Chương 1 C SỞ LÝ LU N V TH C TI N 1. Các khái niệm liên quan đề tài và quan điểm về nghệ thuật Đờn ca Tài tử Để phục vụ tốt cho việc triển khai nghiên cứu đề tài, tác giả xác định nội dung và cách hiểu thông qua một số khái niệm chính trong phạm vi nghiên cứu. K ái niệm Tài tử và Đờn ca Tài tử - Khái niệm Tài tử” Đề cập đ n hai chữ“tài tử” trong nghệ thuật Đờn ca Tài tử Nam bộ cho đ n thời điểm hiện nay có thể nói người có quan điểm chuẩn xác về “Tài tử là gì” có thể kể đ n nghiên cứu thông qua việc khảo sát thực địa, Mai Mỹ Duyên cho rằng có 3 quan điểm khác nhau như sau: Quan điểm thứ nhất: trong ti ng Pháp chữ “amateur cho rằng: tài tử nghĩa là không chuyên. Nó là dòng nhạc dùng để tiêu khiển, giải trí trong lúc “trà dư tửu hậu”.
gười Tài tử không phải là người hoạt động chuyên nghiệp, không lấy âm nhạc làm phương tiện ki m sống mà chơi nhạc cốt để mua vui, giải sầu, để giao lưu tình cảm và k t bạn tri âm… Quan điểm thứ hai cho rằng: tài tử là người có tri thức và tài năng - giống như thuật ngữ “ hà nho tài tử”3, “Tài tử điện ảnh”4. Quan điểm thứ ba: dung hòa cả hai quan niệm trên, tức là vừa không chuyên, vừa có tài [14; tr. Đại diện cho quan điểm thứ 3, có thể kể đ n Trần Văn hê trong bài tham luận tại hội thảo khoa học Bảo tồn và phát huy nghệ thuật Đờn ca Tài tử Nam bộ, ông vi t: hiều người khi nhắc đ n Đờn ca Tài tử thì cho rằng lối nhạc đó là không sâu sắc, chuyên nghiệp mà mang tính cách giản dị của dân gian hay “a ma tơ” (theo chữ 3 Nhà nho tài tử dùng để chỉ những trí thức dưới ch độ phong ki n, là người ch ng những có tài trong văn chương mà còn là người có năng khi u nghệ thuật (cầm, k , thi, họa), bi t cảm thụ cái đẹp của đời sống và có khát vọng vượt lên khuôn mẫu ràng buộc của ý thức hệ ho giáo… 4 Tài tử điện ảnh là những người có tài năng diễn xuất nổi trội, tạo được ti ng tăm, được công chúng yêu m n, ngưỡng mộ… 12 Pháp amateur) của những người nghiệp dư. Chính vì th , chữ “Tài tử” có nghĩa là người có tài (dập dìu tài tử giai nhân, tài tử giai nhân tế ngộ nan).
gười đàn Tài tử không dùng tài nghệ của mình làm k sinh nhai. hi thích đàn thì họp nhau lại tại nhà một người trong làng rồi cùng nhau đàn chơi, ai bi t đàn ca cũng có thể tham gia được, có thể đờn ca suốt đêm không chán. hưng khi không thích đờn thì dầu ai đem tiền muôn bạc vạn đ n bảo đờn rồi thưởng thì các nghệ nhân Tài tử cũng nhứt định không đờn. Tuy không phải nhà nghề nhưng trình độ nghệ thuật của các nghệ nhân Tài tử không thấp.
Họ thường luyện tập rất công phu, phải theo thầy học từ chữ nhấn, chữ chuyền, rao sao cho mùi, sắp chữ sao cho đẹp và tạo cho mình một phong cách riêng. Muốn trở thành người đàn Tài tử đúng nghĩa phải trải qua thời gian tập luyện khá công phu” [23, tr. Tổng hợp những quan điểm về chữ “Tài tử đã trình bày ở trên. Có thể nói: chữ “Tài tử" trong nghệ thuật Đờn ca Tài tử dùng để chỉ những người vừa có tài (trong lĩnh vực đờn, ca) vừa lãng tử (chỉ thích rong chơi, ca hát chứ không màng đ n danh lợi hay địa vị trong xã hội).
