Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC VÀ QUẢN LÝ NGÂN SÁCH ĐỊA PHƯƠNG 1. Ngân sách nhà nước Theo Luật ngân sách nhà nước (NSNN) năm 2015: “Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước”’; “Ngân sách địa phương là các khoản thu ngân sách nhà nước phân cấp cho cấp địa phương hưởng, thu bổ sung từ ngân sách trung ương cho ngân sách địa phương và các khoản chi ngân sách nhà nước thuộc nhiệm vụ chi của cấp địa phương” Ngân sách nhà nước phản ánh các quan hệ kinh tế phát sinh gắn liền với quá trình tạo lập, phân phối, sử dụng quỹ tiền tệ tập trung của Nhà nước khi Nhà nước tham gia phân phối các nguồn tài chính quốc gia nhằm thực hiện các chức năng của Nhà nước trên cơ sở luật định [Luật ngân sách nhà nước năm 2015]. Đặc điểm ngân sách nhà nước Hoạt động thu, chi của NSNN luôn gắn chặt với quyền lực kinh tế, chính trị của Nhà nước và thực hiện các chức năng của nhà nước, được Nhà nước tiến hành trên cơ sở những luật lệ nhất định. Hoạt động NSNN là hoạt động phân phối lại các nguồn tài chính, nó thể hiện ở hai lĩnh vực thu, chi của Nhà nước.
NSNN luôn gắn chặt với sở hữu Nhà nước, luôn chứa đựng những lợi ích chung, lợi ích công cộng. NSNN cũng có những đặc điểm như quỹ tiền tệ khác; nét khác biệt của NSNN với tư cách là một quỹ tiền tệ tập trung của Nhà nước, nó được chia thành nhiều nhiều quỹ nhỏ có tác dụng riêng, sau đó mới được chi dùng cho những mục đích đã định. Hoạt động của thu, chi của NSNN được thực hiện theo nguyên tắc không hoàn trả trực tiếp là chủ yếu [Luật ngân sách nhà nước năm 2015]. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.
Vai trò của ngân sách nhà nước Ngân sách nhà nước có vai trò rất quan trọng trong toàn bộ hoạt động kinh tế, xã hội, an ninh, quốc phòng và đối ngoại của đất nước. Vai trò của ngân sách nhà nước luôn gắn liền với vai trò của nhà nước theo từng giai đoạn nhất định. Đối với nền kinh tế thị trường, ngân sách nhà nước đảm nhận vai trò quản lý vĩ mô đối với toàn bộ nền kinh tế, xã hội. Ngân sách nhà nước là công cụ điều chỉnh vĩ mô nền kinh tế xã hội; định hướng phát triển sản xuất; điều tiết thị trường, bình ổn giá cả, điều chỉnh đời sống xã hội.
Hệ thống ngân sách nhà nước Hệ thống các cấp ngân sách Nhà nước là tổng thể các cấp ngân sách gắn bó hữu cơ với nhau, có mối quan hệ ràng buộc chặt chẽ với nhau trong quá trình thực hiện nhiệm vụ thu, chi của từng cấp ngân sách. Hệ thống NSNN theo luật ngân sách, gồm ngân sách Trung ương và ngân sách địa phương. Ngân sách địa phương bao gồm ngân sách của các đơn vị hành chính các cấp có Hội đồng nhân dân và ủy ban nhân dân. Theo quy định của Luật Tổ chức HĐND và UBND.
Các yếu tố ảnh hưởng đến thu ngân sách Nhà nước Thu nhập GDP bình quân đầu người.: Đây là nhân tố quyết định đến mức động viên của ngân sách Nhà nước. Tỷ xuất lợi nhuận trong nền kinh tế: Là chỉ tiêu phản ánh hiệu quả của đầu tư phát triển kinh tế, tỷ xuất này càng lớn thì nguồn tài chính càng lớn, do đó thu ngân sách phụ thuộc vào mức độ trang trải các khoản chi phí của nhà nước. Tiềm năng về tài nguyên thiên nhiên: Là yếu tố làm tăng thu ngân sách nhà nước, ảnh hưởng đến việc nâng cao tỷ xuất thu ngân sách nhà nước. Tổ chức bộ máy thu ngân sách nhà nước: Ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả thu ngân sách nhà nước.
