CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan các đề tài nghiên cứu liên quan đến hiện tượng học sinh phát biểu xây dựng bài của học sinh THPT. Các nhà tâm lí học nghiên cứu và chỉ ra rằng phát biểu ý kiến có một vai trò quan trọng trong quá trình hoạt động của con người. Nó là động cơ thúc đẩy con người tham gia tích cực vào hoạt động giao tiếp xã hội.
Khi được chủ động phát biểu ý kiến con người cảm thấy thoải mái và đạt được hiệu quả cao. Trong hoạt động học tập, phát biểu ý kiến có vai trò hết sức quan trọng. Trên thực tế hiện tượng lười phát biểu xây dựng bài của học sinh THPT nói riêng cũng như của con người nói chung là một vấn đề khá mới nhưng lại đang diễn ra phổ biến ở mọi lứa tuổi của con người. Đây là vấn đề mà đối với mọi người, đặc biệt là với đối tượng là giáo viên và học sinh tưởng như là đã quá đỗi quen thuộc, gần gũi nên nhiều người lại bỏ qua và không để ý tới.
Nhưng vấn đề này lại đang nỗi niềm trăn trở các các nhà quản lí giáo dục, của giáo viên bấy lâu nay. Đã có một vài bài nghiên cứu về vấn đề học sinh lười phát biểu xây dựng bài trong các nhà trường hiện nay như: Bài tiểu luận “Những diến biến tâm lý học giai đoạn đầu của THPT” của Thiều Thị Thơm, Trương Thị Trang đã chỉ ra : Hiện tượng lười phát biểu trong giờ học do một số câu hỏi nhàm chán; do áp lực khối lượng kiến thức các môn học quá nhiều; do một số thầy cô quá nghiêm khắc; một số học sinh lại chưa đủ tự tin về năng lực của bản thân nên ngại phát biểu; do các em càng học lên cao nên chỉ tập trung vào một số môn nhất định. Và trong giờ dạy, một số thầy cô chưa thu hút được học sinh. Nguyễn Thị Mai Lan trong bài viết “Định hướng giá trị nhân cách của học sinh THPT” thể hiện trong quan hệ gia đình và quan hệ bạn bè đã chỉ rõ: Có thể nói, tự khẳng định bản thân trong quan hệ gia đình là một nhu cầu tích cực của học sinh THPT, thể hiện mong muốn khẳng định cái Tôi của bản thân theo hướng thay đổi vai trò và mối quan hệ trong gia đình, các em mong muốn được tự khẳng định bản thân mình theo hướng tự quyết định, tự chịu trách nhiệm cho những việc làm của mình.
Tiếp đến là mong muốn được thể hiện sở thích và tính cách của mình trong quan hệ với bạn. Có thể nói, đối với lứa tuổi học sinh THPT đây cũng là một nhu cầu và mong muốn rất lớn của các em, thể hiện rõ nét đặc trưng tâm lý của lứa tuổi này, đó là sự thể hiện và khẳng định cá tính riêng của mình, muốn cá tính của mình được bạn bè thừa nhận. 6 skkn Nguyễn Thị Hiền có nói trong đề tài “Kỹ năng tự nhận thức của học sinh trung học phổ thông hiện nay” thì: Xét về mặt tâm sinh lí, học sinh THPT là một lứa tuổi nhạy cảm, có những thay đổi to lớn về tâm sinh lý và các mối quan hệ xã hội. Do đó, trang bị những kỹ năng tự nhận biết và định hướng bản thân là một yêu cầu đầu tiên, hết sức cần thiết… Như vậy, các bài viết nghiên cứu từ trước tới nay mới chỉ đi sâu nghiên cứu về tâm lý và những diễn biến tâm lý lứa tuổi của học sinh THPT.
Cũng có những đề tài nghiên cứu về tâm lý, về hành vi lệch chuẩn, về nhận thức nhưng chưa có một đề tài nào nghiên cứu sâu về hiện tượng lười phát biểu của học sinh THPT một cách hệ thống. Có thể đây là một hiện tượng đang rất phổ biến của học sinh THPT nhưng đồng thời nó cũng là một hiện tượng phổ biến ở các cấp học, các nhà trường. Nếu hiện tượng cứ tiếp tục diễn tiến thì hệ lụy của nó là vô cùng nguy hại. Đặc điểm tâm lí lứa tuổi gắn của học sinh THPT 2.
Học sinh THPT là gì? Học sinh THPT còn gọi là tuổi thanh niên, là giai đoạn phát triển bắt đầu từ lúc dậy thì và kết thúc khi bước vào tuổi người lớn. Tuổi thanh niên được tính từ 15 đến 25 tuổi, được chia làm 2 thời kì: Thời kì từ 15-18 tuổi: gọi là tuổi đầu thanh niên Thời kì từ 18-25 tuổi: giai đoạn hai của tuổi thanh niên. Tính chất tâm lí phức tạp học sinh THPT Tuổi thanh niên cũng thể hiện tính chất phức tạp và nhiều mặt của hiện tượng, nó được giới hạn ở hai mặt: sinh lí và tâm lý. Đây là vấn đề khó khăn và phức tạp vì không phải lúc nào nhịp điệu và các giai đoạn của sự phát triển tâm sinh lý cũng trùng hợp với các thời kỳ trưởng thành về mặt xã hội.
