Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ NGƯỜI THÁI ĐEN Sinh viên: Nguyễn Thị Thảo, VH 1001 Trường ĐHDL Hải Phòng 5 Nghề dệt may của người Thái ở Noong Bua với phát triển du lịch văn hóa ở Điện Biên Ở NOONG BUA, ĐIỆN BIÊN 1. Đặc điểm tự nhiên ở Noong Bua Phƣờng Noong Bua là một trong 8 đơn vị hành chính thuộc thành phố Điện Biên Phủ ( 7 phƣờng và một xã), đƣợc hình thành từ khi thị xã Điện Biên Phủ ( nay là thành phố Điện Biên Phủ) đƣợc thành lập ngày 18 tháng 4 năm 1992. Phƣờng đƣợc chính thức thành lập ngày 16 tháng 9 năm 2003. Toàn bộ đất đai, dân cƣ của phƣờng trƣớc khi trực thuộc thành phố là một bộ phận của xã Thanh Minh, huỵện Điện Biên, tỉnh Lai Châu trƣớc đây.
+ Phía Đông: Giáp xã Pu Nhi và xã Mƣờng Phăng (huyện Điện Biên Đông) + Phía Bắc: Giáp phƣờng Him Lam, thành phố Điện Biên + Phía Nam: Giáp phƣờng Nam Thanh, thành phố Điện Biên + Phía Tây: Giáp phƣờng Mƣờng Thanh, thành phố Điện Biên Phƣờng Noong Bua có tổng diện tích đất đai tự nhiên là 1800 ha. Trong đó diện tích đất canh tác nông nghiệp là 443 ha. Trong diện tích đất nông nghiệp thì diện tích trồng lúa nƣớc là 89,4 ha và diện tích trồng lúa nƣơng là 45 ha, còn lại là đất khác và đồi núi tự nhiên. Địa hình phƣờng Noong Bua gồm hai vùng rõ rệt: * Vùng Thấp: là vùng có địa hình tƣơng đối bằng phẳng, ít bị chia cắt, độ dốc nhỏ dƣới 15 độ, độ cao hơn 400m so với mực nƣớc biển, thuận lợi cho sản xuất nông nghiệp, phát triển công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, dịch vụ, du lịch.
Đặc biệt, phƣờng Noong Bua là một phần của cánh đồng Mƣờng Thanh với diện tích trên 4000ha, là cánh đồng rộng nhất vùng Tây Bắc (nhất Thanh, nhì Lò, tam Than, tứ Tấc), với khả năng sản xuất lƣơng thực dồi dào cánh đồng Mƣờng Thanh là vựa lúa của tỉnh Điện Biên. Sinh viên: Nguyễn Thị Thảo, VH 1001 Trường ĐHDL Hải Phòng 6 Nghề dệt may của người Thái ở Noong Bua với phát triển du lịch văn hóa ở Điện Biên *Vùng núi cao: Gồm có 3 bản:Tà Lènh, Nà Nghè, Kê Nênh, với địa hình chủ yếu là đồi núi cao và đất dốc, thuận lợi cho sản xuất lâm nghiệp, trồng lúa nƣơng, ngô, chăn nuôi đại gia súc. Đất đai ở đây có độ phì khá cao, đƣợc phân bố thành các nhóm: - Nhóm đất mùn: phân bố ở các bản vùng cao và dọc ven chân đồi ở các bản vùng thấp - Nhóm đất phù sa: phân bố dọc theo hai con suối là suối con (huổi nọi) và suối lớn (hong phen). Sự phì nhiêu mầu mỡ của các loại đất này thích hợp cho sự phát triển cây lƣơng thực, hoa màu, cây công nghiệp ngắn ngày và phát triển lâm nghiệp: lúa, ngô, khoai, sắn, đậu tƣơng, khoai tây, cây chàm, cây bông.
Khí hậu: ở Điện Biên nói chung và phƣờng Noong Bua nói riêng đều nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa và chia thành hai mùa rõ rệt: Mùa khô bắt đầu từ tháng 10 và kết thúc vào tháng 5 dƣơng lịch. Đó là mùa bắt đầu những tháng lạnh nhất và kết thúc những ngày nóng nực nhất vào tháng 9 theo lịch Thái. Về mùa khô, trong những thung lũng sáng sớm sƣơng mù bao phủ, ngƣời ta chỉ trông thấy những ngọn núi trƣớc mặt vào buổi trƣa khi mặt trời đã lên cao. Mùa đông tƣơng đối lạnh, ít mƣa, mùa hạ nóng, mƣa nhiều với các đặc tính diễn biến thất thƣờng, phân hóa đa dạng, ít chịu ảnh hƣởng của bão, nhƣng chịu ảnh hƣởng của gió phía Tây Nam (gió lào) khô, nóng.
