Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Cơ sở lý luận về phát triển kinh tế trang trại 1. Một số khái niệm liên quan - Khái niệm trang trại Trên thế giới trang trại không còn là vấn đề mới mẻ đối với các nước phát triển và đang phát triển, nó đã có quá trình hình thành và phát triển trên 200 năm. Trang trại ban đầu là hình thức tổ chức sản xuất nông, lâm, ngư cơ sở, do các chủ trại gia đình và chủ trại tư nhân trực tiếp tiến hành tổ chức sản xuất trên một khu đất tập trung, liền khoảnh đủ lớn để chuyên canh, thâm canh, ứng dụng những công nghệ mới nhằm cung cấp hàng hoá thường xuyên cho thị trường và quản lý sản xuất chặt chẽ để tiết kiệm các chi phí sản xuất.
Song khi đi vào kinh tế thị trường thì hoạt động của trang trại không chỉ dừng lại ở sản xuất và tổ chức sản xuất mà được mở rộng sang kinh doanh với mục đích thu lợi nhuận tối đa và từ đấy trang trại phải xử lý nhiều vấn đề kinh tế, phải đưa ra các chiến lược kinh doanh thích ứng với thị trường, phải quản lý theo phương thức marketing, theo chế độ kế hoạch và hạch toán gắn với phân tích tài chính với hiệu quả kinh doanh, với doanh lợi (Nguyễn Đình Hương, 2009). Trang trại được hiểu như sau: Trang trại là một đơn vị kinh doanh nông nghiệp, được phát triển trên cơ sở kinh tế hộ gia đình nông dân, có hình thức tổ chức sản xuất cơ sở tập trung nông, lâm, thuỷ sản với mục đích chính là sản xuất hàng hoá, có quy mô ruộng đất và các yếu tố sản xuất đủ lớn, có trình độ kỹ thuật cao, tổ chức và quản lý tiến bộ. - Khái niệm kinh tế trang trại Kinh tế trang trại là một khái niệm không còn mới với các nước kinh tế phát triển và đang phát triển. Thời gian qua, lý luận về kinh tế trang trại đã được các nhà khoa học trao đổi và đưa ra các khái niệm khác nhau: 6 + Theo TS.
Nguyễn Duy Lượng - Phó Chủ tịch Hiệp hội Trang trại và Doanh nghiệp Nông nghiệp Việt Nam thì Kinh tế trang trại là một trong các hình thức tổ chức sản xuất tiên tiến trong nông nghiệp. Kinh tế trang trại đã khơi dậy tiềm năng trong dân cư để chuyển dịch cơ cấu cây trồng, vật nuôi, sản xuất hàng hóa, thúc đẩy áp dụng khoa học công nghệ vào sản xuất, giải quyết việc làm và tăng thu nhập cho nông dân, góp phần tạo ra các vùng sản xuất nông - lâm - ngư nghiệp hàng hóa tập trung, làm tăng khối lượng và giá trị hàng hóa (Diễn đàn Khuyến nông và Nông nghiệp tổ chức từ ngày 19 - 20/7/2017 tại Hưng Yên). Trần Văn Khởi - Giám đốc Trung tâm Khuyến nông Quốc gia thì kinh tế trang trại là một loại hình sản xuất tiên tiến trong nông nghiệp, tầm cao của sản xuất nông hộ mang tính hàng hóa cao với quy mô rộng, có điều kiện áp dụng các tiến bộ kỹ thuật, cơ giới hóa sản xuất nên đã cho năng suất, chất lượng nông sản và hiệu quả kinh tế cao hơn (Diễn đàn Khuyến nông và Nông nghiệp tổ chức từ ngày 19 - 20/7/2017 tại Hưng Yên). + Theo Nghị quyết số 03/2000/NQ-CP ngày 2 tháng 2 năm 2000 về Kinh tế trang trại thì quan điểm của Đảng và Nhà nước ta về kinh tế trang trại là: Kinh tế trang trại là hình thức tổ chức sản xuất hàng hoá trong nông nghiệp, nông thôn, chủ yếu dựa vào hộ gia đình, nhằm mở rộng quy mô và nâng cao hiệu quả sản xuất trong lĩnh vực trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thuỷ sản, trồng rừng, gắn sản xuất với chế biến và tiêu thụ nông, lâm, thuỷ sản.
