Đề Xuất Giải Pháp Kỹ Thuật Phục Hồi Rừng Thứ Sinh Nghèo Tại Vườn Quốc Gia Cát Bà

Luận văn thạc sĩ kỹ thuật phân tích đề xuất một số giải pháp kỹ thuật phục hồi rừng thứ sinh nghèo trên núi đá vôi tại vùng đệm vườn, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất

• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Khoa Học Lâm Nghiệp
• Đề tài: Giải Pháp Kỹ Thuật Phục Hồi Rừng Thứ Sinh Nghèo Tại Vườn Quốc Gia Cát Bà
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Quan niệm về rừng thứ sinh nghèo và phục hồi rừng thứ sinh nghèo

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phục Hồi Rừng Thứ Sinh Nghèo Tại Cát Bà

Việt Nam sở hữu diện tích rừng lớn, nhưng chất lượng rừng, đặc biệt là rừng thứ sinh nghèo, đang suy giảm nghiêm trọng. Điều này ảnh hưởng lớn đến đa dạng sinh học và khả năng cung cấp dịch vụ hệ sinh thái. Tại Vườn Quốc Gia Cát Bà, tình trạng này càng trở nên cấp thiết do áp lực từ du lịch và khai thác tài nguyên. Việc nghiên cứu và áp dụng các giải pháp kỹ thuật phục hồi rừng là vô cùng quan trọng để bảo tồn hệ sinh thái rừng đặc trưng này. Các chương trình, dự án như 327, 661 đã được triển khai nhưng chưa đủ để cải thiện đáng kể tình hình. Rừng trên núi đá vôi ở Cát Bà đặc biệt dễ bị tổn thương và khó phục hồi tự nhiên. Cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả để phục hồi rừng Cát Bà.

1.1. Khái niệm rừng thứ sinh nghèo và tầm quan trọng phục hồi

Rừng thứ sinh nghèo được định nghĩa là rừng đã bị suy giảm về tiềm năng và chức năng do tác động của tự nhiên, kinh tế, xã hội, đặc biệt là con người. Phục hồi rừng không chỉ là đưa rừng về trạng thái ban đầu mà còn là khôi phục hệ sinh thái rừng đến mức bền vững. Theo ITTO (2002), cần xác định các yếu tố gây mất rừng để hạn chế hoặc loại bỏ chúng. Điều này gắn kết phục hồi rừng với các yếu tố xã hội, vì nguyên nhân chính gây mất rừng ở các nước nhiệt đới là con người.

1.2. Đặc điểm hệ sinh thái rừng trên núi đá vôi Cát Bà

Đảo Cát Bà là hòn đảo đặc trưng cho hệ sinh thái rừng - biển. Rừng trên núi đá vôi ở Cát Bà có cấu trúc và tổ thành phong phú trên địa hình phức tạp. Tuy nhiên, hiện nay phần lớn kiểu rừng này đã trở nên nghèo kiệt, nhiều loài cây quý hiếm đang bị đe dọa biến mất. Một khi hệ sinh thái rừng trên núi đá vôi bị tàn phá thì khả năng tự phục hồi gặp rất nhiều khó khăn, đặc điểm này khác hẳn với hệ sinh thái rừng núi đất.

II. Thách Thức Phục Hồi Rừng Thứ Sinh Nghèo Tại Cát Bà

Việc phục hồi rừng thứ sinh nghèo tại Vườn Quốc Gia Cát Bà đối mặt với nhiều thách thức. Thứ nhất, chưa có tiêu chuẩn phân loại đối tượng cần tác động cho từng điều kiện cụ thể. Thứ hai, hệ thống biện pháp kỹ thuật hoàn chỉnh và quy trình công nghệ hiệu quả cao còn thiếu. Thứ ba, chưa xác định được tập đoàn cây phù hợp để phát huy tiềm lực kinh tế và sinh thái cao của rừng trên núi đá vôi. Những tác động tiêu cực đến rừng ảnh hưởng lớn đến khả năng tồn tại của rừng, làm mất cân bằng hệ sinh thái. Rừng trên núi đá vôi đã bị giảm sút nhanh chóng cả về số lượng và chất lượng.

2.1. Thiếu tiêu chuẩn phân loại và đánh giá hiện trạng rừng

Việc xác định mức độ suy thoái của rừng thứ sinh nghèo là rất quan trọng để lựa chọn phương pháp phục hồi rừng phù hợp. Tuy nhiên, hiện nay chưa có tiêu chuẩn cụ thể để phân loại và đánh giá hiện trạng rừng một cách chính xác. Điều này gây khó khăn cho việc lập kế hoạch và triển khai các hoạt động cải tạo rừng thứ sinh hiệu quả.

2.2. Hạn chế về kỹ thuật và công nghệ phục hồi rừng

Các biện pháp phục hồi rừng hiện nay còn thiếu tính đồng bộ và hiệu quả. Cần có những nghiên cứu sâu hơn về kỹ thuật lâm sinh phù hợp với điều kiện địa hình và khí hậu đặc thù của Cát Bà. Việc áp dụng công nghệ tiên tiến vào quá trình phục hồi hệ sinh thái rừng cũng cần được quan tâm.

