Chương I, Điều lệ mẫu HTX nông nghiệp của Việt Nam). Hợp tác xã nông nghiệp là một trong các hình thức cụ thể của kinh tế HTX trong nông nghiệp, là tổ chức kinh tế của những người nông dân có cùng nhu cầu và nguyện vọng, tự nguyện liên kết lại để phối hợp giúp nhau phát triển kinh tế hoặc đáp ứng nhu cầu về đời sống của mỗi thành viên, tổ chức và hoạt động theo các nguyên tắc pháp lệnh quy định, có tư cách pháp nhân (Nguyễn Anh Sơn, 2010). Như vậy, HTX nông nghiệp được thành lập bởi những cá nhân và pháp nhân có chung mục đích, phát triển và hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp, tự nguyện góp vốn và công sức nhằm giúp nhau thỏa mãn lợi ích chung trong lĩnh vực nông nghiệp.3 Đinḥ nghiã hợp tác xã dịch vụ nông nghiêp̣ Hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp là tổ chức kinh tế nông nghiệp được tách hẳn để làm chức năng dịch vụ nông nghiệp, nó hoạt động theo Luật HTX, là một hoại hình HTX kiểu mới (Ngọ Viết Thắng, 2010). Vai trò của hợp tác xã trong phát triển sản xuất nông nghiệp Trong nông nghiệp, việc hợp tác có vai trò hết sức quan trọng, đặc biệt 6 HTX NN với mục tiêu cơ bản là làm dịch vụ hỗ trợ cho kinh tế hộ phát triển góp phần quan trọng trong thực hiện chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp từ nguồn nông nghiệp tự cấp tự túc sang sản xuất hàng hóa; Hoạt động dịch vụ của HTX góp phần phát triển lực lượng sản xuất, tạo vốn và sử dụng vốn, cung cấp vật tư, tiêu thụ sản phẩm, dịch vụ kỹ thuật, sử dụng có hiệu quả lao động, các nguồn lực có sẵn trong dân.
Từ đó nâng cao đời sống vật chất tinh thần cho nông dân, từng bước xây dựng nông thôn mới theo hướng CNH-HĐH. Cùng với việc đảm bảo thực hiện tốt một số khâu dịch vụ nhằm hỗ trợ sản xuất của nông dân, các hoạt động dịch vụ của HTX còn góp phần ngăn chặn những tiêu cực do tác động của cơ chế thị trường mang lại, bằng cách cung cấp thông tin kịp thời tới người dân dịch vụ đầu vào và đầu ra. Bên cạnh đó tạo điều kiện cho nông dân thực hiện những chính sách xã hội, xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật, cơ sở hạ tầng chung, tạo điều kiện chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nông thôn; Thông qua hoạt động dịch vụ của HTX sẽ đảm bảo cho hộ xã viên phát triển sản xuất đồng thời thúc đẩy các hoạt động kinh tế khác. Hoạt động dịch vụ của HTX sẽ góp phần tạo nên sự phát triển cân đối của kinh tế nông nghiệp, nông thôn, góp phần sử dụng có hiệu quả các nguồn lực sẵn có của địa phương, tiếp sức cho nông dân từng bước chuyển từ nền sản xuất nhỏ lẻ, sang nền sản xuất lớn, sản xuất hàng hóa.
