Đặt vấn đề Gỗ là sản phẩm chính từ rừng. Hiện nay, gỗ thường được sử dụng để làm đồ thủ công mỹ nghệ: Tượng gỗ, đồ chơi cho trẻ….sử dụng trong các công trình xây dựng: Làm cửa, cửa sổ, làm bàn ghế, tủ…. Có rất nhiều gỗ có đặc tính tốt, nhưng không tránh khỏi sự phá hoại của côn trùng hại gỗ, đặc biệt là mối. Mối là loài côn trùng phá hoại gỗ rất mạnh chúng làm giảm chất lượng thi công của các công trình xây dựng, gây ra những thiệt hại về tài sản cho người dân, các chủ công trình.
Vấn đề mối, mọt phá hoại các công trình xây dựng, kho tàng, khu bảo tồn di tích, đê điều, cây trồng … hiện nay là rất nghiêm trọng. Dù chưa có số liệu thống kê chính thức nào, nhưng thiệt hại hàng năm do mối, mọt gây ra không phải là nhỏ. Mối, mọt không những xâm nhập vào nhà tranh, vách nứa, mà còn xâm nhập vào những nhà xây dựng kiên cố, bê tông cốt thép; thâm nhập đường hầm cáp, nhà xưởng, nhà kho, thuỷ điện, gây chập mạch điện, ảnh hưởng các công trình kỹ thuật. Để khắc phục hậu quả, mỗi công trình phải cần kinh phí hàng chục triệu đồng để sữa chửa.
Đặc biệt là các vật tư, nguyên liệu quí hiếm, các lưu trữ, các thư tịch cổ, các hiện vật bảo tồn, bảo tàng, giá trị không thể tính bằng tiền bạc. Hàng năm mối, mọt gây ra những thiệt hại không nhỏ về tài chính cho nhiều quốc gia trên thế giới trong đó có Việt Nam chúng ta. Tại các công trình đang sử dụng, mỗi năm chúng ta phải bỏ ra một lượng kinh phí khổng lồ để duy trì, sửa chữa và thế các thiệt hại và khiếm khuyết mà mối đã gây ra. Các công trình xây dựng hiện nay đang có nguy cơ tiềm ẩn về sự phá hoại của loài mối.
Mỗi đối tượng nhà cửa, kho tàng và cây. bị các loài mối gây hại ở h 11 mức độ khác nhau. Riêng với nhà cửa, kho tàng ở nước ta thì mức độ gây hại nghiêm trọng nhất thuộc về các loài mối thuộc giống coptotermes (còn gọi là mối gỗ ẩm), tiếp theo là các loài thuộc nhóm mối đất, tập trung trong 2 giống Odontotermes và Macrotermes, cuối cùng là nhóm mối gỗ khô, thuộc giống Cryptotermes. Các loài mối coptotermes làm tổ ngầm trong nền móng công trình, trong cây, hoặc kết cấu khác của công trình, đường mui chủ yếu là đơn lẻ, chúng hoạt động ở nhiều tầng cao thấp khác nhau của công trình.
Phường Quang Trung – TP. Thái Nguyên là 1 khu vực đông dân cư nhất trong thành phố. Phường Quang Trung cũng là một khu trung tâm thương mại của TP. Thái Nguyên, tại đây có các chợ lớn như chợ Đồng Quang (trung tâm thương mại Đồng Quang).
Nhờ mật độ dân cư đông đúc cộng thêm khí hậu nhiệt đới ẩm đã tạo điều kiện cho mối hại gỗ phát triển. Các phòng lưu trữ hồ sơ của các cơ quan, các gian hàng ở các chợ và những hộ dân có công trình xây dựng sử dụng vật liệu có nguồn gốc xenlulo đó là những mục tiêu hàng đầu củamối. Hàng năm mối đã gây ra những thiệt hại nhất định cho người dân và các cơ quan trên địa bàn nhưng công tác phòng trừ mối lại chưa được quan tâm đúng mức. Nhiều công trình trước đây không phòng mối khi xây dựng, nay vẫn chưa được thực hiện phòng mối bổ sung, vì vậy hiệu quả trừ mối chưa cao, mối vẫn xuất hiện nhiều.
