CHƯƠNG 1 MỘT SỐ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ PHÂN TÍCH CẦU 1. LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ CẦU 1. Một số khái niệm về cầu và luật cầu Tác giả Phan Thế Công (2014) đưa ra khái niệm cơ bản về cầu như sau: “Cầu (kí hiệu là D) là số lượng hàng hóa hoặc dịch vụ mà người mua mong muốn mua và sẵn sàng mua tại các mức giá khác nhau trong một khoảng thời gian nhất định, các yếu tố khác không đổi.” Muốn mua biểu thị nhu cầu của người tiêu dùng về một hàng hóa hoặc dịch vụ nào đó. Sẵn sàng mua biểu thị việc có khả năng mua, có khả năng thanh toán.
Thực tế cho thấy, nếu thiếu một trong hai yếu tố muốn mua và có khả năng mua thì sẽ không tồn tại cầu. Cầu khác nhu cầu, nhu cầu là tất cả những mong muốn, sở thích của người tiêu dùng nhưng có thể không có khả năng thanh toán. Nói cách khác, cầu là nhu cầu có khả năng thanh toán. Ví dụ để phân biết giữa cầu và nhu cầu.
Một khách hàng mong muốn mua một căn chung cư cao cấp tại khu vực Hà Đông. Dự án đáp ứng được nhu cầu về vị trí, chất lượng sống cũng như tiện ích, dịch vụ của khách hàng. Tuy nhiên, tài chính của khách hàng để dành mua căn hộ là 1,5 tỷ. Trong khi đó, giá thấp nhất cho căn hộ của dự án là 2 tỷ.
Khách hàng không muốn nhờ đến hỗ trợ tài chính. Vì thế mà cầu về căn hộ của khách hàng không thành công. Ngoài ra, khi nghiên cứu cầu của một sản phẩm nào đó, ta cũng cần quan tâm tới không gian và thời gian nghiên cứu. Biểu cầu là bảng chỉ số lượng hàng hóa hoặc dịch vụ mà người tiêu dùng sẵn sàng và có khả năng mua tại các mức giá khác nhau trong một khoảng thời gian nhất định.
Ví dụ: Cho biểu cầu về chung cư đựa tiêu thụ trên địa bàn Hà Nội năm 2016 Giá (triệu đồng) 15 – 18 25 – 30 >35 Lượng (căn hộ) 3300 16800 9000 Luật cầu: Số lượng hàng hóa được cầu trong khoảng thời gian đã cho tăng lên khi giá của hàng hóa đó giảm xuống và ngược lại, giả định các yếu tố khác không đổi (Phan Thế Công (2014), trang 52). Giá cả và lượng cầu có mối quan hệ tỷ lệ nghịch, khi giá tăng thì lượng giảm, khi giá giảm thì lượng tăng. Vì sao lại có luật cầu như vậy? Bao gồm hai lý do sau: Thứ nhất, trong bất kỳ một khoảng thời gian cụ thể nào, khách hàng tiêu dùng thêm một sản phẩm thì sẽ nhận được một sự hài lòng thỏa mãn thấp hơn từ mỗi đơn vị 10 Luan van kế tiếp của sản phẩm mà họ tiêu dùng. Khi khách hàng tiêu dùng sản phẩm thứ nhất, sẽ có độ thỏa mãn cao nhất.
Nhưng khi tiêu dùng đến sản phẩm thứ hai, độ thỏa mãn của khách hàng đã giảm xuống và tiếp đến sản phẩm thứ ba, độ thỏa mãn giảm hơn nữa so với khi tiêu dùng sản phẩm thứ hai. Điều này hoàn toàn phù hợp với quy luật lợi ích cận biên giảm dần. Người tiêu dùng sẽ mua đơn vị sản phẩm kế tiếp khi giá của đơn vị đó đang giảm dần. Thứ hai, dựa trên hiệu ứng thu nhập và hiệu ứng thay thế.