Đặc trƣng của hợp tác xã và hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp 2. Đặc trưng của hợp tác xã Từ những quy định trong Luật HTX năm 2003, sửa đổi Luật HTX năm 2012 và các Nghị Quyết dưới Luật hướng dẫn triển khai Luật HTX có thể rút ra một số đặc trưng cơ bản về HTX kiểu mới như sau: Thứ nhất, HTX kiểu mới là tổ chức kinh tế tự chủ của những người lao động có nhu cầu, lợi tích chung tự nguyện cùng góp vốn, góp sức lập ra theo luật định của pháp luật để phát huy sức mạnh của tập thể và của từng xã viên, nhằm giúp nhau thực hiện có hiệu quả hơn các hoạt động sản xuất kinh doanh và cải thiện đời sống, góp phần phát triển kinh tế xã hội của đất nước. HTX có tư cách pháp nhân, có tổ chức chặt chẽ, hạch toán động lập, tự chịu trách nhiệm về các hoạt động của mình và được đối xử bình đẳng như các thành phần kinh tế khác; Thứ hai, về nguyên tắc tổ chức và hoạt động của HTX kiểm mới: Khi hoạt 7 động, các HTX kiểm mới phải tuân thủ theo 5 nguyên tắc cơ bản là: tự nguyện gia nhập và rút khỏi HTX theo quy định của điều lệ HTX; quản lý dân chủ và bình đẳng; mỗi xã viên có quyền ngang nhau trong biểu quyết; tự chịu trách nhiệm và cùng có lợi; chia lãi bảo đảm kết hợp lợi ích của xã viên với sự phát triển của HTX, của cộng đồng và do đại bộ phận xã viên quyết định. Thứ ba, quan hệ sở hữu và phân phối trong HTX: Khi gia nhập HTX mỗi xã viên góp vốn theo quy định của điều lệ, vốn góp có thể nhiều hơn mức tối thiểu, nhưng không được quá 30% tổng số vốn điều lệ của HTX.
Cùng với vốn góp của xã viên, vốn hoạt động của HTX còn bao gồm vốn được tích lũy trong quá trình hoạt động và các nguồn khác như: giá trị tài sản được cho, biếu, tặng. Phần vốn góp của xã viên thuộc sở hữu của từng xã viên. Các nguồn vốn khác thuộc sở hữu chung của HTX, quyền sử dụng toàn bộ tài sản thuộc về HTX; Thứ tư, xã viên HTX: Xã viên HTX có thể là cá nhân hoặc hộ gia đình hoặc pháp nhân, mỗi xã viên có thể đồng thời là xã viên của nhiều HTX, không phân biệt ngành nghề, địa giới hành chính. Mỗi xã viên đều bình đằng về quyền lợi và nghĩa vụ.
Mỗi xã viên có trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ theo quy định của điều lệ như: góp vốn vào HTX và chia sẻ mọi rủi ro của HTX theo mức vốn đóng góp thực hiện cam kết kinh tế với HTX; Thứ năm, quan hệ giữa HTX và xã viên: Quan hệ giữa các xã viên được xây dựng chủ yếu trên cơ sở quan hệ kinh tế. Nó được xác lập từ nhu cầu phát triển sản xuất, tăng thu nhập của các thành viên HTX. HTX tôn trọng quyền độc lập, tự chủ kinh tế của xã viên. Trong HTX nông nghiệp, xã viên là hộ, trang trại gia đình, hoặc đại diện hộ, đó là những đơn vị kinh tế tự chủ tham gia vào HTX với trách nhiệm, nghĩa vụ và lợi ích theo điều lệ quy định.
Sự hình thành và phát triển HTX nông nghiệp không phá vỡ tính độc lập, tự chủ của kinh tế hộ trang trại gia đình, nó có tác dụng tạo điều kiện phát triển, tăng thu nhập cho kinh tế của hộ xã viên. Trên cơ sở đó thúc đẩy sự phát triển của kinh tế HTX; Thứ sáu, điều kiện thành lập, hoạt động và giải thể HTX: Khi thành lập HTX phải có Điều lệ, Phương án sản xuất kinh doanh cụ thể có tính khả thi, được Đại hội xã viên thông qua và cơ quan chức năng phê duyệt. Trong trường hợp giải thể tự nguyện theo nghị quyết của đại hội xã viên hoặc bị buộc phải giải thể theo quyết định của pháp luật. HTX phải thực hiện đầy đủ nghĩa vụ với cơ quan có thẩm quyền.