Để phòng trừ mối một cách hiệu quả, có cơ sở khoa học vững chắc, cần phải có các dẫn liệu điều tra cơ bản. Nhưng hiện nay vẫn chưa có đề tài nào nghiên cứu về mối hại gỗ trong các công trình xây dựng tại P. Quang Trung - TP. Thái Nguyên – tỉnh TháiNguyên.
Xuất phát từ thực tế đó, để có những dẫn liệu cụ thể cho việc đề xuất các giải pháp phòng trừ mối, mọt chúng tôi tiến hành thực hiện đề tài:“Giải pháp phòng trừ mối, mọt hại gỗ trong các công trình xây dựng tại P. Quang Trung – TP. Mục tiêu nghiên cứu - Đánh giá được thực trạng mối, mọt gây hại trong các công trình xây dựng tại P. Quang Trung – TP.
- Đề xuất được các giải pháp phòng trừ và lập kế hoạch phòng trừ phù hợp. Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu Qua quá trình nghiên cứu giúp chúng tôi hiểu rõ thêm về mối, mọt một cách đầy đủ hơn về thức ăn, tập quán ăn mồi cũng như mức độ gây hại của chúng đối các sản phẩm làm từ gỗ trong các công trình xây dựng và hiểu biết thêm và hiểu thêm về các biện pháp phòng trừ Giúp sinh viên học tập rèn luyện được phương pháp nghiên cứu khoa học, cụ thể là phương pháp quan sát thực hành, khả năng phân tích và tổng hợp tài liệu phát huy tinh thần học độc lập sáng tạo trong học tập nghiên cứu khoa học. Biết phân bổ thời gian hợp lý để đạt được kết quả cao trong quá trình làm việc, đồng thời là cơ sở để củng cố những kiến thức đã học trong nhà trường vào hoạt động thực tiễn.
Ý nghĩa thực tiễn Kết quả nghiên cứu là cơ sở thực tiễn quan trọng việc khoanh vùng gây hại, đánh giá mức độ gây hại của chúng đối với từng vùng để từ đó đề xuất các phương pháp phòng trừ mối, mọt cho các sản phẩm làm từ gỗ trong các công trình xây dựng và khắc phục các hậu quả do mối, mọt gây ra để giảm thiểu thiệt hại cho công trình P. Quang Trung– TP. Thái Nguyên h 13 Phần 2 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 2. Đặc điểm của mối hại gỗ Mối là một nhóm côn trùng có tính xã hội cao.
chúng lập thành vương quốc sớm nhất. Đôi khi người ta gọi mối là (kiến trắng) nhưng thực tế chúng chẳng có họ hàng gì với họ kiến (thậm chí chúng còn không giống nhau) chúng chỉ có mỗi quan hệ đều là họ côn trùng. Mối được phân loại như bộ cánh đều (danh pháp khoa học: isoptera) tuy nhiên dựa trên chứng cứ người ta thấy có sự ủng hộ của một giả thuyết gần 120 năm trước, nguyên thủy dựa trên hình thái học, cho rằng mối có quan hệ họ hàng gần gũi nhất với các loài gián ăn gỗ. Gần đây, điều này đã dấn tới việc một số tác giả đề xuất rằng mối nên được phân loại như là một họ duy nhất, goi là termidae, trong phạm vi bộ Balttodea, một bộ chứa các loài gián, tuy nhiên phần lớn các nhà nghiên cứu ủng hộ biện pháp ít quyết liệt hơn và coi mối là một nhóm có tên gọi khoa học isopteran, nhưng chỉ là một nhóm dưới bộ trong gián thực thụ, nhằm bảo vệ phân loại nội bộ của các loài mối.
Quần thể mối [20] h 14 Trên thế giới người ta đã giám định được trên 2.700 loài, ở nước ta đã giám định được trên 100 loài thuộc 6 giống, giữa các loài có sự khác nhau về hình thái, về số lượng cá thể, về cấu trúc tổ. song đều giống nhau là chúng sống quần thể. Mỗi quần thể có sự phân chia theo công thức chức năng. Ví dụ: Loài mối nhà (comptermes, formosanusshir) tổ mối trưởng thành có trên 10 triệu cá thể [5].