Các yếu tố ảnh hưởng đến chi ngân sách Nhà nước Chế độ xã hội là nhân tố cơ bản. Sự phát triển của lực lượng sản xuất. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn 6 Khả năng tích lũy của nền kinh tế. Mô hình tổ chức bộ máy của nhà nước và những nhiệm vụ kinh tế- xã hội của nhà nước trong từng thời kỳ.
Ngân sách cấp huyện Ngân sách cấp huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh (gọi chung là ngân sách huyện), bao gồm ngân sách cấp huyện và ngân sách các xã, phường, thị trấn. Quy định phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi ngân sách huyện Theo luật ngân sách; theo luật ngân sách năm 2015, nội dung phân định nhiệm vụ thu chi của ngân sách huyện bao gồm các nội dung sau: 1. Các nguồn thu của ngân sách huyện gồm: - Các khoản thu ngân sách trên địa bàn huyện hưởng 100%. Thuế nhà, đất; Thuế tài nguyên, không kể thuế tài nguyên thu từ dầu, khí; Thuế môn bài; Thuế chuyển quyền sử dụng đất; Thuế sử dụng đất nông nghiệp; Tiền sử dụng đất; Tiền cho thuê đất; tiền cho thuê và bán nhà thuộc sở hữu nhà nước; lệ phí trước bạ; Tiền thu từ hoạt động xổ số kiến thiết; Thu hồi vốn của ngân sách địa phương tại các tổ chức kinh tế, thu từ quỹ dự trữ tài chính của địa phương, thu nhập từ góp vốn của địa phương; Viện trợ không hoàn lại của các tổ chức quốc tế, các tổ chức khác, các cá nhân ở nước ngoài trực tiếp cho địa phương; Các khoản phí, lệ phí thu từ các hoạt động sự nghiệp và các khoản thu khác nộp vào ngân sách địa phương theo quy định của pháp luật; Thu từ quỹ công ích và thu hoa lợi công sản khác; Huy động từ các tổ chức, cá nhân theo quy định của pháp luật; Đóng góp tự nguyện của các tổ chức, cá nhân ở trong nước và ngoài nước; Thu kết dư ngân sách địa phương theo quy định tại điều 63 của Luật ngân sách năm 2015, cụ thể: "Kết dư ngân sách các cấp khác ở địa phương được chuyển vào thu ngân sách năm sau"; Các khoản thu khác theo quy định của pháp luật.
- Các khoản thu phân theo tỷ lệ phần trăm (%) giữa ngân sách cấp tỉnh và ngân sách huyện. - Thu bổ sung từ ngân sách cấp tỉnh. - Thu từ huy động đầu tư xây dựng công trình XDCB theo quy định. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.
Nhiệm vụ chi của ngân sách huyện - Chi đầu tư phát triển: Đầu tư xây dựng các công trình kết cấu hạ tầng kinh tế- xã hội do địa phương quản lý; Đầu tư hỗ trợ các doanh nghiệp, các tổ chức kinh tế, các tổ chức tài chính của nhà nước theo quy định của pháp luật; Các khoản chi khác theo quy định của pháp luật. - Chi thường xuyên: Các hoạt động sự nghiệp kinh tế, giáo dục và đào tạo, y tế, xã hội, văn hóa thông tin, văn học nghệ thuật, thể dục thể thao, khoa học và công nghệ, môi trường, các hoạt động sự nghiệp khác do địa phương quản lý: Giáo dục phổ thông, giáo dục nầm non, bổ túc văn hóa, đào tạo nghề cho lao động, bồi dưỡng nghiệp vụ chuyên môn, trợ cấp, cứu đói, cứu hộ, cứu nạn, phòng chống các tệ nạn xã hội, phát thanh, truyền hình, tổ chức các đợt biểu diễn nghệ thuật quần chúng, bồi dưỡng huấn luyện viên, vận động viện các đội của huyện, tổ chức các giải thể thao trong khuôn khổ của huyện, chi hỗ trợ cho việc nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ, chi cho các hoạt động bảo vệ môi trường. Chi hỗ trợ các hoạt động quốc phòng, an ninh (Phần do cấp trên giao cho huyện) như: chi cho các đợt diễn tập khu vực phòng thủ của cụm xã, huyện; chi hỗ trợ huấn luyện dân quân tự vệ, hỗ trợ cho việc đảm bảo an ninh trật tự. Các hoạt động sự nghiệp kinh tế: Sự nghiệp khuyến nông, khuyến nông, thủy lợi, lâm nghệp, như: Hỗ trợ cho phát triển sản xuất nông.