Hiệu ứng thu nhập được hiểu là giá cả hàng hóa thay đổi làm cho thu nhập thực tế của người tiêu dùng thay đổi, cầu hàng hóa thay đổi. Hầu hết các hàng hóa đều có sự thay thế trong tiêu dùng. Giá hàng hóa này tăng lên thì lượng cầu về mặt hàng thay thế của nó cũng tăng lên, do đó cầu về hàng hóa đó giảm đi và ngược lại khi giá hàng hóa đó giảm, cầu về hàng hóa thay thế giảm, đây gọi là hiệu ứng thay thế. Hầu hết các loại hàng hóa trên thị trường đều tuân theo luật cầu, chỉ có một số ít hàng hóa không tuân theo luật cầu, ngược với luật cầu gọi là hàng hóa Giffen.
Trường hợp này hiếm khi xảy ra và cũng ít được quan tâm trong thực tế. Phương trình và đồ thị đường cầu Giả định rằng các yếu tố khác không đổi, chỉ có mối quan hệ giữa giá cả và lượng cầu, khi đó chúng ta có thể xây dựng hàm cầu tuyến tính có dạng đơn giản như sau: Qx = f (Px) Dạng hàm cầu tuyến tính cơ bản nhất là: QD = a – bP hoặc hàm cầu ngược dạng: P = (a / b) – (1 / b)QD Trong đó: a và b là các tham số, a >0, b ≥ 0. Tham số chặn a cho biết giá trị của QD khi biến P có giá trị bằng 0 Tham số b được gọi là tham số góc: đo lường ảnh hưởng của lượng cầu khi biến P thay đổi và các yếu tố khác giữ nguyên. Đường cầu: là đường biểu diễn mối quan hệ giữa lượng cầu và giá.
Các điểm nằm trên đường cầu cho biết lượng cầu tại mức giá nhất định. 11 Luan van Ta xét hàm cầu tuyến tính đơn giản QD = a – bP có đường cầu có dạng như sau: Đồ thị 1.1: Đồ thị đường cầu P A B D O Q Theo quy ước, trục tung biểu thị giá cả, trục hoành biểu thị sản lượng, ta xây dựng đường cầu D. Với tham số b > 0, đường cầu là đường có độ dốc âm, độ dốc được xác định bằng công thức: =- = = Đường cầu biểu diễn mối quan hệ giữa giá và lượng cầu tuân theo luật cầu. Khi giá tăng từ PB đến PA thì lượng cầu giảm xuống từ QB xuống QA.
Và ngược lại giá giảm từ PA xuống PB thì lượng cầu tăng từ QA lên QB (các yếu tố khác không đổi). Cầu cá nhân: lượng hàng hóa hay dịch vụ riêng lẻ mà từng cá nhân có khả năng mua và sẵn sàng mua ở các mức giá khác nhau trong một thời gian nhất định với giả thiết các yếu tố khác không đổi (Ngô Đình Giao, (2007)). Nhu cầu là một hiện tượng tâm lý con người, là đòi hỏi, là mong muốn, nguyện vọng của con người về vật chất và tinh thần để tồn tại và phát triển. Tùy theo nhận thức, môi trường sống và những đặc điểm tâm sinh lý, mỗi cá nhân có những nhu cầu khác nhau.
Việc xác định cầu cá nhân phụ thuộc vào nhu cầu và khả năng thanh toán của người tiêu dùng đó. Cầu thị trường: là tổng của tất cả các đường cầu cá nhân trên thị trường đó. Đường cầu thị trường được xác định bằng cách cộng theo chiều ngang (trục hoành) các lượng cầu cá nhân tương ứng tại mỗi mức giá. Do đó đường cầu thị trường thoải hơn đường cầu cá 12 Luan van nhân nhưng cũng có độ dốc âm và tuân theo luật cầu (Phan Thế Công, (2014)).2: Xây dựng đường cầu thị trường về sản phẩm chung cư của công ty cổ phần bất động sản An Cư phân phối tại Hà Nội P F E O Q Giả sử trên thị trường có 2 cá nhân tiêu dùng sản phẩm chung cư do công ty cổ phần dịch vụ bất động sản An Cư phân phối: D A, DB.
