cò tr­íc ®©y ®· bÞ con ng­êi thay thÕ.

ViÖc bè trÝ c¸c ®ai rõng phßng hé trªn s­ên dèc trong nhiÒu tr­êng hîp vÉn kh«ng ph¸t huy ®­îc vai trß b¶o vÖ ®Êt vµ gi÷ n­íc. Ch­a cã m« h×nh cÊu tróc cã kh¶ n¨ng phßng hé cao t¹i khu vùc nghiªn cøu. §Ó gãp phÇn kh¾c phôc tån t¹i nªu trªn vµ bæ sung c¬ së khoa häc cho vÊn ®Ò phôc håi rõng phßng hé ®Çu nguån t¹i khu vùc nghiªn cøu, chóng t«i tiÕn hµnh thùc hiÖn ®Ò tµi “Nghiªn cøu mét sè gi¶i ph¸p phôc håi rõng nh»m ®¸p øng môc tiªu phßng hé t¹i L©m tr­êng Nh­ Xu©n - Thanh Ho¸”. 3 Ch­¬ng 1 Tæng quan vÊn ®Ò nghiªn cøu 1.

Trªn thÕ giíi L­îc sö nghiªn cøu vÒ qu¸ tr×nh phôc håi rõng g¾n liÒn víi l­îc sö nghiªn cøu vÒ cÊu tróc rõng, t¸i sinh rõng tù nhiªn vµ diÔn thÕ cña c¸c th¶m thùc vËt rõng còng nh­ vµ c¸c biÖn ph¸p xö lý l©m sinh cho rõng thø sinh nghÌo. V× vËy, cã thÓ ®iÓm qua nh÷ng nÐt lín liªn quan ®Õn néi dung nghiªn cøu cña ®Ò tµi nh­ sau. Nghiªn cøu phôc håi rõng thø sinh nghÌo 1. Quan ®iÓm vÒ rõng thø sinh nghÌo vµ phôc håi rõng thø sinh nghÌo Quan ®iÓm hiÖn nay vÒ phôc håi rõng thø sinh nghÌo ®­îc chia thµnh 3 nhãm chÝnh nh­ sau: Mét lµ, phôc håi rõng lµ ®­a rõng ®Õn tr¹ng th¸i hoµn chØnh, tiÕp cËn tr¹ng th¸i tr­íc khi bÞ t¸c ®éng.

C¸c c«ng tr×nh cña Cairns (1995), Jordan (1995) vµ Egan (1996) lµ nh÷ng ®iÓn h×nh cña quan ®iÓm nµy. Hai lµ, nhÊn m¹nh hÖ sinh th¸i rõng ph¶i ®­îc phôc håi tíi møc ®é bÒn v÷ng nµo ®ã b»ng con ®­êng tù nhiªn hoÆc nh©n t¹o mµ kh«ng nhÊt thiÕt gièng nh­ hÖ sinh th¸i ban ®Çu. §©y còng lµ quan ®iÓm nhËn ®­îc nhiÒu sù t¸n ®ång nhÊt. §iÓn h×nh cña quan ®iÓm nµy lµ: Harrington, 1999; Kumar, 1999; Bradshaw, 2002; IUCN, 2003; David Lamb, 2003 (dÉn theo Vò TiÕn Hinh vµ Ph¹m V¨n §iÓn, 2006 [14] ).

