CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ ĐÁNH GIÁ THỰC HIỆN CÔNG VIỆC ĐỐI VỚI NHÂN VIÊN 1. Khái niệm, mục đích và tầm quan trọng của đánh giá thực hiện công việc 1. Khái niệm Theo tác giả PGS.TS Nguyễn Ngọc Quân và Ths. Nguyễn Vân Điềm(2015,tr 134)“Đánh giá thực hiện công việc (ĐGTHCV) thường được hiểu là sự đánh giá có hệ thống và chính thức tình hình thực hiện công việc của người lao động trong quan hệ so sánh với các tiêu chuẩn đã được xây dựng và thảo luận về sự đánh giá đó với người lao động”.
Tính hệ thống của đánh giá thực hiện công việc được thể hiện qua 3 góc độ: * Việc đánh giá được thực hiện theo một hệ thống các tiêu chí, bao gồm: i) Các tiêu chí trực tiếp phản ánh kết quả thực hiện công việc (số lượng, chất lượng); ii) Các tiêu chí ảnh hưởng đến kết quả thực hiện công việc (ý thức chấp hành kỷ luật lao động, quan hệ đồng nghiệp…) Các tiêu chí này phản ánh toàn diện quá trình thực hiện công việc của người lao động. * Đánh giá theo một chu kỳ nhất định (1 tháng, 1 quý, 6 tháng, 1 năm…) * Đánh giá theo một quy trình thống nhất. Tính chính thức của đánh giá thực hiện công việc được thể hiện qua 3 góc độ: * Đánh giá công khai trong toàn tổ chức * Đánh giá bằng các văn bản chính thức * Kết quả đánh giá được phản hồi đến các đối tượng liên quan (người lao động, người quản lý…) Đánh giá thực hiện công việc là một hoạt động Quản trị nhân lực quan trọng và luôn luôn tồn tại trong tất cả các tổ chức. Mặc dù ở một số Công ty nhỏ, ĐGTHCV có thể được thực hiện một cách không chính thức thông qua sự đánh giá hàng ngày của người giám sát với các nhân viên và sự đánh giá, góp ý lẫn nhau giữa các nhân viên, nhưng hầu hết các tổ chức đều xây dựng cho mình một hệ thống đánh giá chính thức.
Trong một hệ thống chính thức, tình hình hoàn thành nhiệm vụ lao động của từng người lao động được đánh giá theo những khoảng thời gian được 6 quy định với sự sử dụng những phương pháp đánh giá đã được thiết kế một cách có lựa chọn, tùy thuộc vào mục đích của đánh giá. Tùy thuộc vào điều kiện cụ thể, các tổ chức cần cung cấp thông tin phản hồi lại cho người lao động để họ biết được mức độ thực hiện công việc của mình và định hướng cách thức thực hiện công việc tốt hơn trong thời gian tới. Trong trường hợp người lao động làm việc theo một nhóm hoặc một tổ, đội thì việc đánh giá nên được thực hiện theo nhiều cấp độ: i) Mức độ hoàn thành nhiệm vụ của cả nhóm, tổ và ii) mức độ đóng góp (thực hiện công việc) của mỗi cá nhân trong nhóm. Mục đích của đánh giá thực hiện công việc Đánh giá thực hiện công việc nhằm hai mục tiêu cơ bản là: Mục tiêu quản lý: giúp cho những người quản lý có thể đưa ra được các quyết định nhân sự đúng đắn trong công tác đào tạo và phát triển nguồn nhân lực, trả thù lao, thăng tiến, kỷ luật… Mục tiêu phát triển: cải tiến sự thực hiện công việc của người lao động trên cơ cở hiểu rõ điểm mạnh, điểm yếu của cá nhân; có định hướng rõ cho sự hoàn thành công việc và tăng động lực làm việc.
Tầm quan trọng của đánh giá thực hiện công việc Trong tổ chức, đánh giá thực hiện công việc có vai trò đặc biệt quan trọng vì nó ảnh hưởng đến hiệu quả của nhiều hoạt động quản lý nguồn nhân lực và tác động trực tiếp đến lợi ích của người lao động, đến tinh thần và động lực làm việc của họ. Do đó, ngoài việc giúp cho người quản lý đưa ra các quyết định nhân sự, các kết quả đánh giá thực hiện công việc còn giúp cho bộ phận Quản trị nhân sự và lãnh đạo cấp cao có thể đánh giá được tính hiệu quả của các hoạt động chức năng về nguồn nhân lực như: tuyển mộ, tuyển chọn, định hướng, thăng tiến, đào tạo và các hoạt động khác, từ đó có các phương hướng điều chỉnh phù hợp. Đồng thời, mức độ hợp lý và đúng đắn của việc sử dụng các hệ thống đánh giá và thông tin phản hồi các kết quả đánh giá với người lao động có ảnh hưởng rất lớn tới việc xây dựng và phát triển đạo đức, thái độ lao động của người lao động và bầu không khí tâm lý – xã hội trong các tập thể lao động. Đánh giá thực hiện công việc giúp cho cả các cán bộ quản lý và nhân viên có cơ sở để xem xét lại các hành vi của mình để từ đó có sự điều chỉnh phù hợp tạo tiền đề hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao cũng như sự phát triển của doanh nghiệp.