Lâm nghiệp, xây dựng các mô hình kinh tế, duy tu, bảo dưỡng các công trình kênh mương thủy lợi, các hồ đập, các chương trình khuyến nông, khuyến lâm, khoanh nuôi bảo vệ rừng đầu nguồn, rừng phòng hộ, phòng chống cháy rừng, chi cho việc ngăn chặn khai thác và vận chuyển trái phép lâm sản. Sự nghiệp giao thông, địa chính, như: duy tu, bảo dưỡng các công trình giao thông do huyện quản lý (đường giao thông nông thôn, cầu, công.), chi cho quản lý đất đai, lập bản đồ địa chính, lưu trữ ban đồ địa chính. Chi cho các sự nghiệp kinh tế khác. Hoạt động của các cơ quan nhà nước; cơ quan Đảng cộng sản Việt Nam; Mặt trận tổ quốc và các đoàn thể (Hội Nông dân; Hội Cựu chiến binh; Hội Liên hiệp phụ nữ; Đoàn thanh niên cộng sản Hồ Chí Minh).
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn 8 Hỗ trợ cho các tổ chức chính trị xã hội - nghề nghiệp; tổ chức xã hội, tổ chức xã hội - nghề nghiệp ở địa phương theo quy định của pháp luật. Thực hiện các chính sách xã hội đối với các đối tượng do địa phương quản lý. Chương trình quốc gia do chính phủ giao cho địa phương quản lý. Trợ giá theo chính sách của nhà nước.
Các khoản chi khác theo quy định của pháp luật + Chi bổ sung cho ngân sách xã. + Chi chuyển nguồn từ ngân sách huyện năm trước sang ngân sách huyện năm sau. Nguyên tắc cơ bản về quản lý NSNN 1. Nguyên tắc đầy đủ, trọn vẹn Nguyên tắc đầy đủ, trọn vẹn là một trong những nguyên tắc quan trọng nhất của quản lý ngân sách Nhà nước, cụ thể là: mọi khoản thu, chi phải được ghi đầy đủ vào kế hoạch ngân sách Nhà nước, mọi khoản chi phải được vào sổ và quyết toán rành mạch, có như vậy mới phản ánh đúng mục đích chính sách và đảm bảo tính minh bạch của các tài khoản thu, chi.
Nguyên tắc này nghiêm cấm các cấp, các ngành, các tổ chức Nhà nước lập và sử dụng quỹ đen. Mọi khoản thu chi của ngân sách Nhà nước đều phải đưa vào kế hoạch ngân sách để quốc hội phê chuẩn, theo điều 15, Luật ngân sách năm 2015. Nguyên tắc thông nhất trong quản lý ngân sách nhà nước Nguyên tắc thống nhất trong quản lý ngân sách được thể hiện, như sau: Mọi khoản thu, chi của ngân sách Nhà nước phải tuân thủ theo quy định của Luật ngân sách năm 2015; Phải được lập dự toán hàng năm và được cơ quan Nhà nước có thẩm quyền phê duyệt.