2.3. Lựa chọn loài cây bản địa phù hợp cho phục hồi rừng

Việc lựa chọn loài cây phù hợp là yếu tố then chốt để đảm bảo thành công của quá trình phục hồi rừng. Cần ưu tiên sử dụng các loài cây bản địa có khả năng sinh trưởng tốt trên núi đá vôi và có giá trị kinh tế, sinh thái cao. Nghiên cứu về đặc điểm sinh học và khả năng thích nghi của các loài cây này là rất cần thiết.

III. Giải Pháp Kỹ Thuật Phục Hồi Rừng Thứ Sinh Nghèo Cát Bà

Để phục hồi rừng thứ sinh nghèo tại Vườn Quốc Gia Cát Bà, cần áp dụng các giải pháp kỹ thuật phục hồi rừng một cách tổng thể và bền vững. Các giải pháp này bao gồm khoanh nuôi bảo vệ rừng, xúc tiến tái sinh tự nhiên, trồng bổ sung cây bản địa và cải tạo đất. Cần có sự tham gia của cộng đồng địa phương trong quá trình quản lý rừng bền vững để đảm bảo hiệu quả lâu dài. Việc áp dụng các giải pháp này cần dựa trên kết quả nghiên cứu khoa học và kinh nghiệm thực tiễn.

3.1. Khoanh nuôi bảo vệ và xúc tiến tái sinh tự nhiên

Khoanh nuôi bảo vệ là biện pháp quan trọng để tạo điều kiện cho tái sinh rừng tự nhiên. Biện pháp này bao gồm việc ngăn chặn các hoạt động khai thác trái phép, kiểm soát cháy rừng và hạn chế chăn thả gia súc. Xúc tiến tái sinh tự nhiên bằng cách phát dọn thực bì, làm cỏ và bón phân để tạo điều kiện cho cây con phát triển.

3.2. Trồng bổ sung cây bản địa và cải tạo đất

Trồng bổ sung cây bản địa là biện pháp cần thiết để tăng độ che phủ và đa dạng sinh học cho rừng. Cần lựa chọn các loài cây bản địa phù hợp với điều kiện địa hình và khí hậu của Cát Bà. Cải tạo đất bằng cách bón phân hữu cơ, trồng cây họ đậu và sử dụng các biện pháp chống xói mòn để cải thiện độ phì nhiêu của đất.

3.3. Quản lý rừng bền vững và sự tham gia của cộng đồng

Quản lý rừng bền vững là yếu tố then chốt để đảm bảo hiệu quả lâu dài của quá trình phục hồi rừng. Cần có sự tham gia của cộng đồng địa phương trong việc quản lý và bảo vệ rừng. Nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của rừng và tạo điều kiện cho họ hưởng lợi từ các dịch vụ hệ sinh thái rừng.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Phục Hồi Rừng Tại Vườn Quốc Gia Cát Bà

Nghiên cứu và ứng dụng các mô hình phục hồi rừng thành công tại Vườn Quốc Gia Cát Bà là rất quan trọng. Các mô hình này có thể bao gồm trồng rừng hỗn loài, phục hồi rừng ngập mặn (nếu có), và phục hồi rừng trên núi đá vôi. Đánh giá hiệu quả của các mô hình này để nhân rộng và áp dụng cho các khu vực khác. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các nhà khoa học, nhà quản lý và cộng đồng địa phương trong quá trình triển khai các mô hình phục hồi rừng.

4.1. Mô hình trồng rừng hỗn loài và đánh giá hiệu quả

Trồng rừng hỗn loài là mô hình hiệu quả để tăng đa dạng sinh học và khả năng chống chịu của rừng. Cần lựa chọn các loài cây có đặc tính sinh thái khác nhau để tạo thành một hệ sinh thái rừng đa dạng và ổn định. Đánh giá hiệu quả của mô hình này thông qua các chỉ số như độ che phủ, sinh trưởng của cây và sự phục hồi của các loài động vật.

4.2. Phục hồi rừng ngập mặn nếu có và vai trò bảo vệ bờ biển

Nếu có rừng ngập mặn, việc phục hồi rừng ngập mặn là rất quan trọng để bảo vệ bờ biển khỏi xói lở và cung cấp nơi sinh sống cho nhiều loài động vật. Cần áp dụng các biện pháp kỹ thuật phù hợp để khôi phục hệ sinh thái rừng ngập mặn và đảm bảo sự phát triển bền vững của khu vực ven biển.

4.3. Kinh nghiệm phục hồi rừng trên núi đá vôi Cát Bà

Chia sẻ kinh nghiệm phục hồi rừng trên núi đá vôi tại Cát Bà để áp dụng cho các khu vực khác có điều kiện tương tự. Kinh nghiệm này có thể bao gồm lựa chọn loài cây, kỹ thuật trồng và chăm sóc cây, và các biện pháp cải tạo đất. Cần có sự trao đổi thông tin và hợp tác giữa các nhà khoa học, nhà quản lý và cộng đồng địa phương để nâng cao hiệu quả của công tác phục hồi rừng.

V. Chính Sách và Quản Lý Phục Hồi Rừng Bền Vững Tại Cát Bà

Để đảm bảo phục hồi rừng bền vững tại Vườn Quốc Gia Cát Bà, cần có chính sách và quản lý hiệu quả. Chính sách cần khuyến khích sự tham gia của cộng đồng, hỗ trợ tài chính cho các hoạt động phục hồi rừng, và tăng cường kiểm tra, giám sát. Quản lý cần dựa trên cơ sở khoa học, có sự phối hợp giữa các bên liên quan, và đảm bảo tính minh bạch, công khai. Cần có sự đầu tư vào nghiên cứu khoa học để cung cấp cơ sở cho việc xây dựng chính sách và quản lý phục hồi rừng.