Tổ mối Các loài mối khác nhau thì cấu tạo tổ có khác nhau, về phương diện chống mối, chúng ta quan tâm đến vị trí tổ, có tể chia làm hai dạng * Tổ mối chỉ ở trong gỗ Hình 2. Tổ mối ở trong gỗ [20] Ở nước ta, loài mối thường gặp là mối gỗ khô, tổ chỉ là các hanh rỗng, chúng thường đục dích dắc trong gỗ, chúng ở đâu thường đùn một phần phân ra ngoài, rơi xuống như đống cát nhỏ xíu, căn cứ vào đặc điểm này có thê phát hiện ra chúng, tuy chúng ở trong gỗ nhưng cũng đục vào sách vở quần áo nơi cận kề tổ. Loài mối tổ khoảng ba bốn trăm con chỉ cần phát hiện tổ và dùng thuốc đặc trị phun trực tiếp vào tổ là diệt được. * Tổ mối có liên quan đến đất và nguồn nước h 15 Hình 2.
Tổ mối ở trong đất [15] Tất cả các loài mối khác khi kiến trúc tổ đều có nhu cầu đất hoặc nước ở ngoài tổ. Phần lớncác loài mối có cấu trúc một hệ thống mọt tổ chính vầ nhiều tổ phụ để dung nạp số lượng các thể lớn. Tổ chính có mối vua và mối chúa. Có nhiều lại sâu trong lòng đất từ 1 - 2m.
Hệ thống tổcủaloài mối nhà vừa ở dưới đất nền và trong cấu kiện phía trên, đôi khi nằm hoàn toàn phía trên, song song có đường nối với nguồn nước. Đối với đê đập độ rỗng của tổ mối có ảnh hưởng đến độ bền vững của công trình nên cần thiế phải phát hiện tổ để xử lý [5]. Thức ăn của mối Nguồn thức ăn chủ yếu là sản phẩm thực vật, trong đó thành phần quan trọng chủ yếu là chất xơ vì vậy đối tượng bị mối gây hại rất đa dạng - Thực vật sống h 16 Hình 2. Mối ăn cây sống [15] Nhiều lòai mối lấy thức ăn từ cây sống đặc biệt là vào mùa khô hạn, cây sống còn cung cấp nước cho chúng, nhất là các cây còn non như bạch đàn, Keo chè, sắn và các loại cây trồng khác.
- Thực vật khô Hình 2. Mối ăn các sản phẩm từ gỗ khô [20] Ruột của loài mối là nhà tiêu hóa được chất xơ nên ngoài gỗ, tre nứa tất cả các sản phẩm chế biến được giấy, vải… đều bị chúng phá hoại. Trên đường dấn đến nguồn h 17 thức ăn mối có thể đục qua nhiều loại vật liệu khác như xốp cách âm, cao su, đồng thời mang theo đất và độ ẩm làm nhiề máy móc bị hư hỏng theo. Hình thái và chức năng của mối Mối là loại côn trùng có kích thước nhỏ, mềm râu đầu hình chuỗi hạt, miệng gặm nhai, bàn chân có 4 đốt, lông đuôi ngắn.
Mối có cánh hoặc không có cánh - Mối vua, mối chúa Hình 2. Hình ảnh mối vua, mối chúa[20] Trong tổ mối trưởng thành của các loài mối điển hình bao gồm các thành phần: mối vua, mối chúa, mối cánh, mối lính, mối thợ. Mỗi thành phần lại có các đặc điểm hình thái và đảm nhận các chức năng khác nhau. Mỗi đàn có 1 hoặc 1 vài mối vua, 1 mối chúa.
Chúng có đặc điểm là đầu nhỏ, bụng to. Bộ phận sinh dục phát triển. Mối chúa có thể sống 10 năm, lúc đầu đẻ ít trứng, sau 4 - 5 năm, bộ phận sinh dục trưởng thành, mỗi ngày có thể đẻ ra 800 - 1000 trứng (Phạm Bình Quyền (2006)[6].