CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ KẾ TOÁN TRÁCH NHIỆM 1. Bản chất và vai trò của kế toán quản trị 1.1 Bản chất của kế toán quản trị Kế toán quản trị được hình thành từ những năm cuối thế kỷ XVIII, đầu thế kỷ XIX với hình thức sơ khai ban đầu là hệ thống quản trị chi phí trong doanh nghiệp sản xuất nhỏ nhằm đáp ứng nhu cầu thông tin cho những nhà quản trị doanh nghiệp trong việc kiểm soát chi phí, định hướng sản xuất. Kinh tế thị trường phát triển cùng với sức ép cạnh tranh, các nhà quản trị bên trong doanh nghiệp cần phải có thông tin linh hoạt, kịp thời để phục vụ cho chức năng hoạch định chiến lược, kiểm soát và ra quyết định, chính điều này đã thúc đẩy sự phát triển của kế toán quản trị. Xét về mặt lý luận, mặc dù có nhiều phát biểu khác nhau về kế toán quản trị của nhiều nhóm tác giả, khái quát các quan điểm đó ta có thể xem “kế toán quản trị như là một quy trình định dạng, thu thập, kiểm tra, định lượng để trình bày, giải thích và cung cấp thông tin kinh tế, tài chính về hoạt động của doanh nghiệp cho những nhà quản trị trong nội bộ doanh nghiệp thực hiện toàn diện các chức năng quản trị”( Huỳnh Lợi, 2012, trang 20 [4]).
Kế toán quản trị được ra đời và phát triển cùng với nhu cầu sử dụng thông tin của nhà quản trị và sự thay đổi của khoa học quản lý. Sự cạnh tranh khốc liệt trong nền kinh tế đã thúc đẩy kế toán quản trị phát triển nhanh chóng và trở thành công cụ quản lý, một bộ phận thiết yếu của quản trị. Tóm lại, kế toán quản trị là sự kết hợp của kế toán, tài chính và quản trị cùng với các kỹ thuật cần thiết để hướng doanh nghiệp tới thành công.2 Vai trò của kế toán quản trị trong doanh nghiệp Thứ nhất, với hệ thống dự toán hoạt động sản xuất kinh doanh, kế toán quản trị giúp nhà quản trị có được những tài liệu cụ thể về mục tiêu hoạt động sản xuất kinh doanh của từng bộ phận, của toàn doanh nghiệp trong từng thời kỳ. Từ đó, nhà quản trị thiết lập được định hướng hoạt động sản xuất kinh doanh của từng bộ phận, TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 2 của toàn doanh nghiệp trong từng thời kỳ để khai thác hiệu quả các nguồn lực kinh tế, kiểm soát và ngăn ngừa rủi ro.
Thứ hai, với những báo cáo đo lường, định tính kết quả hoạt động sản xuất, hoạt động tiêu thụ, hoạt động kinh doanh, sử dụng vốn,…sẽ giúp nhà quản trị hiểu được tình hình tổ chức, thực hiện ở từng bộ phận, ở doanh nghiệp. Từ đó, nhà quản trị hiểu được thực trạng hoạt động sản xuất kinh doanh để kịp thời điều chỉnh, bổ sung đảm bảo hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp đúng hướng. Thứ ba, với các báo cáo biến động giữa thực tế so với dự toán và những nguyên nhân gây ra biến động sẽ giúp cho nhà quản trị nhận biết được tình hình hoạt động sản xuất kinh doanh và xu hướng ảnh hưởng của các nguyên nhân gây ra biến động. Từ đó, nhà quản trị có cơ sở để đánh giá trách nhiệm của nhà quản trị bộ phận.