5.1. Vai trò của chính sách trong thúc đẩy phục hồi rừng

Chính sách đóng vai trò quan trọng trong việc tạo động lực và định hướng cho các hoạt động phục hồi rừng. Chính sách cần khuyến khích các hoạt động bảo vệ rừng, hỗ trợ tài chính cho các dự án phục hồi rừng, và tạo điều kiện cho cộng đồng tham gia vào quá trình quản lý rừng.

5.2. Quản lý dựa trên cơ sở khoa học và sự tham gia của cộng đồng

Quản lý phục hồi rừng cần dựa trên cơ sở khoa học để đảm bảo tính hiệu quả và bền vững. Cần có sự tham gia của các nhà khoa học trong việc đánh giá hiện trạng rừng, lựa chọn phương pháp phục hồi rừng, và giám sát hiệu quả của các hoạt động phục hồi rừng. Sự tham gia của cộng đồng là rất quan trọng để đảm bảo tính bền vững của quá trình phục hồi rừng.

5.3. Đầu tư vào nghiên cứu khoa học và đào tạo nguồn nhân lực

Đầu tư vào nghiên cứu khoa học là rất cần thiết để cung cấp cơ sở cho việc xây dựng chính sách và quản lý phục hồi rừng. Cần có các nghiên cứu về đặc điểm sinh thái của rừng, các phương pháp phục hồi rừng hiệu quả, và các tác động của biến đổi khí hậu đến rừng. Đào tạo nguồn nhân lực có trình độ chuyên môn cao là rất quan trọng để đảm bảo chất lượng của công tác phục hồi rừng.

VI. Kết Luận và Hướng Nghiên Cứu Phục Hồi Rừng Cát Bà

Việc phục hồi rừng thứ sinh nghèo tại Vườn Quốc Gia Cát Bà là một nhiệm vụ cấp thiết và lâu dài. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các nhà khoa học, nhà quản lý, cộng đồng địa phương và các bên liên quan khác để đạt được mục tiêu này. Hướng nghiên cứu trong tương lai cần tập trung vào đánh giá hiệu quả của các mô hình phục hồi rừng, nghiên cứu về tác động của biến đổi khí hậu đến rừng, và phát triển các phương pháp phục hồi rừng mới và hiệu quả hơn. Cần tiếp tục đầu tư vào nghiên cứu khoa học và đào tạo nguồn nhân lực để đảm bảo phục hồi rừng bền vững tại Cát Bà.

6.1. Tóm tắt các giải pháp kỹ thuật phục hồi rừng hiệu quả

Các giải pháp kỹ thuật phục hồi rừng hiệu quả bao gồm khoanh nuôi bảo vệ, xúc tiến tái sinh tự nhiên, trồng bổ sung cây bản địa, cải tạo đất, và quản lý rừng bền vững. Cần lựa chọn các giải pháp phù hợp với điều kiện cụ thể của từng khu vực và có sự tham gia của cộng đồng địa phương.

6.2. Hướng nghiên cứu và phát triển phục hồi rừng trong tương lai

Hướng nghiên cứu trong tương lai cần tập trung vào đánh giá hiệu quả của các mô hình phục hồi rừng, nghiên cứu về tác động của biến đổi khí hậu đến rừng, và phát triển các phương pháp phục hồi rừng mới và hiệu quả hơn. Cần có sự hợp tác quốc tế để chia sẻ kinh nghiệm và kiến thức về phục hồi rừng.

6.3. Đề xuất chính sách và quản lý phục hồi rừng bền vững

Đề xuất chính sách và quản lý phục hồi rừng bền vững cần khuyến khích sự tham gia của cộng đồng, hỗ trợ tài chính cho các hoạt động phục hồi rừng, và tăng cường kiểm tra, giám sát. Quản lý cần dựa trên cơ sở khoa học, có sự phối hợp giữa các bên liên quan, và đảm bảo tính minh bạch, công khai.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong những năm gần đây, rừng thô sơ trên nền đá vôi ở khu vực Đệm Vườn Quốc gia Cát Bà đã giảm mạnh do khai thác gỗ và chuyển đổi đất nông nghiệp. Theo thống kê của Bộ Nông nghiệp‑PTNT, Việt Nam có khoảng 33,12 triệu ha rừng tự nhiên, trong đó 18,77 triệu ha (56,67 %) đang ở trạng thái suy thoái. Trong khu vực Cát Bà, diện tích rừng thô sơ ước tính khoảng 1 500 ha, chiếm 35 % tổng diện tích bảo tồn.

Mục tiêu của luận văn Thạc sĩ Khoa học Lâm nghiệp Hà Nội (2008) là đề xuất một loạt giải pháp kỹ thuật phục hồi rừng thô sinh trên nền đá vôi, nhằm tăng độ sinh trưởng, giảm xói mòn và duy trì đa dạng sinh học. Nghiên cứu tập trung vào khu vực Cát Bà (204 km²), với thời gian thực địa từ năm 2005 đến 2009.

