Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong hệ thống tư pháp hình sự Việt Nam, thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp là hai chức năng hiến định cốt lõi của Viện kiểm sát nhân dân (VKSND), được quy định tại Điều 107 Hiến pháp năm 2013 và Điều 4 Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 2014. Hoạt động kiểm sát việc tiếp nhận, giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm là giai đoạn mở đầu của quy trình tố tụng hình sự, có ý nghĩa quyết định trong việc phát hiện tội phạm kịp thời, chống bỏ lọt tội phạm và phòng ngừa oan sai ngay từ giai đoạn tiền khởi tố.

Quận Hồng Bàng là địa bàn trung tâm đô thị của thành phố Hải Phòng, có diện tích 14,5 km² với 9 phường, dân số 96.111 người (chiếm hơn 1/5 dân số nội thị thành phố), tập trung 1.668 cơ quan, doanh nghiệp, 13 trung tâm thương mại, 39 trường học, 6 bệnh viện, khu đô thị lớn và các đầu mối giao thông thủy - bộ quan trọng. Sự phát triển kinh tế nhanh cùng mật độ dân cư cao kéo theo tình hình vi phạm pháp luật và tội phạm diễn biến phức tạp. Mặc dù công tác kiểm sát tiếp nhận, giải quyết tin báo của VKSND quận Hồng Bàng giai đoạn 2018–2022 đã đạt nhiều kết quả, thực tiễn vẫn bộc lộ những tồn tại như việc nắm bắt nguồn tin ban đầu có lúc chưa toàn diện, thời hạn xác minh một số vụ việc phức tạp còn kéo dài, chịu ảnh hưởng từ dịch bệnh Covid-19 và các bất cập trong phối hợp liên ngành.

Đề tài "Đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động kiểm sát việc giải quyết tố giác tin báo về tội phạm của VKSND quận Hồng Bàng - Hải Phòng" do sinh viên Vũ Xuân Phúc thực hiện nhằm giải quyết các mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu sau:

  1. Mục tiêu nghiên cứu: Đánh giá các cơ sở lý luận và quy định pháp luật về kiểm sát việc tiếp nhận, giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm; phân tích thực trạng áp dụng pháp luật tại VKSND quận Hồng Bàng giai đoạn 2018–2022; từ đó đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động này trên địa bàn.
  2. Nhiệm vụ nghiên cứu:
    • Nhiệm vụ 1: Làm rõ khái niệm, đặc điểm, vai trò và nội dung hoạt động kiểm sát việc tiếp nhận, giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm của VKSND.
    • Nhiệm vụ 2: Phân tích thực trạng các quy định pháp luật; chỉ rõ kết quả đạt được, những vướng mắc, tồn tại và nguyên nhân trong thực tiễn áp dụng tại VKSND quận Hồng Bàng từ năm 2018 đến năm 2022.
    • Nhiệm vụ 3: Xây dựng các giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật và nâng cao hiệu quả thực tế hoạt động kiểm sát tiếp nhận, giải quyết nguồn tin tội phạm của đơn vị.
  3. Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động kiểm sát việc tiếp nhận, giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm của VKSND quận Hồng Bàng, được nhìn nhận như một lĩnh vực độc lập thuộc chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong hoạt động tư pháp hình sự.
  4. Phạm vi nghiên cứu:
    • Về không gian: Địa bàn quận Hồng Bàng, thành phố Hải Phòng.
    • Về thời gian: Giai đoạn 5 năm, từ năm 2018 đến năm 2022 (giai đoạn thi hành Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015).
    • Về nội dung: Tập trung vào thẩm quyền, trình tự, thủ tục, thực tiễn thụ lý, giải quyết nguồn tin tội phạm và quan hệ phối hợp giữa VKSND với Cơ quan Cảnh sát điều tra (CQCSĐT) Công an quận Hồng Bàng cùng các cơ quan hữu quan.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận được xây dựng trên hệ thống văn bản quy phạm pháp luật và cơ sở lý luận tư pháp hình sự:

