CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ HUY ĐỘNG VỐN CỦA NGÂN HÀNG PHÁT TRIỂN 1. Tổng quan về Ngân hàng phát triển 1. Khái niệm và đặc điểm của Ngân hàng phát triển 1.1 Khái niệm Các ngân hàng thương mại, ngân hàng đầu tư, các tổ chức tài chính phi ngân hàng như quỹ đầu tư, công ty tài chính… đóng vai trò ngày càng quan trọng trong thu hút tiết kiệm và tài trợ cho phát triển, hạn chế rủi ro và tăng khả năng sinh lời. Phần lớn các trung gian tài chính hoạt động vì mục tiêu tối đa hóa lợi ích tài chính của chủ sở hữu.
Song, có một số tổ chức hoạt động với các mục tiêu và đối tượng phục vụ đặc biệt, hướng tới lợi ích kinh tế - xã hội, các tổ chức tài chính này được gọi chung là: “Các công ty tài chính phát triển”. Ngân hàng phát triển (NHPT) cũng là một tổ chức tài chính như vậy. NHPT là một tổ chức tài chính phát triển, thực hiện các chính sách kinh tế, đặc biệt là chính sách tín dụng đầu tư và chính sách tín dụng xuất khẩu thông qua các khoản cho vay để tài trợ cho các dự án phát triển, góp phần ổn định nền kinh tế. Chính phủ sử dụng NHPT để thực hiện hỗ trợ tài chính cho đầu tư phát triển kinh tế xã hội qua các khoản tín dụng có ưu đãi, thể hiện ở quy mô vốn hỗ trợ, tài sản đảm bảo tiền vay và thời hạn cho vay, lãi suất cho vay.
Đặc điểm Thứ nhất, hầu hết các NHPT tại các quốc gia đều được thành lập, bảo lãnh và chi phối bởi Chính phủ chính quốc gia đó; 3 4 Thứ hai, NHPT thực hiện huy động vốn chủ yếu thông qua các Cchương trình được Chính phủ bảo lãnh; Thứ ba, về hoạt động cho vay, do mục đích của tổ chức tài chính phát triển là phục vụ chiến lược phát triển kinh tế xã hội của đất nước trong từng thời kỳ, do đó đối tượng hỗ trợ của tổ chức này luôn gắn chặt với đối tượng ưu tiên khuyến khích phát triển của Chính phủ theo kế hoạch phát triển kinh tế -xã hội của quốc gia; Thứ tư, các NHPT được Chính phủ ưu đãi trong một số lĩnh vực; Thứ năm, NHPT với nhiệm vụ chính là góp phần thực hiện hiệu quả các chính sách phát triển kinh tế - xã hội của quốc gia. Hoạt động cơ bản của NHPT 1. Huy động vốn Huy động vốn đã trở thành hoạt động chủ yếu của ngân hàng từ lâu. Tuy nhiên, đối với NHPT, vấn đề đặt ra trong hoạt động này là làm thế nào để huy động được nguồn vốn trung và dài hạn với lãi suất bình quân thấp trong các điều kiện cạnh tranh của các tổ chức tín dụng gia tăng, ổn định vĩ mô kém bền vững và khả năng tích luỹ của nền kinh tế là không cao.
Yêu cầu với nguồn vốn huy động của ngân hàng phát triển là phải đảm bảo mối liên hệ về kỳ hạn và lãi suất. Quy mô của các nguồn liên quan đến quy mô của các dự án mà ngân hàng tài trợ và quy mô tăng lợi nhuận. Lãi suất và kỳ hạn của nguồn bị tác động bởi kỳ hạn và khả năng sinh lời của dự án được tài trợ. Ngoài ra, với hoạt động chủ yếu là tài trợ cho các dự án trung và dài hạn có khả năng sinh lời thấp hoặc rủi ro cao, yêu cầu đặt ra cho ngân hàng phát triển phải có nguồn vốn hỗn hợp với lãi suất bình quân tương đối thấp, 4 5 thời gian sử dụng vốn dài và chấp nhận rủi ro.