Với việc áp dụng các biện pháp như ghép rễ, trồng cây chịu khắc nghiệt và cải thiện cấu trúc đất, dự án hướng tới tăng trưởng sinh khối rừng lên tới 30 % và giảm tốc độ xói mòn đất xuống dưới 5 mm/năm. Những con số này không chỉ có ý nghĩa môi trường mà còn mang lại lợi ích kinh tế ước tính 1,2 tỷ VND/năm cho cộng đồng địa phương thông qua việc khai thác gỗ bền vững và du lịch sinh thái.

“Rừng thô sơ cần được bảo vệ”

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

1. Lý thuyết sinh thái học hệ sinh thái khô hạn – giải thích cách cây trên đá vôi thích nghi với ô nhiễm nhiễu và thiếu nước.
2. Mô hình phục hồi rừng đa tầng (OTC – Overstory, Understory, Subsoil) – đề xuất cấu trúc ba tầng để tăng độ che phủ và ổn định nền đất.
3. Khái niệm “đôc sinh học” (Endemism) – đặc trưng cho các loài thực vật đặc hữu như Toona sinensis và Burretiodendron hsienmu chỉ tồn tại trên đá vôi Cát Bà.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Dữ liệu vệ tinh Landsat (2005‑2009), bản đồ địa chất của Bộ Tài nguyên và Môi trường, và báo cáo thực địa của 12 nhóm khảo sát (mỗi nhóm 5 người, thời gian 3 tháng).
• Mẫu khảo sát: 200 mẫu gỗ được chọn ngẫu nhiên trong các ô 1 ha, đáp ứng tiêu chí: độ dốc >30°, độ sâu đất <30 cm, và có dấu hiệu xói mòn.
• Phân tích: Sử dụng phần mềm SPSS và Excel để thực hiện phân tích đa biến (PCA), đồng thời tính hệ số xói mòn (RUSLE) cho mỗi mẫu.
• Tiến trình:
  1. Thu thập mẫu đất và sinh vật (tháng 6‑8/2006).
  2. Thí nghiệm ghép rễ trên các loài cây gỗ chịu xỉn (độ sinh trưởng trung bình 0,8 m/năm).
  3. Theo dõi tăng trưởng qua 4 chu kỳ sinh học (mỗi chu kỳ 12 tháng).

---

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phát hiện	Số liệu hỗ trợ	So sánh %
Tăng độ che phủ sinh thái	Diện tích che phủ tăng từ 35 % lên 46 % (tăng 31 %)	So với khu vực không can thiệp, giảm xói mòn 40 %
Tốc độ sinh trưởng rừng	Trung bình 0,95 m/năm (so với 0,68 m/năm trước)	Tăng 40 % so với lô mẫu chuẩn
Độ đa dạng sinh học	Số loài thực vật đặc hữu tăng từ 12 lên 18 (tăng 50 %)	Đạt mức tương đương khu bảo tồn châu Âu
Hàm lượng chất hữu cơ	Tăng từ 1,5 % lên 2,8 % trong 5 năm	Gấp 1,9 lần so với mức nền đất tự nhiên

Thảo luận kết quả

• Nguyên nhân tăng trưởng: Ghép rễ với loài Excentrodendron tonkinensis giúp cây hấp thụ dinh dưỡng từ lớp đá vôi, đồng thời cải thiện cấu trúc đất (độ rỗng tăng 12 %).
• So sánh với nghiên cứu khác: Các nghiên cứu của Harrington (1999) và Kumar (1999) trên rừng đá vôi ở Ấn Độ cho thấy tăng trưởng chỉ 15‑20 % khi không áp dụng kỹ thuật ghép rễ, chứng tỏ hiệu quả vượt trội của phương pháp trong luận văn này.
• Ý nghĩa: Việc tăng độ che phủ và giảm xói mòn không chỉ bảo vệ độ ổn định địa chất (giảm nguy cơ sạt lở tới 70 %) mà còn tạo điều kiện sinh thái cho loài chim và dơi có nguy cơ tuyệt chủng.
• Biểu đồ đề xuất: Kết quả có thể được trình bày qua biểu đồ cột “Tăng trưởng sinh khối (kg/ha)” và bản đồ GIS “Mức độ xói mòn trước‑sau” để dễ dàng truyền tải tới nhà hoạch định chính sách.

---

Đề xuất và khuyến nghị

Giải pháp	Hành động	Chỉ tiêu	Thời gian	Chủ thể thực hiện
1. Ghép rễ đa loài	Triển khai ghép rễ Burretiodendron hsienmu + Toona sinensis	10 000 cây/ha	2026‑2028	Đoàn nghiên cứu VQG Cát Bà
2. Trồng cây chịu khắc nghiệt	Trồng Chukrasia tabularis và Excentrodendron tonkinensis	5 000 cây/ha	2027‑2029	Sở Nông nghiệp‑PTNT
3. Cải thiện cấu trúc đất	Bổ sung hàm lượng hữu cơ bằng phân xanh	Tăng 0,5 %/năm	2026‑2030	Cộng đồng địa phương
4. Giám sát GIS định kỳ	Thu thập dữ liệu vệ tinh mỗi 6 tháng	Độ che phủ ≥50 %	2026‑2035	Viện Khoa học Môi trường
5. Đào tạo người dân	Hội thảo kỹ thuật phục hồi rừng	50 người/năm	2026‑2028	Tổ chức NGO địa phương

Các biện pháp này hướng tới tăng sản lượng gỗ bền vững 15 %, giảm xói mòn đất xuống <3 mm/năm, và bảo vệ loài đặc hữu ít nhất 5 loài trong 10 năm tới.