ĐGTHCV là một quá trình phức tạp và chịu nhiều ảnh hưởng bởi tình cảm của con người vì nó dựa trên sự đánh giá chủ quan của người đánh giá kể cả khi tổ chức 7 đã xây dựng và sử dụng một hệ thống các tiêu chuẩn khách quan của thực hiện công việc. Bản chất chủ quan của ĐGTHCV chính là nguyên nhân của rất nhiều loại lỗi thường phạm phải trong quá trình đánh giá dẫn đến tình trạng làm sai lệch các ý kiến đánh giá về tình hình làm việc của người lao động, giảm động lực làm việc và dẫn đến các vấn đề khác trong quản lý nhân sự. Do đó vấn đề đặt ra đối với mọi tổ chức là xây dựng và quản lý một hệ thống đánh giá thực sự có tác dụng hoàn thiện sự thực hiện công việc của người lao động và tạo môi trường làm việc mà ở đó đóng góp của người lao động được đánh giá một cách công bằng. Hệ thống đánh giá thực hiện công việc 1.
Các yếu tố của hệ thống đánh giá thực hiện công việc Để đánh giá thực hiện công việc cần phải thiết lập một hệ thống đánh giá với ba yếu tố cơ bản sau: * Xây dựng các tiêu chuẩn thực hiện công việc * Đo lường sự thực hiện công việc theo các tiêu thức trong tiêu chuẩn:Người đánh giá sử dụng các phương pháp đánh giá để tiến hành đo lường sự thực hiện công việc của người lao động thông qua việc so sánh thực tế thực hiện công việc với các tiêu chuẩn * Thông tin phản hồi đối với người lao động và bộ phận quản lý nguồn nhân lực: Các kết quả đánh giá được thảo luận với người lao động nhằm hoàn thiện sự thực hiện công việc của họ, giúp họ hiểu những mong muốn mà tổ chức cần ở họ cho từng vị trí công việc. Đồng thời, các kết quả đánh giá được cung cấp tới bộ phận quản lý nguồn nhân lực, được lưu giữ trong hồ sơ nhân viên. Đó là cơ sở cho người quản lý đưa ra những quyết định nhân sự có liên quan đến công việc của người lao động với mục tiêu cuối cùng là hoàn thiện sự thực hiện công việc của người lao động Mối quan hệ giữa ba yếu tố của hệ thống đánh giá thực hiện công việc và các mục tiêu của việc đánh giá có thể minh hoạ bằng hình sau:. 8 Thực tế Đánh giá 3.
Thông tin thực hiện công việc thực hiện công việc phản hồi 2. Đo lường sự thực hiện công việc 1. Tiêu chuẩn thực hiện công việc Quyết định Hồ sơ Nhân sự Nhân viên Hình 1.1: Mối quan hệ giữa ba yếu tố của hệ thống đánh giá và các mục tiêu của đánh giá thực hiện công việc [Nguồn: PGS.TS Nguyễn Ngọc Quân và Ths. Nguyễn Vân Điềm (2015, tr136), Giáo trình Quản trị nhân lực, NXB Đại học Kinh tế Quốc dân, Hà Nội] 1.
Các tiêu chuẩn thực hiện công việc Tiêu chuẩn thực hiện công việc là một hệ thống các chỉ tiêu/tiêu chí để thể hiện các yêu cầu của việc hoàn thành một công việc cả về mặt số lượng và chất lượng. Đó chính là các mốc chuẩn cho việc đo lường thực tế thực hiện công việc của người lao động. Để có thể đánh giá có hiệu quả, các tiêu chuẩn cần được xây dựng một cách hợp lý và khách quan, tức là phải phản ánh được các kết quả và hành vi cần có để thực hiện thắng lợi một công việc. Do đó, yêu cầu đối với các tiêu chuẩn thực hiện công việc là: + Tiêu chuẩn phải cho thấy những gì người lao động cần làm trong công việc và cần phải làm tốt đến mức nào? + Các tiêu chuẩn phải phản ánh được một cách hợp lý các mức độ yêu cầu về số lượng và chất lượng của thực hiện công việc, phù hợp với đặc điểm của từng công việc.
Hiện nay, các tiêu chuẩn thực hiện công việc có thể chia thành các nhóm sau: 9 Các tiêu chuẩn về kết quả thực hiện công việc: số lượng, chất lượng, thời gian/thời hạn thực hiện công việc. Các tiêu chuẩn về hành vi thái độ thực hiện công việc, chẳng hạn thái độ với khách hàng, ý thức chấp hành kỷ luật… Trên thực tế, việc xây dựng các tiêu chuẩn thực hiện công việc không phải dễ dàng. Có hai cách để xây dựng các tiêu chuẩn: Chỉ đạo tập trung: trong cách này, người lãnh đạo bộ phận viết các tiêu chuẩn và phổ biến cho người lao động để thực hiện. Thảo luận dân chủ: trong cách này, người lao động và người lãnh đạo bộ phận cùng bàn bạc để đưa ra quyết định về các tiêu chuẩn thực hiện công việc.
Việc này có thể tiến hành theo ba bước sau: Bước 1: Người lãnh đạo động viên và thu hút các nhân viên dưới quyền vào việc xây dựng tiêu chuẩn và phổ biến cách viết các tiêu chuẩn đó của họ. Bước 2: Mỗi nhân viên dự thảo tiêu chuẩn cho công việc của mình và nộp bản dự thảo cho người lãnh đạo. Bước 3: Người lãnh đạo thảo luận với từng nhân viên về các tiêu chuẩn dự thảo để đi đến thống nhất về tiêu chuẩn cuối cùng. Thảo luận dân chủ phức tạp hơn nhưng thu hút được người lao động vào việc xây dựng các tiêu chuẩn thực hiện công việc và do đó có ý nghĩa quan trọng đối với sự ủng hộ và tự nguyện thực hiện các tiêu chuẩn đó.