Đại hội xã viên hoặc đại hội đại biểu xã viên có quyền quyết định cao nhất đối với mọi hoạt động của HTX. HTX có quyền thiết lập quan hệ hợp 8 tác với các HTX khác ở trong nước và nước ngoài, tham gia tổ chức liên minh HTX Việt Nam theo quy định của pháp luật. Thứ bảy, HTX là một tổ chức kinh tế do các thành viên có nhu cầu tự nguyện lập ra, nó không phải là một tổ chức xã hội. HTX hoạt động theo quy định của pháp luật trước hết vì mục tiêu kinh tế.
HTX chỉ chịu trách nhiệm về các nghĩa vụ xã hội đối với các xã viên của chính HTX, không thể biến HTX thành tổ chức xã hội hoặc bắt buộc HTX làm nhiệm vụ như một tổ chức thành viên trong hệ thống chính trị của địa phương. Chính phủ thống nhất thực hiện chức năng quản lý Nhà nước đối với HTX trong phạm vi cả nước theo các nội dung sau: xây dựng và chỉ đạo thực hiện chiến lược, quy hoạch, kế hoạch phát triển HTX, ban hành điều lệ mẫu cho các loại hình HTX, ban hành chính sách ưu đãi, hỗ trợ điều kiện hoạt động cho HTX, liên minh các HTX quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của cá bộ, ngành, các cấp chính quyền đối với HTX thực hiện chức năng thanh tra, kiểm soát theo quy định của pháp luật. Đặc điểm về các hoạt động dịch vụ nông nghiệp trong hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp - Dịch vụ nông nghiệp được hiểu là điều kiện, yếu tố cần thiết, cần có cho quá trình sản xuất kinh doanh một loại sản phẩm nào đó trong nông nghiệp mà người sản xuất không sẵn có, không làm được hoặc làm không có hiệu quả và họ phải tiếp nhận các điều kiện, yếu tố đó từ bên ngoài bằng các cách thức khác nhau như: mua, bán, trao đổi, thuê, nhờ. - Hoạt động dịch vụ nông nghiệp là hoạt động nhằm cung cấp, trao đổi, tiếp nhận và sử dụng các dịch vụ giữa người sản xuất nông nghiệp và người cung cấp dịch vụ theo một phương thức nhất định nào đó (Nguyễn Anh Sơn, 2010).
- Dịch vụ hỗ trợ nông nghiệp là loại hoạt động có tính chất bao cấp đối với người sản xuất nông nghiệp ở một chừng mực nhất định (Nguyễn Anh Sơn, 2010). Theo Liên minh HTX Việt Nam 2007, hoạt động dịch vụ nông nghiệp có những đặc điểm sau: + Tính thời vụ: do sản xuất nông nghiệp có tính thời vụ nên các hoạt động dịch vụ nông nghiệp cũng sẽ mang tính thời vụ; + Được cung ứng từ nhiều nguồn khác nhau và mang tính cạnh tranh cao; 9 + Tính có thể tự dịch vụ: Bản thân ngành nông nghiệp đã mang đặc điểm của tính tự phục vụ, tức là sử dụng những gì mà ngành sẵn có để phục vụ cho các quá trình sản xuất tiếp theo; + Hoạt động nông nghiệp chỉ có hiệu quả cao khi được thực hiện đồng thời và trên phạm vi rộng lớn; + Nhiều loại hình dịch vụ khó định lượng chính xác. Đặc trưng của hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp Theo Liên minh HTX Việt Nam năm 2007, những đặc trưng cơ bản của HTXDVNN gắn liền với những đặc điểm của các hoạt động dịch vụ nông nghiệp HTX DVNN, cụ thể: - Hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp ra đời và phát triển gắn với quá trình phát triển của đời sống nhân dân, phục vụ nhu cầu của nhân dân. Hoạt động dịch vụ của HTX DVNN phát triển nhằm hỗ trợ kinh tế hộ phát triển.
HTXDVNN thực hiện những hoạt động mà hộ xã viên không thể làm hoặc làm nhưng không có hiệu quả.