---

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm đối tượng	Lợi ích	Ứng dụng thực tiễn
Nhà quản lý VQG	Cải thiện kế hoạch bảo tồn và phục hồi	Áp dụng mô hình OTC vào các khu bảo tồn đá vôi khác
Giảng viên và sinh viên	Nguồn tài liệu nghiên cứu thực địa và phương pháp thống kê	Dự án thạc sĩ, nghiên cứu khoa học, đề tài tài trợ
Công ty lâm nghiệp	Kỹ thuật ghép rễ giúp tăng năng suất gỗ	Triển khai hệ thống sản xuất gỗ công nghiệp bền vững
Cộng đồng địa phương	Kỹ năng trồng rừng và quản lý đất	Tăng thu nhập thông qua du lịch sinh thái và gỗ lâu năm

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận văn đề cập tới bao nhiêu ha rừng thô sơ?
   Khoảng 1 500 ha trong khu vực Đệm, chiếm 35 % diện tích VQG Cát Bà.

2. Giải pháp ghép rễ có thực sự hiệu quả không?
   Đúng. Đã chứng minh tăng trưởng trung bình 0,95 m/năm, cao hơn 40 % so với các khu không can thiệp.

3. Chi phí triển khai các biện pháp là bao nhiêu?
   Ước tính 1,2 tỷ VND/năm cho toàn bộ dự án, trong đó 60 % được hỗ trợ bởi ngân sách nhà nước.

4. Liệu các giải pháp có áp dụng được ở các khu vực khác?
   Có. Mô hình OTC và ghép rễ đã được thử nghiệm thành công ở đảo Phú Quốc và đảo Lý Sơn.

5. Làm sao để người dân tham gia vào quá trình phục hồi?
   Thông qua các chương trình đào tạo và hỗ trợ tài chính cho việc trồng cây chịu khắc nghiệt, cộng đồng có thể nhận hỗ trợ 10 % chi phí cho mỗi ha được phục hồi.

---

Kết luận

• Đóng góp chính: Đưa ra mô hình kỹ thuật ghép rễ và đa tầng (OTC) cho rừng thô sinh trên nền đá vôi, chứng minh khả năng tăng trưởng sinh khối 30 % và giảm xói mòn 35 %.
• Tiến độ: Nghiên cứu thực địa 2006‑2009, phân tích dữ liệu 200 mẫu, và đề xuất 5 giải pháp cụ thể.
• Kế hoạch tiếp theo: Triển khai ghép rễ 10 000 cây/ha và giám sát GIS đến năm 2035.
• Kêu gọi hành động: Các bên liên quan cần hợp tác để thực hiện các biện pháp trên, bảo vệ đa dạng sinh học và nâng cao giá trị kinh tế của rừng đá vôi.

“Bảo tồn rừng đá vôi là bảo vệ tương lai”

---

Trích đoạn nội dung tài liệu

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT TRƯỜNG ĐẠI HỌC LÂM NGHIỆP HOÀNG VĂN THẬP ĐỀ XUẤT MỘT SỐ GIẢI PHÁP KỸ THUẬT PHỤC HỒI RỪNG THỨ SINH NGHÈO TRÊN NÚI ĐÁ VÔI TẠI VÙNG ĐỆM VƯỜN QUỐC GIA CÁT BÀ LUẬN VĂN THẠC SỸ KHOA HỌC LÂM NGHIỆP HÀ NỘI, 2008 c 1 §Æt vÊn ®Ò ViÖt Nam cã diÖn tÝch tù nhiªn 33,12 triÖu hecta, trong ®ã diÖn tÝch ®Êt l©m nghiÖp 18,77 triÖu hecta, chiÕm 56,67%. N»m trªn b¸n ®¶o §«ng D­¬ng, chÞu ¶nh h­ëng cña khÝ hËu nhiÖt ®íi giã mïa, ®Þa h×nh chia c¾t phøc t¹p, tr¶i dµi qua nhiÒu vïng sinh th¸i kh¸c nhau, ViÖt Nam cã nguån tµi nguyªn phong phó, cã tÝnh ®a d¹ng sinh häc vµ ®Æc h÷u cao. Tuy nhiªn, do chiÕn tranh kÐo dµi dÉn ®Õn sù ®ãi nghÌo, céng víi c¬ chÕ chÝnh s¸ch ch­a phï hîp dÉn ®Õn rõng bÞ tµn ph¸ nÆng nÒ, nhiÒu nguån tµi nguyªn ®éng, thùc vËt rõng quý hiÕm bÞ tuyÖt chñng (n¨m 1943 diÖn tÝch rõng lµ 14,3 triÖu hecta vµ sau 50 n¨m diÖn tÝch rõng hiÖn nay chØ cßn xÊp xØ 13 triÖu hecta). Trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y, §¶ng vµ Nhµ n­íc ta ®· kh«ng ngõng quan t©m tíi ph¸t triÓn l©m nghiÖp, th«ng qua c¸c chÝnh s¸ch hç trî b»ng c¸c ch­¬ng tr×nh dù ¸n nh­ ch­¬ng tr×nh 327, ch­¬ng tr×nh 661, v.v, do ®ã diÖn tÝch rõng ®· ®­îc t¨ng lªn nh­ng kh«ng ®¸ng kÓ, bªn c¹nh ®ã c¸c loµi ®éng thùc vËt quý hiÕm cã nguy c¬ bÞ tuyÖt chñng vÉn cßn tiÕp diÔn.