Mùa mƣa bắt đầu từ tháng 6 và kết thúc vào tháng 9, tháng 10 dƣơng lịch. Khí hậu ẩm thấp, có nhiều lúc mƣa kéo dài đổ xuống suốt mấy giờ liền, lại nhiều khi mƣa dầm, rả rích lê thê kéo dài hàng tuần. Lũ lụt gây nên tai họa vào tháng 1 lịch Thái (tức tháng 7, tháng 8 dƣơng lịch). Mùa khô lạnh ở Tây Bắc thƣờng kéo dài từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau (dƣơng lịch).
Đặc điểm nổi bật của khí hậu Tây Bắc mùa này là khô và hanh kèm theo lạnh buốt. Có những tháng về mùa này ở Tây Bắc lƣợng mƣa Sinh viên: Nguyễn Thị Thảo, VH 1001 Trường ĐHDL Hải Phòng 7 Nghề dệt may của người Thái ở Noong Bua với phát triển du lịch văn hóa ở Điện Biên chỉ đạt tới 5mm - 20mm. Vào những đợt rét nhất nhiều nơi có nhiệt độ trung bình xuống dƣới 4-50C, kèm theo lạnh và sƣơng mù dày đặc, gió bấc và sƣơng muối. Nhiệt độ trung bình hàng năm khoảng 22,60C, cao nhất 36-37 0C, thấp nhất là 100C, lƣợng mƣa trung bình hàng năm khoảng 1500mm, độ ẩm trung bình 84 - 85%, số giờ nắng 1900-2000 giờ/năm.
Vào thời điểm giao mùa, tức từ tháng 2- tháng 4 (dƣơng lịch) ở Tây Bắc trời chuyển từ lạnh sang nóng. Vào thời gian này chênh lệch nhiệt độ giữa ban ngày và ban đêm ở Tây Bắc rất cao, nhiều khi buổi trƣa nhiệt độ lên tới 380C, nhƣng về đêm nhiệt độ lại xuống chỉ còn 18-200C. Chính khoảng cách chênh lệch này Tây Bắc hay có gió khô, nóng từ Lào thổi sang. Đặc điểm thời tiết khí hậu nhƣ trên đã ảnh hƣởng rất lớn đến đời sống cũng nhƣ tập quán của cƣ dân Tây Bắc.
Xƣa kia nhiều cộng đồng sống chủ yếu bằng canh tác cây lƣơng thực trên các sƣờn dốc, kỹ thuật và nông cụ đơn giản. Họ phải dựa vào chế độ mƣa nắng của tự nhiên. Vì thế, mùa mƣa là mùa canh tác chính trong năm của họ, mùa khô cạn là mùa nông nhàn, khoảng thời gian dành cho cƣới xin, làm nhà mới, tổ chức lễ hội, thăm hỏi lẫn nhau. Nhƣ vậy, rõ ràng nông lịch của cƣ dân ở đây đều có dấu ấn rất đậm nét của chế độ thời tiết, khí hậu trong vùng.
Mặt khác, các loại vật nuôi, cây trồng mà họ tuyển chọn, sử dụng hàng trăm năm qua đều là những giống cây trồng vật nuôi có đặc điểm thích hợp với khí hậu nóng ẩm, rét buốt của thiên nhiên. Hơn thế nữa, đặc điểm này của tự nhiên đã in đậm dấu ấn trong các tập quán sinh hoạt khác (ăn, mặc, ở, lễ tết, hội hè. Vùng Điện Biên nói chung đã lắm đất, của lại nhiều. Lê Quý Đôn trong “kiến văn tiểu lục” đã nhận xét rất tinh tƣờng: “Châu này thế núi vòng quanh, nƣớc sông bao bọc, đồn sở ở giữa, ruộng đất bằng phẳng, màu mỡ, bốn bên đều chân núi, đều phải đi một ngày đƣờng, công việc làm ruộng bằng nửa công việc châu khác mà số thu hoạch lại gấp đôi.” Sinh viên: Nguyễn Thị Thảo, VH 1001 Trường ĐHDL Hải Phòng 8 Nghề dệt may của người Thái ở Noong Bua với phát triển du lịch văn hóa ở Điện Biên Với điều kiện tự nhiên thuận lợi nhƣ trên là điều kiện và cơ sở cho việc phát triển nghề dệt, may của ngƣời Thái ở Noong Bua, thành phố Điện Biên.