Chính vì tố chất “lãng tử” mà những người tham gia Đờn ca Tài tử khác với những người hoạt động trong các lĩnh vực nghệ thuật khác. Trong bài tham luận tại hội thảo khoa học Bảo tồn và phát huy nghệ thuật Đờn ca Tài tử Nam bộ, Dương Hu nh hải có vi t: u như miền Bắc có ca Trù, miền Trung có ca Hu thì miền am có Đờn ca Tài tử. hững ai đã từng sống hoặc có dịp về thăm các tỉnh am bộ, nhất là vào những đêm trăng thanh gió mát, những dịp cúng t ở đình, ở mi u, ở đám cưới, đám hỏi, đám tang hay giỗ chạp, tiệc tùng đều có thể được thưởng thức Đờn ca Tài tử. Đờn ca Tài tử có thể trình diễn ở bất cứ đâu và bất cứ thời điểm nào; trang phục thường giản dị, bình dân, không câu nệ.
ời ca, điệu nhạc Tài tử lắng đọng, thấm sâu trong lòng người, giúp xua tan mệt mỏi, buồn sầu hay vất vả sau thời gian lao động mệt nhọc. hi vui có thể cùng bạn nhấm nháp ít men rượu và cùng “nâng phím so dây” với bài Tây thi, Xuân tình sôi nổi, vui tươi; khi buồn cũng có thể ngả nghiêng cùng bạn khúc am ai, Tứ đại oán não ruột, u buồn đ n se lòng người; khi tâm hồn lâng lâng, nhẹ nhàng, lãng mạn ta có thể cùng bạn hòa điệu Sương chiều lả lơi - điệu am xuân man mác làm say đắm lòng người [21]. 13 Ý ki n của Vũ Hồng Thịnh lại cho rằng hai chữ Tài tử có nghĩa là: ấy đa số các ý ki n từ trước tới nay cũng như phần đông nghệ nhân mà ông có dịp ti p xúc đều thống nhất cho rằng Tài tử với ý nghĩa là không chuyên nghiệp, gọi Đờn ca Tài tử hoặc ca nhạc Tài tử là để chỉ một loại hình âm nhạc do những người không chuyên nghiệp thực hiện…Tuy nhiên, cũng có ý ki n cho rằng Tài tử ở đây không nên hiểu theo nghĩa không chuyên nghiệp mà phải hiểu theo nghĩa Tài tử là danh từ để chỉ những người hào hoa phong nhã, những tao nhân mặc khách như kiểu “Tài tử giai nhân”… Đờn ca Tài tử là để chỉ một loại hình âm nhạc, một thú vui tao nhã của những bậc phong lưu tài tử…Theo thiển ý của chúng tôi, hiểu ca nhạc Tài tử theo ý thứ nhất, tức là ca nhạc của những người không chuyên nghiệp vẫn là chính xác và đúng đắn hơn cả” [49, tr. hư vậy, có thể nói “Tài tử là chỉ những người có năng khi u về nghệ thuật nhưng không chuyên, không được đào tạo qua trường lớp.
Hoạt động của họ chỉ là một hình thức vui chơi, giải trí, không mang tính chuyên nghiệp trong một không gian không gò bó bởi những sân khấu, âm thanh, ánh sáng của những loại hình nghệ thuật khác. - Khái niệm về Đờn ca Tài tử ghệ thuật Đờn ca Tài tử nhận được rất nhiều sự quan tâm của các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước từ trước cho đ n nay nhưng vẫn chưa tìm được ti ng nói chung về khái niệm Đờn ca Tài tử. Tác giả xin đưa ra một số quan niệm khác nhau về “Đờn ca Tài tử của một số nhà nghiên cứu và giới chuyên môn nói về Đờn ca Tài tử: Theo Mai Mỹ Duyên:“Với nhạc tài tử, người ta thường nói Đờn ca Tài tử, ít ai nói ngược lại là ca đờn tài tử và cụm từ “Đờn ca Tài tử có phần chính xác hơn. Vì tuy mộc mạc (như cách nói của người Nam bộ) nhưng lại phản ánh rõ n t tính chất, lịch sử và phong cách đặc trưng của nghệ thuật Đờn ca Tài tử [14, tr.