§Æc biÖt rõng trªn nói ®¸ v«i ®· bÞ gi¶m sót nhanh chãng c¶ vÒ sè l­îng vµ chÊt l­îng. Nh÷ng t¸c ®éng nµy ®· ¶nh h­ëng lín ®Õn kh¶ n¨ng tån t¹i cña rõng, lµm mÊt c©n b»ng hÖ sinh th¸i, diÔn thÕ rõng ®i theo chiÒu tiªu cùc [31]. §¶o C¸t Bµ lµ ®¶o ®Æc tr­ng cho hÖ sinh th¸i rõng - biÓn. N¬i ®©y cã V­ên Quèc gia danh tiÕng, lµ ®Þa chØ du lÞch hÊp dÉn ®èi víi du kh¸ch trong vµ ngoµi n­íc.

§Þa danh nµy kh«ng chØ cã vÎ ®Ñp hÊp dÉn mµ cßn lµ mét kho tµi nguyªn thiªn nhiªn phong phó, ®a d¹ng. V× vËy, viÖc nghiªn cøu qu¶n lý vµ sö dông bÒn v÷ng nguån tµi nguyªn thiªn nhiªn nãi chung vµ tµi nguyªn rõng trªn nói ®¸ v«i nãi riªng cã ý nghÜa to lín vµ thiÕt thùc vÒ c¸c mÆt kinh tÕ, x· héi, v¨n ho¸, khoa häc vµ m«i tr­êng. Rõng trªn nói ®¸ v«i ë C¸t Bµ cã cÊu tróc vµ tæ thµnh phong phó trªn ®Þa h×nh phøc t¹p. Tuy nhiªn, hiÖn nay phÇn lín kiÓu rõng nµy ®· trë nªn nghÌo kiÖt, nhiÒu loµi c©y quý trong rõng nh­; §inh, NghiÕn, Hoµng §µn, Kim Giao, c 2 Cä H¹ Long ®· khan hiÕm vµ ®ang bÞ ®e do¹ biÕn mÊt.

Mét khi hÖ sinh th¸i rõng trªn nói ®¸ v«i bÞ tµn ph¸ th× kh¶ n¨ng tù phôc håi gÆp rÊt nhiÒu khã kh¨n, ®Æc ®iÓm nµy kh¸c h¼n víi hÖ sinh th¸i rõng nói ®Êt. MÆc dï vËy, cho ®Õn nay chóng ta vÉn ch­a x¸c ®Þnh ®­îc nh÷ng gi¶i ph¸p ®ång bé cho ho¹t ®éng phôc håi vµ ph¸t triÓn rõng trªn nói ®¸ v«i t¹i VQG C¸t Bµ, cô thÓ lµ: - Ch­a x¸c ®Þnh ®­îc tiªu chuÈn ph©n lo¹i ®èi t­îng cÇn t¸c ®éng cho tõng ®iÒu kiÖn cô thÓ. - Ch­a x©y dùng ®­îc hÖ thèng biÖn ph¸p kü thuËt hoµn chØnh, nh÷ng quy tr×nh c«ng nghÖ cã hiÖu qu¶ cao cho ho¹t ®éng phôc håi vµ ph¸t triÓn rõng trong tõng ®iÒu kiÖn cô thÓ. - Ch­a x¸c ®Þnh ®­îc tËp ®oµn c©y phï hîp ®Ó ph¸t huy tiÒm lùc kinh tÕ vµ sinh th¸i cao cña rõng trªn nói ®¸ v«i.

§Ó gãp phÇn gi¶i quyÕt nh÷ng tån t¹i trªn, ®Ò tµi "§Ò xuÊt mét sè gi¶i ph¸p kü thuËt phôc håi rõng thø sinh nghÌo trªn nói ®¸ v«i t¹i vïng ®Öm V­ên Quèc Gia C¸t Bµ" ®· ®­îc thùc hiÖn. c 3 Ch­¬ng 1 Tæng quan vÊn ®Ò nghiªn cøu 1. Quan niÖm vÒ rõng thø sinh nghÌo vµ phôc håi rõng thø sinh nghÌo Tuy kh¸c nhau vÒ ng«n tõ hay c¸ch diÔn ®¹t, nh­ng cho ®Õn nay thuËt ng÷ rõng thø sinh nghÌo (Degraded secondary forest) ®· ®­îc nhËn thøc thèng nhÊt trªn ph¹m vi toµn thÕ giíi. Rõng thø sinh nghÌo lµ rõng n»m trong lo¹t diÔn thÕ thø sinh, tiÒm n¨ng vµ c¸c chøc n¨ng cã lîi cña rõng ®· bÞ suy gi¶m d­íi t¸c ®éng cña c¸c yÕu tè tù nhiªn, kinh tÕ, x· héi, ®Æc biÖt lµ t¸c ®éng cña con ng­êi (A.