Có nghĩa là sự trưởng thành về mặt thể chất, nhân cách trí tuệ, năng lực lao động sẽ không trùng hợp với thời gian phát triển của lứa tuổi. Chính vì vậy mà các nhà tâm lý học Macxit cho rằng: Khi nghiên cứu tuổi thanh nên thì cần phải kết hợp với quan điểm của tâm lý học xã hội và phải tính đến quy luật bên trong của sự phát triển lứa tuổi. Việc phát triển tâm lý của tuổi thanh niên không chỉ phụ thuộc vào giới hạn lứa tuổi, mà trước hết là do điều kiện xã hội có ảnh hưởng đến sự phát triển lứa tuổi. Trong thời đại ngày nay, hoạt động lao động và xã hội ngày càng phức tạp, thời gian học tập của các em kéo dài làm cho sự trưởng thành thực sự về mặt xã hội càng đến chậm.
Điều đó cho ta thấy rằng thanh niên là một hiện tượng tâm lý xã hội. Vì thế 7 skkn trong mỗi giai đoạn phát triển các nét tâm lý lứa tuổi nảy sinh trên cơ sở kết hợp các điều kiện khách quan và chủ quan. Trong số các điều kiện khách quan, vị thế xã hội của chủ thể có ý nghĩa vô cùng quan trọng, đó là: Những thay đổi vị thế xã hội sẽ làm nảy sinh nhu cầu phát triển mới. Vị thế xã hội của lứa tuổi thanh niên có nhiều thay đổi so với lứa tuổi trước đó.
Một mặt các quan hệ xã hội của thanh niên được mở rộng. Trong các quan hệ đó người lớn, kể cả thầy cô giáo và bố mẹ đều nhìn nhận thanh niên như những người "chuẩn bị thành người lớn” và đòi hỏi họ phải có các cách ứng xử phù hợp với vị thế của mình. Với học sinh THPT đứng trước một thách thức khách quan của cuộc sống: phải chuẩn bị lựa chọn cho mình một hướng đi sau khi tốt nghiệp phổ thông, phải xây dựng cho mình một cuộc sống độc lập trong xã hội… Những thay đổi trong vị thế xã hội, sự thách thức khách quan của cuộc sống dẫn đến làm xuất hiện ở lứa tuổi thanh niên những nhu cầu về hiểu biết thế giới hiểu biết xã hội và các chuẩn mực quan hệ người - người, hiểu mình và tự khẳng định mình trong xã hội. Trong điều kiện chủ quan thì đặc điểm tâm lí của chính học sinh THPT là rất quan trọng, ở đó: Các nghiên cứu tâm lý học cho thấy rằng hoạt động tư duy của thanh niên rất tích cực và có tính độc lập tư duy lý luận phát triển mạnh.
Thanh niên có khả năng và rất ưa thích khái quát các vấn đề. Sự phát triển mạnh của tư duy lý luận liên quan chặt chẽ với khả năng sáng tạo. Nhờ khả năng khái quát thanh niên có thể tự mình phát hiện ra những cái mới. Với họ điều quan trọng là cách thức giải quyết các vấn đề được đặt ra chứ không phải là loại vấn đề nào được giải quyết.
Học sinh cấp ba đánh giá các bạn thông minh trong lớp không dựa vào điểm số mà dựa vào khả năng học sinh bày tỏ quan điểm, ý kiến của bản thân trước các vấn đề gặp phải trong cuộc sống, khả năng xử lí nhanh, phương pháp phù hợp và chính xác, đặc biệt là cách thức phát biểu ý kiến khi trao đổi nội dung bài học với bạn bè và thầy cô. Họ có xu hướng đánh giá cao các bạn thông minh và những thầy cô có phương pháp giảng dạy tích cực, tôn trọng những suy nghĩ độc lập của học sinh, phê phán sự gò ép, máy móc trong phương pháp sư phạm. 8 skkn Trên cơ sở các điều kiện khách quan, chủ quan nêu trên học sinh càng có nhu cầu được khẳng định mình thông qua hoạt động phát biểu xây dựng bài khi tham gia hoạt động học tập. Các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển của học sinh THPT 2.
Đặc điểm về sự phát triển thể chất Tuổi học sinh THPT là thời kì đạt được sự trưởng thành về mặt cơ thể. Sự phát triển thể chất đã bước vào thời kì phát triển bình thường, hài hòa, cân đối. Cơ thể của học sinh đã đạt tới mức phát triển của người trưởng thành, nhưng sự phát triển của các em còn kém so với người lớn. Khả năng hưng phấn và ức chế ở vỏ não tăng lên rõ rệt có thể hình thành mối liên hệ thần kinh tạm thời phức tạp hơn.
Tư duy ngôn ngữ và những phẩm chất ý chí có điều kiện phát triển mạnh. Sự phát triển thể chất ở lứa tuổi này sẽ có ảnh hưởng đến sự phát triển tâm lý và nhân cách đồng thời nó còn ảnh hưởng tới sự lựa chọn giao tiếp của học sinh. Điều kiện sống và hoạt động của học sinh THPT Vị trí trong gia đình: Trong gia đình, học sinh THPT đã có nhiều quyền lợi và trách nhiệm như người lớn, cha mẹ bắt đầu trao đổi với các bạn về một số vấn đề quan trọng trong gia đình. Các bạn cũng thấy được quyền hạn và trách nhiệm của bản thân đối với gia đình.
Các bạn bắt đầu quan tâm chú ý đến nề nếp, lối sống sinh hoạt và điều kiện kinh tế chính trị của gia đình. Vị trí trong nhà trường: Ở nhà trường, học tập vẫn là hoạt động chủ đạo nhưng tính chất và mức độ thì phức tạp và cao hơn hẳn so với tuổi thiếu niên. Đòi hỏi học sinh THPT phải tự giác, tích cực độc lập hơn, phải biết cách vận dụng tri thức một cách sáng tạo. Nhà trường lúc này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng vì nội dung học tập không chỉ nhằm trang bị tri thức và hoàn chỉnh tri thức mà còn có tác dụng hình thành thế giới quan và nhân sinh quan cho các bạn.