Đặc điểm xã hội ở Noong Bua Nằm trong khu vực hội tụ đông các dân tộc anh em, song cƣ dân của phƣờng Noong Bua chủ yếu là ngƣời Thái. Toàn phƣờng có 734 hộ, dân số 3180 ngƣời, nam là 1589 ngƣời, nữ 1591 ngƣời. Trong đó, ngƣời Thái tập trung nhất là ở 4 bản: Noong Bua, Phiêng Bua, Hồng Lứu, Khe Chít. Ngƣời Thái chiếm 60% dân số toàn phƣờng, còn lại là ngƣời Kinh chiếm 30%, ngƣời Khơ Mú 10%, ngƣời Hmông chiếm 5 %, còn lại 5% là các dân tộc khác nhƣ ngƣời Tày, Nùng, Dao.Mật độ dân số là 87ngƣời/km.
Đời sống tinh thần của đồng bào Thái ở đây rất phong phú từ nghệ thuật dân gian đến phong tục tập quán, cũng nhƣ trong tín ngƣỡng tôn giáo. Ngƣời Thái theo tín ngƣỡng đa thần, xuất phát từ ngày xƣa khi con ngƣời sống còn phụ thuộc vào tự nhiên nên họ sợ tất cả các hiện tƣợng tự nhiên từ mây, mƣa, sấm, chớp.họ nghĩ rằng tất cả đều có thần linh hay đấng siêu nhiên cai quản. Vì vậy họ thờ cúng tất cả mong đƣợc cuộc sống bình yên và đƣợc phù hộ. Là cƣ dân nông nghiệp, nên hàng năm họ tổ chức các lễ hội liên quan đến nông nghiệp nhƣ lễ hội: cầu mùa, mừng cơm mới, để cầu mong cho mƣa thuận gió hòa, mùa màng tốt tƣơi, vạn vật sinh sôi nảy nở.
Trải qua bao thăng trầm, biến cố của lịch sử, ngƣời Thái nơi đây vẫn giữ đƣợc nhiều lễ hội: xên bản, cầu mùa.các lễ hội đƣợc tổ chức hàng năm và có ý nghĩa vô cùng to lớn trong đời sống tinh thần của cộng đồng dân tộc Thái. Khái quát về người Thái ở phường Noong Bua 1. Tên gọi, dân số, phân bố cư trú Dân tộc Thái ở Việt Nam có 1.725 ngƣời (1999), cƣ trú suốt từ miền Tây Bắc, qua Hoà Bình cho đến tận miền tây hai tỉnh Thanh Hoá và Sinh viên: Nguyễn Thị Thảo, VH 1001 Trường ĐHDL Hải Phòng 9 Nghề dệt may của người Thái ở Noong Bua với phát triển du lịch văn hóa ở Điện Biên Nghệ An. Vài năm gần đây, ngƣời Thái còn có mặt tại một số tỉnh Tây Nguyên.
Ngƣời Thái tự gọi mình là Phủ Tay hay Côn Tay đều có nghĩa là ngƣời. Có hai ngành là Tay Đăm (Thái Đen) và Tay Khao hoặc Tay Đón (Thái Trắng). Ngành Thái Đen (Tay Đăm) gồm 3 nhóm: - Nhóm có gốc Mƣờng Lò: Đây là nhóm Thái Đen rất thống nhất về ngôn ngữ và văn tự, phong tục tập quán. Hiện họ cƣ trú ở Mƣờng Lò (Văn Chấn, Yên Bái), Mường Than (Than Uyên, Lào Cai), Mường Chăn (Văn Bàn, Lào Cai), Mường Mụa (Mai Sơn), Mường La (thị xã Sơn La và huyện Mƣờng La), Mường Muổi (Thuận Châu), sông Mã, vùng Mường Dôn (Quỳnh Nhai) thuộc tỉnh Sơn La; Mường Quài (Tuần Giáo), Mường Thanh (Điện Biên Phủ).
thuộc tỉnh Lai Châu. - Nhóm Thái có tên gọi là Tay Vạt, cƣ trú ở huyện Yên Châu, Sơn La thuộc Mường Vạt xƣa. - Các bộ phận có tên gọi là Tày Thanh, Man Thanh, Tày Đèng thuộc nhóm Tày Nhại ở miền tây hai tỉnh Thanh Hoá và Nghệ An tự nhận là Thái Đen, trong khi đó, bộ phận Thái cùng nhóm ngôn ngữ và những nét cơ bản về văn hoá cƣ trú ở Mường Xang (Mộc Châu) tỉnh Sơn La; Mường Mùn (huyện Mai Châu), Mường Chiềng Ký (huyện Đà Bắc) của tỉnh Hoà Bình lại tự nhận là Thái Trắng (Tay Khao hoặc Tay Đón).