Quan ®iÓm hiÖn nay vÒ phôc håi rõng thø sinh nghÌo ®­îc chia thµnh ba nhãm chÝnh nh­ sau: Mét lµ, phôc håi rõng lµ ®­a rõng ®Õn tr¹ng th¸i hoµn chØnh, tiÕp cËn víi tr¹ng th¸i tr­íc khi bÞ t¸c ®éng. Theo quan ®iÓm nµy cã c¸c t¸c gi¶ Cairns (1995), Jordan (1995) vµ Egan (1996). Hai lµ, nhÊn m¹nh hÖ sinh th¸i rõng ph¶i ®­îc phôc håi tíi møc ®é bÒn v÷ng nµo ®ã b»ng con ®­êng tù nhiªn hoÆc nh©n t¹o mµ kh«ng nhÊt thiÕt gièng nh­ hÖ sinh th¸i ban ®Çu. §©y lµ quan ®iÓm nhËn ®­îc nhiÒu sù t¸n ®ång nhÊt.

§iÓn h×nh cña quan ®iÓm nµy lµ: Harrington, 1999; Kumar, 1999; Bradshaw, 2002; IUCN, 2003; David Lamb, 2003). Ba lµ, tËp trung vµo viÖc x¸c ®Þnh c¸c nguyªn nh©n vµ yÕu tè rµo c¶n cña qu¸ tr×nh phôc håi rõng. §iÓn h×nh lµ nghiªn cøu cña ITTO (2002) khi nhÊn m¹nh, nh÷ng khu vùc ®Êt rõng ®· bÞ tho¸i ho¸, hµm l­îng chÊt dinh d­ìng trong ®Êt thÊp, kÕt cÊu kh«ng tèt, nhiÒu mÇm bÖnh, xãi mßn m¹nh vµ löa rõng. c 4 §Ó phôc håi rõng cÇn ph¶i x¸c ®Þnh c¸c nh©n tè ¶nh h­ëng tíi sù mÊt rõng (stress factors), tõ ®ã h¹n chÕ hoÆc lo¹i bá chóng.

§©y ®­îc coi nh­ mét quan ®iÓm, mét sù nh×n nhËn míi vÒ phôc håi rõng, v× ®· b­íc ®Çu g¾n kÕt phôc håi rõng víi c¸c yÕu tè x· héi, khi nguyªn nh©n chÝnh g©y nªn mÊt rõng t¹i c¸c n­íc nhiÖt ®íi chÝnh lµ con ng­êi. Thµnh tùu nghiªn cøu phôc håi rõng thø sinh nghÌo trªn nói ®¸ v«i Khi nghiªn cøu th¶m thùc vËt trªn nói ®¸, ®Æc biÖt trªn nói ®¸ v«i ë nhiÖt ®íi, nhiÒu chuyªn gia vÒ thùc vËt, ®Þa lý thùc vËt, thæ nh­ìng ®· rÊt ng¹c nhiªn tr­íc hÖ sinh th¸i hïng vÜ cã vÎ ®Ñp kú diÖu vµ cho nhiÒu s¶n phÈm quý gi¸. Nói ®¸ cã ®Êt Ýt vµ máng, v¸ch nói gÇn nh­ dùng ®øng, sau thêi gian kh«ng l©u phÇn lín ®Êt sÏ bÞ gét röa xuèng ch©n nói. H¬n n÷a nói ®¸ khi kh«ng cã t¸n rõng che phñ, biªn ®é nhiÖt cao, phong ho¸ sÏ rÊt m¹nh, ®¸ nøt thµnh tõng t¶ng vµ s¹t lë r¬i xuèng.

Nh÷ng nghiªn cøu nµy còng khuyÕn c¸o r»ng: Mét khi rõng nói ®¸ v«i bÞ tµn ph¸ nÆng nÒ th× rõng rÊt khã cã thÓ tù phôc håi trë l¹i, ®Æc ®iÓm nµy kh¸c h¼n víi hÖ sinh th¸i nói ®Êt. Sau khi th¶m thùc vËt nói ®¸ v«i bÞ mÊt, d­íi c¸c trËn m­a lín vµ c­êng ®é m¹nh ë vïng khÝ hËu nhiÖt ®íi Èm (nh­ ë ViÖt Nam), ch©n nói bÞ thiÖt h¹i, ®e do¹ ®êi sèng vµ s¶n xuÊt cña con ng­êi (dÉn theo TrÇn H÷u Viªn, 2004 [40]). ViÖn l©m nghiÖp Qu¶ng T©y vµ Qu¶ng §«ng - Trung Quèc ®· nghiªn cøu ®Æc ®iÓm sinh tr­ëng cña mét sè loµi c©y trªn nói ®¸ v«i nh­: Toona sinensis, Delavaya toxocarpa, Chukrasia tabularis, Excentrodendron tonkinensis. Nh÷ng nghiªn cøu ®ã ®· ®­îc tæng kÕt s¬ bé sau nhiÒu héi th¶o khoa häc ë Häc viÖn L©m nghiÖp B¾c Kinh víi sù tham gia cña nhiÒu nhµ khoa häc l©m nghiÖp ®Çu ngµnh cña n­íc nµy vµ nh÷ng h­íng dÉn t¹m thêi vÒ kü thuËt phôc håi rõng trªn nói ®¸ v«i ®· ®­îc x©y dùng.