  • Khung pháp lý và quy chế chuyên môn:
    • Hiến pháp năm 2013 (Điều 107);
    • Bộ luật Tố tụng hình sự (BLTTHS) năm 2015 (các Điều 35, 85, 88, 143, 144, 145, 146, 147, 150, 159, 160, 164, 441);
    • Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017);
    • Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 2014;
    • Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự năm 2015;
    • Thông tư liên tịch số 06/2013/TTLT-BCA-BQP-BTC-BNN&PTNT-VKSNDTC ngày 02/8/2013;
    • Thông tư liên tịch số 01/2017/TTLT-BCA-BQP-BTC-BNN&PTNT-VKSNDTC ngày 29/12/2017;
    • Thông tư liên tịch số 01/2021/TTLT-BCA-BQP-BNN&PTNT-VKSNDTC ngày 29/11/2021 (sửa đổi, bổ sung một số điều của TTLT số 01/2017);
    • Quyết định số 111/QĐ-VKSTC năm 2020 của Viện trưởng VKSND tối cao ban hành Quy chế công tác thực hành quyền công tố, kiểm sát việc khởi tố, điều tra và truy tố (Điều 38, 39, 40, 41, 42).
  • Khái niệm then chốt:
    • Tố giác về tội phạm: Việc cá nhân phát hiện và tố cáo hành vi có dấu hiệu tội phạm với cơ quan có thẩm quyền (Điều 144 BLTTHS 2015 mở rộng chủ thể gồm cả cá nhân nước ngoài, thay cho thuật ngữ "công dân" trong BLTTHS 2003).
    • Tin báo về tội phạm: Thông tin về vụ việc có dấu hiệu tội phạm do cơ quan, tổ chức, cá nhân thông báo với cơ quan có thẩm quyền hoặc thông tin trên phương tiện thông tin đại chúng.
    • Kiểm sát giải quyết tin báo, tố giác: Quyền năng pháp lý của VKSND nhằm kiểm tra, giám sát trực tiếp, cụ thể và liên tục các hành vi, quyết định của cơ quan, người có thẩm quyền trong quá trình tiếp nhận, xử lý nguồn tin tội phạm.
  • Phương pháp nghiên cứu: Tác giả áp dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm cải cách tư pháp của Đảng; kết hợp các phương pháp nghiên cứu cụ thể: phân tích - tổng hợp quy phạm pháp luật, thống kê xã hội học pháp lý, đối chiếu số liệu, thảo luận nghiệp vụ và tham vấn chuyên môn từ Thanh tra khiếu tố VKSND thành phố Hải Phòng, bộ phận thụ lý đơn thư và tin báo của VKSND quận Hồng Bàng.
  • Nguồn dữ liệu: Hồ sơ lưu trữ, báo cáo tổng kết thực tiễn tiếp nhận, phân loại và giải quyết nguồn tin tội phạm của VKSND quận Hồng Bàng giai đoạn 2018–2022; số liệu về tình hình an ninh trật tự, nhân thân người phạm tội và các vụ án hình sự trên địa bàn quận Hồng Bàng.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Một số vấn đề lý luận về hoạt động kiểm sát việc giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm theo chức năng của Viện kiểm sát nhân dân

Chương 1 tập trung làm sáng tỏ bản chất pháp lý của nguồn tin tội phạm và chức năng kiểm sát của VKSND:

  • Đặc điểm pháp lý của tố giác, tin báo về tội phạm: Tố giác và tin báo là căn cứ đầu tiên làm phát sinh quá trình tố tụng hình sự (theo Điều 143 BLTTHS 2015). Nguồn tin này có 3 đặc tính cơ bản: (1) Đa dạng về nguồn gốc và nội dung (từ đơn thư, tin truyền thông, phát hiện trực tiếp đến tự thú); (2) Mang tính cấp bách cao đòi hỏi xác minh nhanh chóng; (3) Ban đầu thường chứa đựng yếu tố chủ quan, dễ thiếu chính xác hoặc thiếu đầy đủ do tâm lý người báo tin hoặc thủ đoạn che giấu của người phạm tội.
  • Phân định giữa "kiểm sát" và "giám sát": Hoạt động kiểm sát của VKSND là dạng giám sát tư pháp đặc thù mang tính quyền lực nhà nước độc quyền. Khác với hoạt động giám sát chung của các cơ quan dân cử hay tổ chức xã hội, VKSND có các quyền năng pháp lý trực tiếp (yêu cầu khởi tố, hủy bỏ quyết định trái pháp luật, trực tiếp xác minh, ban hành văn bản kiến nghị, phê chuẩn các biện pháp ngăn chặn).
  • Mối quan hệ giữa thực hành quyền công tố (THQCT) và kiểm sát: Đây là hai chức năng độc lập nhưng gắn bó chặt chẽ. Ngay từ khi cơ quan điều tra tiếp nhận tin báo, quyền công tố đã phát sinh nhằm định hướng điều tra, đề ra yêu cầu xác minh, bảo đảm việc khởi tố vụ án có căn cứ, không làm oan người vô tội và không bỏ lọt tội phạm.
  • Phương thức kiểm sát: Thể hiện ở tính trực tiếp, cụ thể và liên tục từ khâu tiếp nhận, lập biên bản, vào sổ thụ lý, xác minh hiện trường, trưng cầu giám định cho đến khi ban hành quyết định giải quyết (khởi tố, không khởi tố hoặc tạm đình chỉ).