Ba lµ, tËp trung vµo viÖc x¸c ®Þnh c¸c nguyªn nh©n vµ yÕu tè rµo c¶n cña qu¸ tr×nh phôc håi rõng. §iÓn h×nh lµ nghiªn cøu cña ITTO (2002) khi nhÊn m¹nh, nh÷ng khu vùc ®Êt rõng ®· bÞ tho¸i ho¸, hµm l­îng chÊt dinh d­ìng trong ®Êt thÊp, kÕt cÊu kh«ng tèt, nhiÒu mÇm bÖnh, xãi mßn m¹nh vµ löa rõng. §Ó phôc håi rõng cÇn ph¶i x¸c ®Þnh ¶nh h­ëng cña c¸c nh©n tè tíi sù mÊt rõng (stress factors), tõ ®ã cè g¾ng h¹n chÕ hoÆc lo¹i bá chóng. §©y ®­îc coi nh­ mét quan ®iÓm, mét sù nh×n nhËn míi vÒ phôc håi rõng, v× nã ®· b­íc ®Çu g¾n kÕt phôc håi rõng víi c¸c yÕu tè 4 x· héi, khi nguyªn nh©n chÝnh g©y nªn mÊt rõng lµ t¹i c¸c n­íc nhiÖt ®íi chÝnh lµ con ng­êi.

Thµnh tùu nghiªn cøu phôc håi rõng thø sinh nghÌo - VÒ t¸i sinh vµ phôc håi rõng NhiÒu c«ng tr×nh nghiªn cøu ®· ph©n tÝch c¸c nguyªn nh©n ¶nh h­ëng tíi t¸i sinh, phôc håi rõng tù nhiªn vµ chia chóng thµnh hai nhãm: * Nhãm nh©n tè sinh th¸i ¶nh h­ëng ®Õn t¸i sinh vµ phôc håi rõng kh«ng cã sù can thiÖp cña con ng­êi (Baur G. * Nhãm nh©n tè sinh th¸i ¶nh h­ëng ®Õn t¸i sinh vµ phôc håi rõng cã sù can thiÖp cña con ng­êi. C¸c nhµ l©m häc nh­: Gorxenhin (1972, 1976); Bªlèp (1982) ®· x©y dùng thµnh c«ng nhiÒu ph­¬ng thøc t¸i sinh vµ phôc håi rõng nghÌo kiÖt; ®¸ng chó ý lµ mét sè c«ng tr×nh nghiªn cøu cña Maslacop E.L (1981) vÒ “phôc håi rõng trªn c¸c khu khai th¸c”, Mªlªkhèp I.C (1966) vÒ “¶nh h­ëng cña ch¸y rõng tíi qu¸ tr×nh phôc håi rõng”, Pabedinxkion (1966) vÒ “ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu qu¸ tr×nh phôc håi rõng”. Myiawaki (1993), Yu cïng c¸c céng sù (1994), Goosem vµ Tucker (1995), Sun vµ céng sù (1995), Kooyman (1996) còng ®· ®­a ra nhiÒu h­íng tiÕp cËn nh»m phôc håi hÖ sinh th¸i rõng ®· bÞ t¸c ®éng ë vïng nhiÖt ®íi.

KÕt qu¶ ban ®Çu cña nh÷ng nghiªn cøu nµy ®· t¹o nªn nh÷ng khu rõng cã cÊu tróc vµ lµm t¨ng møc ®é ®a d¹ng vÒ loµi. Tuy nhiªn, h¹n chÕ cña chóng lµ kh«ng thÓ ¸p dông trªn quy m« réng, bëi c¸c yªu cÇu vÒ nh©n c«ng vµ c¸c nguån lùc kh¸c trong qu¸ tr×nh thùc hiÖn (dÉn theo Vò TiÕn Hinh vµ Ph¹m V¨n §iÓn, 2006 [14] ). - VÒ ph©n lo¹i rõng nghÌo HiÖn nay, cã hai quan ®iÓm vÒ ph©n lo¹i rõng nghÌo ®­îc nhÊt trÝ cao trong giíi khoa häc quèc tÕ. * Dùa vµo ®Æc ®iÓm hiÖn tr¹ng th¶m thùc vËt che phñ.

