Chương 1: Một số vấn đề lý luận về mô hình kinh tế trang trại và nhân rộng mô hình kinh tế trang trại để thoát nghèo bền vững ở các tỉnh miền núi. Chương 2: Thực trạng mô hình kinh tế trang trại và nhân rộng mô hình kinh tế trang trại để thoát nghèo bền vững ở Hòa Bình. Chương 3: Phƣơng hƣớng và giải pháp nhân rộng mô hình kinh tế trang trại để thoát nghèo bền vững ở Hòa Bình. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com B - PHẦN NỘI DUNG CHƢƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ MÔ HÌNH KINH TẾ TRANG TRẠI VÀ NHÂN RỘNG MÔ HÌNH KINH TẾ TRANG TRẠI ĐỂ THOÁT NGHÈO BỀN VỮNG Ở CÁC TỈNH MIỀN NÚI 1.
Một số vấn đề lý luận vê Kinh tế trang trại 1. Khái niệm và đặc trưng của mô hình kinh tế trang trại 1. Một số khái niệm a) Khái niệm về trang trại Trang trại ra đời rất sớm ở Việt Nam, song các khái niệm và nhận dạng đầy đủ về KTTT còn nhiều ý kiến khác nhau, theo một số quan niệm về KTTT của những nhà nghiên cứu về trang trại cho rằng: Theo Nhà nghiên cứu Nguyễn Đức Thịnh thì “Trang trại được xác định là những hộ nông dân có mục đích hoạt động chủ yếu là hoạt động sản xuất kinh doanh hàng hóa, có quy mô diện tích canh tác từ 1 ha trở lên và đạt giá trị sản phẩm hàng hóa hàng năm từ 20 triệu đồng trở lên”[26;27-28]. Trang trại là hình thức tổ chức sản xuất hàng hoá trong nông nghiệp nông thôn, chủ yếu dựa vào hộ gia đình, khái niệm trang trại ra đời từ rất lâu ở những nƣớc có nền kinh tế phát triển.
Trang trại là hình thức tổ chức lao động hàng hoá dựa trên cơ sở lao động, đất đai và tƣ liệu sản xuất cơ bản của hộ gia đình hoàn toàn tự chủ sản xuất kinh doanh, bình đẳng với các tổ chức kinh tế khác, sản phẩm làm ra là chủ yếu là để bán và tạo nguồn thu nhập cho gia đình. Dƣới góc độ tiếp cận của Khoa học quản lý, tác giả đồng ý với quan điểm “Trang trại là cơ sở sản xuất nông nghiệp có quy mô và diện tích tương đối lớn và liền khoảnh theo hướng có tổ chức quy trình, công cụ và lao động cao hơn mức sản xuất truyền thống ở gia đình, hoạt động kinh doanh trên các lĩnh vực rộng; chăn nuôi, trồng trọt, lâm nghiệp, nuôi trồng thủy sản cùng những ngành nghề liên hợp theo phương thức tổng hợp hoặc chuyên môn hóa 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com sâu một ý tưởng hoặc một phác họa quy hoạch để sử dụng các đơn vị đất đai hợp lý nhất” [24; 12]. Có thể nói đây là do sự tất yếu khách quan của quá trình phát triển sản xuất từ đơn giản đến phức tạp, từ quy mô nhỏ đến qui mô lớn, đặc biệt là do sự phân công lao động trong xã hội diễn ra mạnh mẽ. Khi quy mô sản xuất tăng lên, nhu cầu về lao động tăng.
Do đó các hộ sản xuất kinh tế phải thuê thêm lao động bên ngoài. Thêm vào đó, các hộ gia đình đã từng bƣớc chuyển sang kinh tế sản xuất hàng hoá tạo ra khối lƣợng sản phẩm ngày càng nhiều.Vì lẽ đó, kinh tế sản xuất hộ gia đình đã từng bƣớc chuyển dần sang các hộ sản xuất hàng hoá. Những hộ sản xuất giỏi, tha thiết với nghề nông đã trở thành những chủ trang trại gia đình, hoặc trang trại tƣ nhân. Nó phản ánh xu hƣớng vận động tất yếu của nông nghiệp từ sản xuất nhỏ sang sản xuất lớn.