Từ các khái niệm trên, Kinh tế trang trại được hiểu như sau: Kinh tế trang trại là một loại hình kinh tế sản xuất hàng hoá phát triển trên cơ sở kinh tế hộ nhưng ở qui mô lớn hơn, được đầu tư nhiều hơn về cả vốn và kỹ thuật, có thuê mướn nhân công để sản xuất ra một hoặc một vài loại sản phẩm hàng hoá từ nông nghiệp với khối lượng lớn cho thị trường. - Khái niệm về phát triển kinh tế trang trại Phát triển kinh tế trang trại là việc gia tăng mức độ đóng góp về giá trị sản lượng và sản lượng hàng hoá nông sản của các trang trại cho nền kinh tế, 7 đồng thời phát huy vai trò tiên phong của nó trong việc thúc đẩy tăng trưởng, giải quyết việc làm ở khu vực nông nghiệp, nông thôn theo hướng hiện đại gắn với yêu cầu bền vững. Phân loại trang trại và tiêu chí xác định kinh tế trang trại Theo Thông tư số 27/2011/TT-BNN&PTNT ngày 13/4/2011 về Quy định tiêu chí và thủ tục cấp giấy chứng nhận kinh tế trang trại thì phân loại trang trại và tiêu chí xác định kinh tế trang trại được quy định như sau: - Phân loại trang trại Các trang trại được xác định theo lĩnh vực sản xuất gồm 5 loại trang trại như sau: Trang trại trồng trọt; Trang trại chăn nuôi; Trang trại lâm nghiệp; Trang trại nuôi trồng thuỷ sản và Trang trại tổng hợp. Các trang trại chuyên ngành (trồng trọt, chăn nuôi, lâm nghiệp, nuôi trồng thủy sản) là trang trại có tỷ trọng giá trị sản lượng nông sản hàng hóa của ngành chiếm trên 50% cơ cấu giá trị sản lượng hàng hóa của trang trại trong năm.
Trường hợp không có ngành nào chiếm trên 50% cơ cấu giá trị sản lượng hàng hóa thì được gọi là trang trại tổng hợp. - Tiêu chí xác định kinh tế trang trại Cá nhân, hộ gia đình sản xuất nông nghiệp, lâm nghiệp, nuôi trồng thủy sản đạt tiêu chuẩn kinh tế trang trại phải thỏa mãn điều kiện sau: (1). Đối với cơ sở trồng trọt, nuôi trồng thuỷ sản, sản xuất tổng hợp phải đạt: - Có diện tích trên mức hạn điền, tối thiểu: + 3,1 ha đối với vùng Đông Nam Bộ và Đồng bằng Sông Cửu Long. + 2,1 ha đối với các tỉnh còn lại.
- Giá trị sản lượng hàng hóa đạt 700 triệu đồng/năm. Đối với cơ sở chăn nuôi phải đạt giá trị sản lượng hàng hóa từ 1.000 triệu đồng/năm trở lên. Đối với cơ sở sản xuất lâm nghiệp phải có diện tích tối thiểu 31 ha và giá trị sản lượng hàng hóa bình quân đạt 500 triệu đồng/năm trở lên. Tiêu chí xác định kinh tế trang trại được điều chỉnh phù hợp với điều kiện kinh tế xã hội của đất nước trong từng thời kỳ, ổn định trong thời gian tối thiểu là 5 năm (Thông tư số 27/2011/TT-BNN&PTNT).