Theo V Trường : Đờn ca Tài tử là một khái niệm chung, chỉ những cuộc trình diễn bao gồm những người đờn, những người ca với những nhạc khí trong dàn nhạc Tài tử và những bài bản trong nhạc mục Tài tử. Mục đích chủ y u của họ là để thỏa mãn nhu cầu sáng tạo và thưởng thức nghệ thuật cho chính bản thân mình và khách tri âm 14 mộ điệu… Đờn ca Tài tử là cụm từ ghép không tách rời nhau, dùng chỉ hai hình thức hoạt động đờn và ca [20, tr. Có thể nói, không gian trình diễn của Đờn ca Tài tử rất đa dạng, số lượng khán giả thính giả không giới hạn, không phân biệt đối tượng, lứa tuổi, nam nữ. hông gian đó có thể là ở trên sông, đám cưới, đám ma, cuộc nhậu… hưng n u diễn trên sân khấu lớn, có đông đảo khán, thính giả đ n xem thì họ dùng âm thanh khu ch đại.
Mục đích của các buổi trình diễn này cũng rất đa dạng, nhưng chủ y u là phục vụ cho một yêu cầu nhiệm vụ nào đó của cá nhân hoặc tổ chức xã hội. Mục đích của nhạc sĩ, ca sĩ chủ y u là để mưu sinh hoặc tranh giải trong các cuộc đua tài. hưng nét riêng của Đờn ca Tài tử chính là hát, đờn là niềm đam mê vô tận của những người vướng vào nghiệp cầm ca. Họ hát, đờn không cần nhiều khán giả, nhiều người nghe mà đối tượng của họ có thể chỉ cần một người, một người bạn thâm giao, tri kỷ nghe họ hát, đờn để thỏa mãn sự say mê trong chính con người mình.
hạc đờn ca Tài tử vận vào họ dù có bị cấm đoán từ gia đình, xã hội nhưng họ vẫn không từ nan. Thú vui của họ chính là hát, đờn để thỏa mãn cái tôi, cái tính nghệ sĩ có từ trong máu thịt. Đối với họ n u không được hát, không được đờn khác nào lẽ sống cuộc đời bị đánh mất. K ái niệm bảo tồn và p át uy Theo Từ điển ti ng Việt: bảo tồn là hoạt động bảo vệ, gìn giữ không để bị mất, tổn thất; phát huy là làm cho cái hay, cái tốt lan rộng có tác dụng và ti p tục phát triển hơn.
Theo gô Đức Thịnh, khái niệm bảo tồn (preservation) được hiểu như là những nỗ lực nhằm giữ gìn các giá trị, bản sắc văn hóa tốt đẹp vốn có (truyền thống) của mỗi dân tộc, quốc gia [50, tr. Theo guyễn im oan: bảo vệ là hoạt động nhằm gìn giữ không để các di sản bị thất thoát, hư hỏng; còn bảo tồn là hoạt động nhằm gìn giữ và tôn tạo di sản cho giữ được nguyên bản ban đầu của chúng….Tổ chức khai thác và phát huy các giá trị của di sản văn hóa, chính là hoạt động bi n các giá trị của di sản văn hóa thành nguồn lực phát triển kinh t xã hội [25, tr. Trong bài vi t Bảo tồn di sản văn hóa ở Việt Nam hiện nay, Quản Hoàng inh cho rằng: 15 Bảo quản mang nghĩa sử dụng những biện pháp kỹ thuật để gìn giữ, chăm sóc đối tượng được nguyên vẹn, tồn tại lâu dài. Bảo vệ chứa đựng nội dung thực hành các hoạt động mang tính chất pháp lý hay nói cách khác là giữ không để cho bị xâm phạm.