b) Khái niệm về kinh tế trang trại Trong vài năm trở lại đây, kinh tế hộ đã có sự chuyển dịch từ tiểu nông - sản xuất tự cấp tự túc lên KTTT sản xuất hàng hoá vốn là nhân tố không thể thiếu đƣợc để thúc đẩy hiên đại hoá - công nghiệp hoá nông nghiệp nông thôn, mà thực chất là hiện đại hoá nông nghiệp, văn minh hoá nông thôn, tri thức hoá nông thôn. KTTT là một khái niệm không còn mới với các nƣớc kinh tế phát triển và đang phát triển, song đối với nƣớc ta đang còn là một vấn đề mới, do nƣớc ta mới chuyển sang nền kinh tế thị trƣờng nên việc nhận thức chƣa đầy đủ về KTTT là điều không thể tránh khỏi. Thời gian qua các lý luận về KTTT đã đƣợc một số nhà khoa học trao đổi trên các diễn đàn và các phƣơng tiện thông tin đại chúng, song cho tới nay ở mỗi quốc gia, mỗi vùng khác nhau các nhà khoa học lại đƣa ra các khái niệm khác nhau về KTTT. Nghị quyết 03-2000/NQ-CP ngày 02/02/2000 của Chính phủ về KTTT cho rằng: “Kinh tế trang trại là hình thức tổ chức sản xuất hàng hoá trong nông nghiệp, nông thôn, chủ yếu dựa vào hộ gia đình, nhằm mở rộng quy mô 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com và nâng cao hiệu quả sản xuất trong lĩnh vực trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thuỷ sản, trồng rừng, gắn sản xuất với chế biến và tiêu thụ nông, lâm, thuỷ sản” [6; 2].
Quan điểm trên đã khẳng định, điểm cơ bản của KTTT là sản xuất hàng hoá trong nông nghiệp nông thôn, bản chất của KTTT là hộ nông dân, nhƣng chƣa đề cập đến vị trí của chủ trang trại trong toàn bộ quá trình tái sản xuất sản phẩm của trang trại. Thực tế đã khẳng định kinh tế thị trƣờng là tiền đề chủ yếu cho việc hình thành và phát triển KTTT. Đồng thời khẳng định vai trò vị trí của chủ trang trại trong quá trình quản lý trực tiếp quá trình sản xuất kinh doanh của trang trại. Đồng ý với quan niệm về KTTT trong Luận án tiến sĩ kinh tế của tác giả Phạm Bằng Luân.
Tiếp cận ở góc độ Khoa học quản lý, luận văn cho rằng: “Kinh tế trang trại là một phạm trù kinh tế, chỉ một loại hình kinh tế hàng hóa trong nông, lâm, ngư nghiệp; phản ánh tổng hợp các mối quan hệ trong quá trình tổ chức lại sản xuất, phân công lại lao động chủ yếu của những hộ nông dân, từ sản xuất tự cung tự cấp, phân tán, nhỏ lẻ sang sản xuất hàng hóa tập trung quy mô lớn; đó là quá trình khai thác, sử dụng có hiệu quả các yếu tố sản xuất để tạo ra nhiều sản phẩm hàng hóa đáp ứng nhu cầu thị trường, nhằm cải thiện, nâng cao đời sống người nông dân” [13;14]. Quá trình chuyển dịch, tích lũy kinh tế hộ gia đình thành các trang trại gắn liền với quá trình phân công lại lao động ở nông thôn, từng bƣớc chuyển dịch lao động nông nghiệp sang làm các ngành phi nông nghiệp, thúc đẩy tiến trình công nghiệp hoá trong nông nghiệp và nông thôn. Phát triển KTTT nhằm khai thác, sử dụng có hiệu quả đất đai, vốn, kỹ thuật, kinh nghiệm quản lý góp phần phát triển nông nghiệp bền vững; có việc làm tăng thu nhập, khuyến khích làm giàu đi đôi với XĐGN; phân bổ lao động, dân cƣ xây dựng nông thôn mới. Đặc trưng của mô hình kinh tế trang trại 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Ngƣời chủ trang trại sản xuất và bán tất cả các sản phẩm của họ làm ra và mua vào tất cả, còn ngƣời tiểu nông sản xuất và tự tiêu thụ hầu hết các sản phẩm làm ra mua, bán càng ít càng tốt, cho đến nay trải qua hàng thế kỷ phát triển KTTT đã chứng minh đặc trƣng cơ bản của KTTT là sản xuất nông sản, hàng hoá theo nhu cầu của thị trƣờng.