Thứ tư, với những báo cáo phân tích các phương án kinh doanh, phân tích chi phí hữu ích, phân tích tiềm năng kinh tế, tài chính của tài sản, nguồn vốn,…giúp cho nhà quản trị đưa ra các quyết định kịp thời, hợp lý, khai thác hiệu quả nguồn lực của doanh nghiệp và đảm bảo mục tiêu chung của doanh nghiệp. Tất cả các thông tin do kế toán quản trị cung cấp phần lớn nhằm phục vụ cho chức năng ra quyết định của nhà quản trị. Vì vậy, kế toán quản trị cung cấp những thông tin linh hoạt, kịp thời và mang tính hệ thống, trên cơ sở đó phân tích các phương án để lựa chon phương án tối ưu. Tóm lại, thông tin kế toán quản trị là thực sự hữu ích và cần thiết cho các nhà quản trị của doanh nghiệp trong môi trường kinh doanh hiện đại.
Đó là một hệ thống thông tin vật chất – trách nhiệm, hệ thống thông tin minh bạch về trách nhiệm nội bộ của doanh nghiệp trong điều hành, quản trị doanh nghiệp. Khái niệm và vai trò của kế toán trách nhiệm trong doanh nghiệp 1. Khái niệm kế toán trách nhiệm Kế toán trách nhiệm là hệ thống kế toán tập hợp kết quả theo từng lĩnh vực thuộc trách nhiệm cá nhân, nhằm giám sát và đánh giá kết quả của từng bộ phận trong tổ chức (Phạm Văn Dược và Trần Văn Tùng, 2011, trang 264 [7] ). TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 3 Kế toán trách nhiệm là nội dung cơ bản, quan trọng của kế toán quản trị, do vậy quá trình hình thành và phát triển của kế toán trách nhiệm gắn liền với quá trình hình thành và phát triển của kế toán quản trị.
Kế toán trách nhiệm gắn liền với sự phân cấp quản lý trong tổ chức, nếu không có sự phân cấp quản lý thì sẽ không tồn tại hệ thống kế toán trách nhiệm (Huỳnh Lợi, 2012, trang 213 [4] ). Cùng với sự tồn tại đồng thời đó, kế toán trách nhiệm sẽ giúp các nhà quản trị bên trong doanh nghiệp thực hiện việc kiểm soát và đánh giá hiệu quả hoạt động ở các bộ phận trực thuộc một cách có hệ thống. Tồn tại nhiều quan điểm khác nhau về kế toán trách nhiệm của nhiều tác giả, nhóm tác giả nghiên cứu về kế toán quản trị, nhưng các quan điểm đó không đối nghịch nhau mà bổ sung cho nhau giúp chúng ta hiểu rõ hơn về kế toán trách nhiệm. Theo nhóm tác giả Anthony A.Banker, Robert Kaplan và S.mart Young thì kế toán trách nhiệm là một hệ thống kế toán có chức năng thu thập, tổng hợp và báo cáo dữ liệu kế toán có liên quan đến trách nhiệm của từng nhà quản lý riêng biệt trong một tổ chức, thông qua các báo cáo liên quan đến chi phí, thu nhập và các số liệu hoạt động bởi từng khu vực trách nhiệm hoặc đơn vị trong tổ chức.
Nhóm tác giả còn nhấn mạnh việc đánh giá trách nhiệm quản lý ở khía cạnh thu nhập và chi phí gắn liền với quyền kiểm soát. Theo nhóm tác giả David F.Narayanan, Jacob Cohen, Michele Jurgens: kế toán trách nhiệm là một hệ thống tạo ra những thông tin tài chính và phi tài chính có liên quan, về những hoạt động thực tế và được lập kế hoạch của những thông tin trách nhiệm trong một công ty – những đơn vị trong tổ chức được đứng đầu bởi những nhà quản lý có trách nhiệm cho kết quả hoạt động của đơn vị họ quản lý. Theo nhóm tác giả B. Venkatrathnam và Raji Reddy – Asso: kế toán trách nhiệm là một hệ thống kiểm soát của nhà quản lý được dựa trên những nguyên tắc về ủy quyền và xác định trách nhiệm.
TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 4 Theo tác giả James R. Martin: kế toán trách nhiệm là hệ thống kế toán cung cấp thông tin về kết quả, hiệu quả hoạt động của các bộ phận, các đơn vị trong một doanh nghiệp. Đó là công cụ đo lường, đánh giá hoạt động của những bộ phận liên quan đến đầu tư, lợi nhuận, doanh thu và chi phí mà mỗi bộ phận có quyền kiểm soát và chịu trách nhiệm tương ứng. Từ những quan điểm trên, có thể khái quát những đặc điểm của kế toán trách nhiệm như sau: - Kế toán trách nhiệm là một quá trình thu thập, tổng hợp, phân tích và báo cáo các thông tin tài chính và phi tài chính dùng để kiểm tra và đánh giá việc thực hiện nhiệm vụ trong từng bộ phận của tổ chức.
Việc kiểm tra và đánh giá hoạt động của các bộ phận được thực hiện dựa vào quyền hạn được giao. - Kế toán trách nhiệm là nội dung cơ bản của kế toán quản trị, được vận dụng trong các tổ chức có sự phân quyền quản lý một cách rõ ràng. Do sự khác nhau về mô hình phân quyền quản lý ở các tổ chức nên hệ thống kế toán trách nhiệm ở các tổ chức cũng khác nhau. Vai trò của kế toán trách nhiệm trong doanh nghiệp Một doanh nghiệp muốn đạt được hiệu quả trong hoạt động sản xuất kinh doanh, trước tiên phải định hướng mục tiêu, sau đó xây dựng kế hoạch và triển khai thực hiện.
Để đảm bảo cho các đơn vị trong doanh nghiệp đi đúng hướng gắn liền với việc sử dụng hiệu quả các nguồn lực của doanh nghiệp thì việc kiểm tra, đánh giá và động viên nhà quản trị các cấp là không thể thiếu. Chính điều này đã làm nổi bật vai trò của hệ thống kế toán trách nhiệm, hệ thống kế toán trách nhiệm được thiết lập để ghi nhận, đo lường kết quả hoạt động của từng bộ phận trong một tổ chức nhằm giúp các nhà quản lý kiểm soát được hoạt động và chi phí của họ, đồng thời qua đó đánh giá được trách nhiệm của nhà quản trị ở từng cấp quản lý khác nhau. Do vậy, kế toán trách nhiệm được thực hiện trên nguyên tắc là nó tập hợp và báo cáo những thông tin kế toán thực tế và được dự toán về các đầu vào, đầu ra của các trung tâm trách nhiệm. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 5 Kế toán trách nhiệm được thực hiện dựa trên những thông tin có liên quan đến các đầu vào và đầu ra.
Những nguồn lực được sử dụng được gọi là đầu vào. Những nguồn lực được sử dụng bởi một tổ chức về cơ bản là có bản chất tự nhiên, vật chất như số lượng nguyên liệu được tiêu dùng, số lượng lao động,…Với sự kiểm soát mang tính quản lý, những nguồn lực vật chất mang tính hỗn tạp này được biểu hiện dưới dạng những đơn vị tiền tệ, và được gọi là các chi phí. Do vậy các đầu vào được biểu hiện dưới dạng chi phí. Một cách hoàn toàn tương tự, các đầu ra được đo lường theo những đơn vị tiền tệ dưới tên gọi “thu nhập”.
Nói cách khác, kế toán trách nhiệm được dựa trên dữ liệu chi phí và thu nhập của tùng trung tâm trách nhiệm trong một tổ chức (Phạm Văn Dược và cộng sự, 2010, trang 8 [6]). Kinh tế ngày càng phát triển, trình độ quản lý ngày một nâng cao cho phù hợp với tình hình thực tế thì vai trò của hệ thống kế toán trách nhiệm trong doanh nghiệp càng được khẳng định. Chức năng và đối tượng sử dụng thông tin kế toán trách nhiệm 1.