Chương 2: Thực trạng pháp luật và việc áp dụng pháp luật trong hoạt động kiểm sát việc giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm của Viện kiểm sát nhân dân

Chương này đánh giá các quy định thực định và phân tích toàn diện thực tiễn áp dụng tại quận Hồng Bàng:

  • Thực trạng pháp luật tố tụng: Phân tích thẩm quyền tiếp nhận theo Điều 145 BLTTHS 2015 (mở rộng quyền tiếp nhận, kiểm tra sơ bộ cho Công an xã, phường, thị trấn); thời hạn giải quyết chuẩn là 20 ngày, trường hợp phức tạp được gia hạn tối đa không quá 2 tháng (do Viện trưởng VKSND cấp thụ lý quyết định); quy chế tạm đình chỉ giải quyết nguồn tin theo Điều 147 khi chờ kết quả giám định, định giá tài sản hoặc tương trợ tư pháp.
  • Tình hình địa bàn và đặc điểm tội phạm quận Hồng Bàng:
    • Quận có diện tích 14,5 km², 9 phường, 96.111 dân, nhiều mục tiêu kinh tế - chính trị trọng điểm.
    • Đặc điểm nhân thân người phạm tội: 97% là nam giới; trên 90% có trình độ văn hóa cấp THCS và THPT; người từ địa phương khác đến gây án chiếm 30%.
    • Diễn biến tội phạm: Tội phạm ma túy phức tạp do Hải Phòng là địa bàn trung chuyển (CQĐT đã phát hiện và khởi tố 145 vụ án ma túy trong giai đoạn 2018–2022); tội phạm trộm cắp, cướp giật tài sản sử dụng hung khí, tội phạm lừa đảo qua mạng xã hội gia tăng; giai đoạn dịch Covid-19 làm phát sinh tội phạm chống người thi hành công vụ và lây lan dịch bệnh.
  • Kết quả kiểm sát thực tế tại VKSND quận Hồng Bàng (2018–2022):
    • Đơn vị đã kiểm sát thụ lý tổng số 696 tin báo, tố giác (trong đó có 8 tin cũ chuyển sang).
    • Đã giải quyết 676 tin, đạt tỷ lệ 96,03%.
    • Ra quyết định không khởi tố vụ án hình sự đối với 126 tin; tạm đình chỉ giải quyết đối với 65 tin.
    • Tỷ lệ giải quyết tin báo đúng thời hạn luật định đạt 100%.
  • Hạn chế và nguyên nhân:
    • Hạn chế: Công tác nắm bắt thông tin ban đầu ở một số địa bàn cấp phường chưa kịp thời; việc xác minh một số nguồn tin phức tạp phải kéo dài thời gian dẫn đến phát sinh đơn thư khiếu nại; việc thu thập tài liệu phục vụ định giá, giám định còn chậm.
    • Nguyên nhân: Khối lượng công việc lớn trong khi biên chế Kiểm sát viên còn hạn chế; một số Điều tra viên, Kiểm sát viên chưa phát huy hết trách nhiệm; hướng dẫn liên ngành ở một số điểm chưa đồng bộ; ảnh hưởng bởi giai đoạn giãn cách xã hội phòng chống dịch Covid-19.