Trong điều kiện thị trường vốn trung, dài hạn kém phát triển, khả năng tích luỹ của nền kinh tế thấp, để thực hiện yêu cầu trên đòi hỏi phải kết hợp nỗ lực của ngân hàng phát triển và các điều kiện kinh tế, pháp luật phù hợp. Để thực hiện gia tăng nguồn vốn, NHPT có thể sử dụng những hình thức huy động vốn như: Huy động vốn từ Chính phủ; Phát hành trái phiếu được Chính phủ bảo lãnh qua thị trường vốn; Huy động từ các qQuỹ của Nhà nước; Huy động từ các khoản tài trợ từ tổ chức khác; Vay nước ngoài; Nhận tiền gửi. Sử dụng vốn NHPT thực hiện chức năng, nhiệm vụ và mục tiêu thông qua việc sử dụng vốn, một số hoạt động sử dụng vốn tại NHPT gồm có: * Hoạt động cho vay tài trợ thúc đẩy kinh tế - xã hội trong nước NHPT trực tiếp cấp những khoản tín dụng ưu đãi mang tính chất thúc đẩy, làm chất xúc tác góp phần tích cực thực hiện mục tiêu nâng cao dân trí, xoá đói giảm nghèo, bảo vệ môi trường, sức khoẻ, ổn định xã hội thông qua đầu tư dự án xây dựng các công trình thuỷ lợi, giao thông, hạ tầng xã hội… bằng các khoản cho vay ưu đãi về mức vốn cho vay, thời hạn cho vay, lãi suất và tài sản đảm bảo. * Hoạt động cho vay tài trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa Để thực hiện nhiệm vụ tài trợ cho doanh nghiệp nhỏ và vừa.
Đối tượng cho vay là các doanh nghiệp nhỏ và vừa mới thành lập hoặc đang hoạt động. NHPT có thể không trực tiếp cho vay đến các khách hàng mà thông qua mạng lưới các ngân hàng thương mại và tổ chức tín dụng. Việc tiếp nhận hồ sơ, thẩm định dự án, duyệt vay đều do các ngân hàng thương mại và ngân 5 6 hàng địa phương thực hiện. NHPT chỉ thẩm tra lại hồ sơ duyệt vay của các ngân hàng này trước khi chấp thuận tài trợ.
Trong trường hợp này, các ngân hàng thương mại sẽ phải ký hợp đồng thoả thuận với NHPT, có các hình thức tài trợ chính sau: - Cho vay vốn thành lập doanh nghiệp và vốn đầu tư thông thường; - Cho vay vốn hỗn hợp dưới dạng vốn cổ phần và vốn đầu tư dự án cho doanh nghiệp; - Cho vay vốn dưới hình thức góp vốn chủ sở hữu. Với các hình thức vay vốn nói trên, thời hạn vay vốn thường là trung, dài hạn. Lãi suất cho vay cao hơn lãi suất ưu đãi nhưng thấp hơn lãi suất thương mại. * Hoạt động tín dụng tài trợ xuất khẩu Đây là một trong những hoạt động rất được chú trọng tại các NHPT.
Các hình thức tài trợ thường bao gồm: tài trợ xuất khẩu; tài trợ dự án quốc tế; tài trợ thương mại; tài trợ tài chính doanh nghiệp; tài trợ mua bán công ty; bảo lãnh dự thầu; bảo lãnh thực hiện hợp đồng, thanh toán… Đối với các hình thức tài trợ này, điều kiện để tài trợ là phục vụ cho lợi ích của quốc gia và phạm vi hoạt động của các nghiệp vụ này có thể là trong nước và cả ngoài nước. Hoạt động tài trợ của NHPT trong lĩnh vực này là hoạt động cạnh tranh đối với tất cả các ngân hàng khác nên đối tượng cho vay của lĩnh vực này rất rộng, bao gồm các ngành công nghiệp cơ bản, chế tạo, thương mại, nước, tái chế, hàng không, viễn thông, tàu thuỷ, đường sắt, sân bay, cảng biển, công nghiệp xây dựng…. với các đối tượng như vậy nên khách hàng thường là những doanh nghiệp, những tập đoàn lớn. 6 7 Hoạt động tín dụng tài trợ xuất khẩu của NHPT được coi là rất đa dạng nhưng hiện tại chủ yếu tập trung vào 2 mảng sau: - Tài trợ xuất khẩu Đây là việc cho vay tài trợ xuất khẩu hàng hoá, các khoản cho vay có thể thực hiện cho cả người mua và người bán (tín dụng người mua và tín dụng người bán).