§iÓn h×nh cho quan ®iÓm nµy lµ E. T¸c gi¶ ph©n chia hÖ sinh th¸i rõng bÞ suy tho¸i thµnh 5 lo¹i chÝnh vµ c¸c biÖn ph¸p kü thuËt l©m sinh nh»m phôc håi chóng. §ã lµ c¸c l©m phÇn rõng hçn loµi tù nhiªn bÞ khai th¸c qu¸ møc, c¸c l©m phÇn rõng thø 5 sinh ë c¸c giai ®o¹n ph¸t triÓn kh¸c nhau, c¸c ®¸m c©y gç thø sinh, tr¶ng cá vµ c¸c d¹ng th¶m thùc vËt kh¸c trªn c¸c lo¹i h×nh thæ nh­ìng kh¸c nhau. * Dùa vµo ®Æc ®iÓm cña sù t¸c ®éng.

Quan ®iÓm nµy ®­îc thÓ hiÖn râ trong h­íng dÉn phôc håi rõng cña Tæ chøc c©y gç rõng nhiÖt ®íi quèc tÕ (ITTO, 2002), theo ®ã rõng nghÌo ®­îc ph©n chia thµnh 3 kiÓu phô lµ: Rõng nguyªn sinh bÞ suy tho¸i (Degraded primary forest); rõng thø sinh (Secondary forest); ®Êt rõng bÞ tho¸i hãa (Degraded forest land). - VÒ ph©n lo¹i ®èi t­îng rõng ®Ó t¸c ®éng Ph©n lo¹i ®èi t­îng rõng thø sinh lµm c¬ së cho viÖc ®Ò xuÊt c¸c gi¶i ph¸p phôc håi vµ ph¸t triÓn rõng lµ viÖc lµm cã ý nghÜa thiÕt thùc. Theo IUCN (2001) vµ D­ Th©n HiÓu (2001), ®Ó ph©n chia lo¹i h×nh kinh doanh rõng thø sinh, tr­íc tiªn cÇn xem xÐt ®Õn loµi c©y ­u thÕ hoÆc mét sè loµi c©y môc ®Ých chñ yÕu vµ t×nh h×nh ®iÒu kiÖn lËp ®Þa, sau ®ã quy n¹p chóng vµo nh÷ng biÖn ph¸p kinh doanh t­¬ng øng. Nghiªn cøu c¬ së khoa häc phôc håi rõng phßng hé ®Çu nguån 1.

Nghiªn cøu kh¶ n¨ng phßng hé cña rõng ®Çu nguån Kh¶ n¨ng phßng hé cña rõng ®Çu nguån ®­îc thÓ hiÖn qua chøc n¨ng æn ®Þnh dßng ch¶y vµ lµm t¨ng l­îng n­íc trong mïa kh«. Chøc n¨ng gi÷ n­íc cña rõng ®­îc ph¶n ¸nh th«ng qua ¶nh h­ëng cña nã ®Õn hiÖu Ých nguån n­íc, cã thÓ sö dông nhiÒu chØ tiªu kh¸c nhau ®Ó ®¸nh gi¸ kh¶ n¨ng phßng hé cña rõng trong viÖc gi÷ n­íc nh­ møc ®é thay ®æi hµm l­îng cña c¸c chÊt hãa häc, c¸c chÊt hßa tan trong n­íc sau khi ®· dÞch chuyÓn qua hÖ sinh th¸i rõng, hÖ sè dßng ch¶y bÒ mÆt, mùc n­íc ngÇm, tÇn xuÊt lò hoÆc dïng c¸c chØ tiªu trùc tiÕp cã ¶nh h­ëng ®Õn nguån n­íc nh­ c¸c nh©n tè cÊu tróc rõng, c¸c tÝnh chÊt vËt lý cña ®Êt rõng… Tuy nhiªn, xÐt vÒ tÝnh ®¹i diÖn, hÖ sè dßng ch¶y bÒ mÆt, l­îng n­íc gi÷ l¹i trong ®Êt lµ nh÷ng chØ tiªu tèt nhÊt ph¶n ¸nh n¨ng lùc phßng hé cña rõng trong viÖc gi÷ n­íc b¶o vÖ ®Êt. Dßng ch¶y bÒ mÆt cµng thÊp chøng tá l­îng n­íc gi÷ l¹i trong ®Êt cµng nhiÒu, kh¶ n¨ng phßng hé cña rõng cµng cao.