Chương 3: Một số giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật trong hoạt động kiểm sát việc giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm của Viện kiểm sát nhân dân

Tác giả đề xuất hệ thống giải pháp chia thành hai nhóm:

  • Nhóm giải pháp chung và hoàn thiện pháp luật:
    • Tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác tiếp nhận, xử lý nguồn tin tội phạm tại địa phương.
    • Tiếp tục hoàn thiện các quy định của BLTTHS và Thông tư liên tịch hướng dẫn về trình tự phối hợp, cơ chế giải quyết tranh chấp thẩm quyền và rút ngắn quy trình trưng cầu giám định, định giá tài sản.
    • Đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật nhằm vận động quần chúng nhân dân tích cực phát hiện, cung cấp tin báo tố giác tội phạm qua đường dây nóng, hòm thư điện tử.
  • Nhóm giải pháp cụ thể cho VKSND quận Hồng Bàng:
    • Nâng cao năng lực cán bộ: Đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng nghiệp vụ chuyên sâu cho Kiểm sát viên, Kiểm tra viên về kỹ năng kiểm sát khám nghiệm hiện trường, thu thập lời khai ban đầu và lập hồ sơ kiểm sát theo Điều 88 BLTTHS.
    • Đổi mới chỉ đạo, điều hành: Tăng cường trách nhiệm của lãnh đạo Viện trong phân công thụ lý; ứng dụng công nghệ thông tin vào quản lý sổ thụ lý điện tử để theo dõi sát thời hạn giải quyết từng tin báo.
    • Tăng cường phối hợp liên ngành: Duy trì chế độ giao ban định kỳ giữa VKSND quận Hồng Bàng và CQCSĐT Công an quận Hồng Bàng; ký kết quy chế phối hợp kiểm sát nguồn tin với Công an 9 phường trên địa bàn nhằm kiểm soát chặt chẽ 100% tin báo từ cấp cơ sở.

Kết quả và đóng góp

Số liệu tổng hợp kết quả công tác kiểm sát (2018–2022)

Chỉ tiêu công tác Số lượng / Tỷ lệ Ghi chú từ văn bản
Tổng số tin báo, tố giác kiểm sát thụ lý 696 tin Gồm 688 tin thụ lý mới và 08 tin cũ chuyển sang
Số lượng đã giải quyết 676 tin Đạt tỷ lệ giải quyết 96,03%
Quyết định không khởi tố vụ án 126 tin Ban hành theo đúng căn cứ pháp luật
Quyết định tạm đình chỉ giải quyết 65 tin Chờ kết quả giám định, định giá, tương trợ tư pháp
Tỷ lệ giải quyết đúng thời hạn 100% Không để xảy ra tình trạng quá hạn luật định
Số vụ án ma túy phát hiện, khởi tố 145 vụ Tàng trữ, mua bán, vận chuyển, tổ chức sử dụng
Tỷ lệ giới tính đối tượng phạm tội 97% nam giới Khảo sát trên địa bàn quận Hồng Bàng
Trình độ văn hóa đối tượng phạm tội > 90% THCS, THPT Phổ biến ở nhóm thanh thiếu niên, lao động tự do
Tỷ lệ tội phạm là người vãng lai 30% Đối tượng từ địa phương khác đến địa bàn quận

Đóng góp của đề tài

  • Khóa luận hệ thống hóa cơ sở lý luận về chức năng kiểm sát tư pháp trong giai đoạn tiền khởi tố theo tinh thần BLTTHS năm 2015 và Quyết định số 111/QĐ-VKSTC năm 2020.
  • Đây là công trình nghiên cứu chuyên sâu đầu tiên khảo sát, đánh giá toàn diện số liệu thực chứng 5 năm (2018–2022) về hoạt động kiểm sát giải quyết tố giác, tin báo tội phạm tại VKSND quận Hồng Bàng, thành phố Hải Phòng.
  • Đưa ra các kiến nghị cụ thể gắn liền với đặc điểm địa bàn quận trung tâm đô thị loại I, góp phần nâng cao tính chính xác trong hoạt động phân loại nguồn tin và phòng chống oan sai, bỏ lọt tội phạm tại địa phương.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế: Phạm vi khảo sát thực tiễn của đề tài tập trung trong giai đoạn 2018–2022 tại một đơn vị kiểm sát cấp quận (VKSND quận Hồng Bàng); các giải pháp đưa ra chủ yếu giải quyết các vấn đề đặc thù của đô thị trung tâm thành phố Hải Phòng mà chưa so sánh đối chứng với các địa bàn hải đảo, nông thôn lân cận.
  • Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu công tác kiểm sát giải quyết nguồn tin tội phạm trên phạm vi toàn thành phố Hải Phòng; nghiên cứu sâu hơn về kiểm sát việc tiếp nhận, xử lý tin báo của lực lượng Công an cấp xã/phường sau khi thực hiện phân cấp thẩm quyền theo Thông tư liên tịch số 01/2021/TTLT.