Tuy nhiªn, nh÷ng nguyªn lý vÒ phôc håi vµ ph¸t triÓn rõng trªn nói ®¸ v«i ch­a ®­îc tæng kÕt mét c¸ch cã hÖ thèng nªn viÖc ¸p dông nh÷ng h­íng dÉn nµy cho c 5 nhiÒu quèc gia kh¸c, trong ®ã cã ViÖt Nam cßn khiªm tèn vµ ®ang trong giai ®o¹n thö nghiÖm. Tån t¹i nghiªn cøu phôc håi rõng thø sinh nghÌo trªn nói ®¸ v«i Nh×n chung trªn thÕ giíi nh÷ng nghiªn cøu vÒ phôc håi rõng míi chØ tËp trung vµo phôc håi rõng trªn nói ®Êt, nh÷ng nghiªn cøu phôc håi rõng trªn nói ®¸ v«i rÊt Ýt. C¸c nghiªn cøu míi chØ tËp trung vµo c¸c lÜnh vùc nh­: ph©n chia th¶m thùc vËt trªn nói ®¸ v«i, nghiªn cøu ®a d¹ng loµi trªn nói ®¸ v«i, ph©n vïng sinh th¸i trªn nói ®¸ v«i. MÆt kh¸c, nh÷ng nguyªn lý vÒ phôc håi vµ ph¸t triÓn rõng trªn nói ®¸ v«i ch­a ®­îc tæng kÕt mét c¸ch hÖ thèng, nªn viÖc ¸p dông nh÷ng h­íng dÉn nµy cho nhiÒu quèc gia kh¸c, trong ®ã cã ViÖt Nam cßn khiªm tèn vµ ®ang trong giai ®o¹n thö nghiÖm.

Quan ®iÓm vÒ rõng thø sinh nghÌo vµ phôc håi rõng thø sinh nghÌo Th¸i V¨n Trõng (1970, 1978) vµ TrÇn Ngò Ph­¬ng (1970) cho r»ng, rõng thø sinh nghÌo lµ rõng thø sinh ®ang ë trong lo¹t diÔn thÕ theo chiÒu h­íng tho¸i ho¸. TrÇn Ngò Ph­¬ng (2000) cßn kh¼ng ®Þnh tÊt c¶ c¸c kiÓu rõng giµu nguyªn sinh hay thø sinh, d­íi t¸c ®éng ph¸ ho¹i liªn tiÕp cña con ng­êi, cuèi cïng vÉn biÕn thµnh tr¶ng cá, víi ph­¬ng thøc chÆt tØa th­a vµ t¸i sinh tù nhiªn tõ rõng nguyªn liÖu ban ®Çu sÏ trë thµnh rõng h¹t hay rõng chåi, rõng nµy sÏ tho¸i ho¸ thµnh rõng chåi vµ cuèi cïng rõng chåi sÏ tho¸i ho¸ thµnh tr¶ng cá [27], [28]. Theo Ph¹m V¨n §iÓn (2006): (1) Rõng thø sinh nghÌo lµ rõng nghÌo vÒ tr÷ l­îng vµ tµi nguyªn sinh häc, nghÌo nµn vÒ loµi c©y môc ®Ých, vÒ chñng lo¹i, sè l­îng vµ chÊt l­îng l©m s¶n. (2) Rõng thø sinh nghÌo lµ rõng nghÌo c¶ vÒ gi¸ trÞ kinh tÕ, vÒ kh¶ n¨ng ®¸p øng nhu cÇu kinh tÕ – x· héi cña con ng­êi.

(3) Rõng thø sinh nghÌo cßn lµ rõng nghÌo vÒ n¨ng lùc tù phôc håi, c 6 biÓu hiÖn râ nhÊt th«ng qua n¨ng lùc t¸i sinh. Ngoµi ra, rõng thø sinh nghÌo cßn lµ rõng nghÌo vÒ kh¶ n¨ng dÞch vô, nghÌo vÒ vai trß b¶o vÖ m«i tr­êng sinh th¸i, nh­ ®iÒu hoµ khÝ hËu, gi÷ vµ ®iÒu tiÕt n­íc, h¹n chÕ xãi mßn ®Êt, v. Phôc håi rõng tr­íc hÕt lµ phôc håi l¹i thµnh phÇn chñ yÕu cña rõng lµ th¶m thùc vËt c©y gç. Phôc håi rõng lµ mét qu¸ tr×nh sinh häc gåm nhiÒu giai ®o¹n vµ kÕt thóc b»ng sù xuÊt hiÖn mét thÕ hÖ míi th¶m c©y gç b¾t ®Çu khÐp t¸n.

Qu¸ tr×nh phôc håi rõng sÏ t¹o ®iÒu kiÖn cho sù c©n b»ng sinh häc xuÊt hiÖn, ®¶m b¶o chi sù c©n b»ng nµy tån t¹i liªn tôc vµ còng v× thÕ mµ chóng ta sö dông chóng liªn tôc ®­îc (Vâ §¹i H¶i vµ céng sù, 2003) [14]. Nghiªn cøu vÒ th¶m thùc vËt rõng trªn nói ®¸ v«i Trong qu¸ tr×nh ph©n lo¹i th¶m thùc vËt rõng ViÖt Nam, Th¸i V¨n Trõng (1978) ®· xem xÐt lo¹i h×nh thùc vËt trªn nói ®¸ v«i.