Một đặc điểm rất ưu đãi của hình thức tài trợ này là thời hạn cho vay dài đủ để khách hàng thực hiện hoàn tất thương vụ của mình. Để thực hiện hình thức tài trợ xuất khẩu thường có những tổ chức tham gia như: Tổ chức cho vay (NHPT); Nhà xuất khẩu (thực hiện hợp đồng xuất khẩu, nhận tiền giải ngân); Cơ quan bảo hiểm tín dụng xuất khẩu (cấp bảo hiểm tín dụng xuất khẩu cho nhà xuất khẩu và NHPT là người thụ hưởng); Nhà nhập khẩu nước ngoài (là người ký thoả thuận trực tiếp vay vốn với NHPT - trong trường hợp tín dụng người mua); Tổ chức bảo lãnh (nếu có). - Tài trợ dự án quốc tế Là hình thức cho vay tài trợ cho một dự án xây dựng ở nước ngoài và người vay là một pháp nhân được thành lập để thực hiện dự án. Đối với hình thức tài trợ này, việc phân tích khả năng trả nợ của dự án chỉ hoàn toàn dựa vào sự tính toán luồng tiền tạo ra từ dự án, tài sản đảm bảo nợ vay chính là tài sản cố định của dự án.
Tuy nhiên, để thực hiện được một khoản vay theo hình thức tài trợ dự án này đòi hỏi phải có sự phối hợp và đồng thuận cao giữa các bên liên quan đến dự án. * Hoạt động hợp tác tài chính và hỗ trợ phát triển với các nước đang phát triển Đây chính là hoạt động tài trợ phát triển dành cho các nước đang phát triển thông qua các hình thức cho vay ODA và các khoản vay thúc đẩy phát 7 8 triển. NHPT thay mặt cho Chính phủ thực hiện tư vấn và tài trợ đầu tư cho các nước đang phát triển. Mục tiêu của hoạt động này là nhằm hỗ trợ các nước đang phát triển và chuyển đổi thực hiện: cải cách nền kinh tế một cách ổn định, xoá đói giảm nghèo, cải thiện môi trường xã hội và đời sống, bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và duy trì hoà bình trên thế giới.
Các lĩnh vực hỗ trợ gồm có: hạ tầng kinh tế xã hội, hệ thống tài chính và bảo vệ tài nguyên. Các đối tác của NHPT là Chính phủ các nước và các tổ chức Nhà nước. NHPT thực hiện hoạt động này thông qua hai kênh sau: - Viện trợ, cho vay ODA ưu đãi và các khoản vay phát triển Đối với khoản cấp viện trợ và cho vay ODA ưu đãi: NHPT là cơ quan được Chính phủ uỷ thác thực hiện nhiệm vụ này. Nguồn vốn để viện trợ và cho vay được lấy hoàn toàn từ ngân sách của Chính phủ.
Đối với khoản vay phát triển: đây cũng được xem là nguồn ODA, nguồn vốn để thực hiện các khoản cho vay này một phần lấy từ ngân sách và một phần từ nguồn huy động của NHPT. Do vậy, các khoản vay phát triển này có lãi suất cao hơn khoản vay ODA ưu đãi (do lãi suất cho vay được xác định trên cơ sở hoà đồng nguồn vốn ngân sách của quốc gia và nguồn do NHPT huy động theo lãi suất thị trường). Tuy nhiên, mức lãi suất này vẫn thấp hơn nhiều so với lãi suất thương mại (thị trường).