- Đặc điểm của kinh tế trang trại + Kinh tế trang trại là hình thức tổ chức kinh tế trong nông, lâm, ngư nghiệp, được hình thành trên cơ sở kinh tế hộ nhưng mang tính chất sản xuất hàng hoá rõ rệt, đạt khối lượng và tỷ lệ sản phẩm hàng hoá lớn hơn và thu được lợi nhuận nhiều hơn. + Mục đích của kinh tế trang trại là sản xuất hàng hoá nông, lâm nghiệp, thuỷ sản đáp ứng nhu cầu thị trường. Tỷ suất hàng hóa sẽ thể hiện bản chất và trình độ phát triển của kinh tế trang trại. + Tư liệu sản xuất của trang trại thuộc quyền sở hữu hoặc sử dụng lâu dài của chủ trang trại.
Chủ trang trại hoàn toàn có quyền tự chủ trong tổ chức hoạt động sản xuất kinh doanh. + Trong trang trại, các yếu tố sản xuất đặc biệt quan trọng là đất đai và tiền vốn được tập trung tới một quy mô nhất định theo yêu cầu phát triển của sản xuất hàng hoá. + Cách thức tổ chức và quản lý đi dần vào phương thức kinh doanh song trực tiếp, đơn giản và gọn nhẹ vừa mang tính gia đình, vừa mang tính doanh nghiệp. + Trình độ áp dụng khoa học - kỹ thuật cao hơn nhiều so với hộ tiểu nông.
Mức độ đầu tư công nghệ và trình độ công nghệ được các trang trại đưa vào sử dụng ngày càng cao thể hiện ở các biện pháp kỹ thuật mới, tiên tiến được áp dụng ngày càng nhiều nhằm nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm để có sức cạnh tranh trên thị trường. 9 + Chủ trang trại là những người có ý chí làm giàu, có điều kiện làm giàu và biết làm giàu, có vốn, trình độ kỹ thuật và khả năng quản lý, có hiểu biết nhất định về thị trường, bản thân và gia đình thường trực tiếp tham gia lao động quản lý, sản xuất của trang trại đồng thời có thuê mướn thêm lao động để sản xuất, kinh doanh. + Chủ yếu sử dụng lao động của gia đình, việc thuê mướn lao động chỉ phát sinh khi thực sự cần thiết với quy mô hạn chế, với một số trang trại tương đối lớn, việc thuê mướn lao động trở thành thường xuyên, với quy mô lớn hơn. + Kinh tế trang trại còn có đặc trưng thể hiện sự phát triển cao hơn về chất so với kinh tế nông hộ, điểm khác chủ yếu giữa kinh tế nông hộ với kinh tế trang trại là mục tiêu và quy mô sản xuất hàng hoá; sản xuất hàng hoá là đặc trưng có tính bản chất của kinh tế trang trại.
Điều kiện hình thành và phát triển kinh tế trang trại Để hình thành và phát triển kinh tế trang trại cần hội đủ các yếu tố sau: - Ruộng đất Ruộng đất là tư liệu sản xuất chủ yếu trong nông lâm nghiệp và là điều kiện cơ bản nhất để thành lập và phát triển kinh tế trang trại. Để hình thành các trang trại, đất đai phải đảm bảo các yêu cầu sau: + Ruộng đất phải được trao quyền sử dụng trong một thời gian tương đối dài cho một người chủ độc lập, đó là người chủ trang trại. + Quy mô ruộng đất phải được tích tụ, tập trung ở mức độ nhất định, phải vượt trội hơn hẳn so với quy mô của các nông hộ trong khu vực. - Hệ thống chính sách đồng bộ của Nhà nước Hệ thống các chính sách của Nhà nước đóng vai trò cực kỳ quan trọng đối với sự ra đời và phát triển của kinh tế trang trại.
Để khuyến khích sự hình thành và phát triển trang trại, các chính sách Nhà nước cần phải đảm bảo một số vấn đề sau: + Phải công nhận về mặt pháp lý quyền sử dụng lâu dài và một số quyền cơ bản đối với đất đai của các chủ trang trại, phải tạo những tiền đề pháp lý cho việc tích tụ đất đai vào các trang trại. 10 + Phải bảo hộ quyền hưởng kết quả đầu tư cho các chủ trang trại.