Giá trị tham khảo

  • Đối tượng tham khảo: Sinh viên chuyên ngành Luật, học viên tư pháp, Kiểm sát viên, Kiểm tra viên, Điều tra viên và cán bộ thực tiễn tại các cơ quan tiến hành tố tụng cấp quận/huyện.
  • Nội dung giá trị: Khóa luận cung cấp nguồn tài liệu thực chứng chi tiết về quy trình lập hồ sơ kiểm sát nguồn tin tội phạm, phương pháp kiểm sát thời hạn, kiểm sát các căn cứ tạm đình chỉ và mẫu hình phối hợp liên ngành giữa Viện kiểm sát và Cơ quan điều tra cấp quận.

Câu hỏi thường gặp

1. Điểm mới cơ bản của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 về chủ thể tố giác và tin báo về tội phạm là gì?

BLTTHS năm 2015 đã thay đổi cụm từ "tố giác của công dân" thành "tố giác của cá nhân" (Điều 144), mở rộng quyền tố giác cho cả người nước ngoài sinh sống tại Việt Nam. Đồng thời, luật bổ sung thêm nguồn tin báo về tội phạm từ cá nhân, bên cạnh nguồn tin từ cơ quan, tổ chức và phương tiện thông tin đại chúng như quy định trước đây.

2. Trong giai đoạn 2018–2022, VKSND quận Hồng Bàng đã đạt được những kết quả kiểm sát định lượng nào?

Trong 5 năm, VKSND quận Hồng Bàng đã thực hành quyền công tố và kiểm sát thụ lý 696 nguồn tin tội phạm (gồm 8 tin cũ chuyển sang); đã giải quyết 676 tin (đạt tỷ lệ 96,03%), trong đó ra quyết định không khởi tố 126 tin và tạm đình chỉ 65 tin. Toàn bộ các tố giác, tin báo đều được kiểm sát xử lý bảo đảm thời hạn 100%.

3. VKSND quận Hồng Bàng kiểm sát các căn cứ tạm đình chỉ giải quyết nguồn tin tội phạm như thế nào?

Theo quy định tại Điều 147 BLTTHS 2015 và Quy chế 111, việc tạm đình chỉ chỉ được áp dụng khi: (1) Đã trưng cầu giám định, định giá tài sản hoặc yêu cầu tương trợ tư pháp nhưng chưa có kết quả; (2) Đã yêu cầu cung cấp tài liệu, đồ vật quan trọng nhưng chưa nhận được. Trong 24 giờ kể từ khi nhận quyết định từ CQĐT, Viện kiểm sát phải kiểm tra căn cứ; nếu không có căn cứ, VKSND sẽ ra quyết định hủy bỏ quyết định tạm đình chỉ để yêu cầu tiếp tục xác minh trong thời hạn không quá 1 tháng.

4. Cơ cấu và đặc điểm nhân thân của người phạm tội trên địa bàn quận Hồng Bàng có đặc trưng gì?

Số liệu khảo sát trong khóa luận cho thấy: 97% đối tượng phạm tội là nam giới; trên 90% có trình độ học vấn THCS và THPT; đối tượng vãng lai từ nơi khác đến chiếm 30%. Tội phạm ma túy chiếm tỷ trọng lớn với 145 vụ bị khởi tố trong giai đoạn 2018–2022, cùng sự xuất hiện của các loại tội phạm công nghệ cao, trộm cắp, cướp giật và tội phạm phát sinh do dịch bệnh Covid-19.

Kết luận

Khóa luận của tác giả Vũ Xuân Phúc đã làm rõ toàn diện cơ sở lý luận và thực trạng pháp lý về hoạt động kiểm sát việc tiếp nhận, giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm theo chức năng của VKSND. Dựa trên số liệu thực tế giai đoạn 2018–2022 tại quận Hồng Bàng, công trình đã phân tích sâu sắc các kết quả đạt được, chỉ ra những nguyên nhân dẫn đến hạn chế trong công tác kiểm sát tại một đô thị trung tâm. Các giải pháp được đề xuất mang tính hệ thống, kết hợp giữa hoàn thiện thể chế và đổi mới thực thi nghiệp vụ, có giá trị ứng dụng thiết thực cho hoạt động của VKSND quận Hồng Bàng và ngành kiểm sát thành phố Hải Phòng.