Tại mức giá P1, ta có lượng cầu thị trường là QTT1 = QA1 + QB1. Khi giá tăng từ P1 lên P2, lượng cầu của 2 cá nhân đều giảm từ Q A1 về QA2 và từ QB1 về QB2, kéo theo đó là sự giảm xuống của lượng cầu thị trường QTT2 = QA2 + QB2. Đường cầu thị trường được xác định qua 2 điểm E (Q TT1, P1) và F (QTT2, P2) trên đồ thị 1. Các yếu tố ảnh hưởng đến cầu Tùy thuộc vào từng loại hành hóa khác nhau mà sự ảnh hưởng của các yếu tố đến cầu là khác nhau.
Dưới đây là một số yếu tố ảnh hưởng phổ biển đấn cầu: 1. Giá cả của bản thân hàng hóa (P) Giả cả hàng hóa có mối quan hệ tỷ lệ nghịch với lượng cầu, tuân theo luật cầu. Khi giá cả hàng hóa tăng lên thì lượng cầu về hàng hóa đó giảm đi và ngược lại, khi giá hàng hóa giảm đi thì lượng cầu về hành hóa đó tăng lên (với giả định rằng các yếu tố khác không đổi). Giá cả của bản thân hàng hóa có vai trò quan trọng đến quyết định chi tiêu của người tiêu dùng, qua đó quyết định đến lượng cầu hàng hóa đó.
Thu nhập của người tiêu dùng (M) Thu nhập là một trong những yếu tố quan trọng nhất quyết định việc mua già và mua bao nhiêu của người tiêu dùng vì thu nhập ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng mua 13 Luan van của người tiêu dùng. Giá cả các yếu tố khác không đổi, nếu thu nhập tăng khiến cho người tiêu dùng có cầu cao hơn đối với một loại hàng hóa đó, thì hàng hóa đó là hàng hóa thông thường. Trong hàng hóa thông thường có hai loại là hàng hóa thiết yếu và hàng hóa xa xỉ. Hàng hóa thiết yếu là hàng hóa được cầu nhiều hơn khi thu nhập tăng lên nhưng sự tăng lên của cầu là tương đối nhỏ hoặc xấp xỉ bằng so với sự tăng lên của thu nhập.
Ví dụ như thịt là thức ăn cần thiết cho bữa ăn hàng ngày. Khi thu nhập tăng lên, người tiêu dùng sẽ mua nhiều thịt và thịt ngon hơn để ăn, nhưng lượng tăng lên đó không nhiều, vì khả năng hập thụ của người ăn là có giới hạn. Hàng hóa xa xỉ như túi xách hoặc nước hoa, sơn hào hải vị.khi thu nhập tăng lên, cầu về những hàng hóa đó tăng lên đáng kể, vì những hàng hóa xa xỉ đó đa dạng, nhiều chủng loại, đáp ừng được nhu cầu hơn nữa của người tiêu dùng. Có một loại hàng hóa hoặc dịch vụ mà khi các yếu tố khác không đổi, thu nhập tăng lên sẽ làm giảm cầu và ngược lại, đó là hàng hóa thứ cấp.
Ví dụ gạo được coi là hàng hóa thứ cấp. Khi thu nhập tăng lên, bữa ăn của người tiêu dùng sẽ có xu hướng cắt giảm tinh bột trong bữa ăn, thay vào đó, tăng chất xơ, chất khoáng, vitamin qua thị rau, hoa quả trong bữa ăn, vì thế lượng gạo sẽ giảm đi. Điều này được thể hiện qua sơ đồ đường Engel. Sơ đồ đường Engel Thu nhập Hàng hóa thứ cấp A Hàng hóa thông thường O Q Tuy nhiên, việc phân biệt hàng hóa thông thường, thứ cấp hay xa xỉ chỉ mang tính chất tương đối, tùy thuộc vào từng không gian và thời gian cụ thể.
Ví dụ, trong những năm 80, 90 của nước ta, việc mỗi người có chiếc xe máy để làm phương tiện di chuyển cũng đã rất xa xỉ. Nhưng hiện nay, hầu hết mọi người đều sở hữu cho mình một chiếc xe máy làm phương tiện.