Qua đó có thể thấy đƣợc rằng; đặc trƣng cơ bản của KTTT là sản xuất nông sản hàng hoá, yếu tố đầu vào và đầu ra của trang trại đều là hàng hoá. Quy mô sản xuất hàng hóa đƣợc thể hiện qua tỉ xuất hàng hóa, là đặc trƣng cơ bản nhất của KTTT, đây là tiêu chuẩn hàng đầu, quan trọng nhất để phân biệt hộ nông dân sản xuất tiểu nông với hộ nông dân sản xuất KTTT. Do đặc trƣng của sản xuất hàng hoá chi phối đòi hỏi phải tạo ƣu thế cạnh tranh trong sản xuất kinh doanh, để thực hiện yêu cầu tái sản xuất mở rộng, hoạt động của KTTT đƣợc thực hiện theo xu thế tập trung tích tụ sản xuất ngày càng cao, tiến đến quy mô tối ƣu của trang trại phù hợp với từng ngành sản xuất, từng vùng kinh tế, từng thời kỳ công nghiệp hoá, tạo ra tỷ xuất hàng hoá cao, khối lƣợng hàng hoá nhiều, chất lƣợng hàng hoá tốt và giá thành hạ. Đi đôi với việc tập trung, nâng cao năng lực sản xuất của từng trang trại còn diễn ra xu thế tập trung trang trại thành những vùng sản xuất hàng hoá chuyên môn hoá về từng loại sản phẩm nhƣ lƣơng thực, trái cây, thịt, trứng, sữa …với khối lƣợng hàng hoá lớn.
Ở nƣớc ta, KTTT đƣợc hình thành chủ yếu từ sự phát triển của kinh tế hộ gia đình, hầu hết chủ trang trại đều là ngƣời trực tiếp quản lí, điều hành sản xuất kinh doanh, lao động chủ yếu là ngƣời trong gia đình. Quá trình tích tụ và tập trung đất đai để hình thành trang trại không phải do tƣớc đoạt và mua bán đất đai, mà chủ yếu thông qua sự điều tiết thông qua quyền sử dụng đất, giao khoán đất, đấu thầu, cho thuê.đất đai thƣờng là gò đồi, cằn cỗi và các đầm phá hoang hoá. Đặc trƣng của kinh tế trang trại cũng đƣợc cụ thể hóa qua thông tƣ liên tịch số 69/2000/TTLT ngày 23 tháng 06 năm 2000 của Bộ Nông nghiệp và 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Phát triển nông thôn - Tổng cục Thống kê. Theo thông tƣ trang trại có những đặc trƣng sau: “1.
Mục đích sản xuất của trang trại là sản xuất nông, lâm, thuỷ sản hàng hoá với quy mô lớn. Mức độ tập trung hoá và chuyên môn hoá các điều kiện và yếu tố sản xuất cao hơn hẳn (vượt trội) so với sản xuất của của nông hộ, thể hiện ở quy mô sản xuất như: đất đai, đầu con gia súc, lao động, giá trị nông sản thuỷ sản hàng hoá. Chủ trang trại có kiến thức và kinh nghiệm trực tiếp điều hành sản xuất, biết áp dụng tiến bộ khoa học- kỹ thuật, tiếp nhận chuyển giao công nghệ mới vào sản xuất, sử dụng lao động gia đình và thuê lao động bên ngoài sản xuất hiệu quả cao, có thu nhập vượt trội so với kinh tế hộ” [2; Điều 2]. KTTT có nhiều loại hình khác nhau trong đó trang trại gia đình là phổ biến, có những đặc trƣng là rất linh hoạt trong tổ chức hoạt động vì có thể dung nạp các trình độ sản xuất khác nhau về xã hội hoá, chuyên môn hoá sản xuất nông nghiệp.