CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ AN TOÀN GIAO THÔNG ĐƯỜNG BỘ VÀ TÌNH HÌNH TAI NẠN GIAO THÔNG 1. Tổng quan về tình hình an toàn giao thông trên thế giới trong những năm gần đây và khái niệm về ATGT. + Tổng quan về tình hình an toàn giao thông trên thế giới trong những năm gần đây : Trong thế kỷ XX chúng ta đã chứng kiến sự gia tăng nhanh chóng mặt của các loại phương tiện giao thông. Từ những phương tiện giao thông thô sơ, ngày nay thế giới có hàng tỷ phương tiện giao thông các loại, từ xe đạp, xe gắn máy, ô tô cho tới những chiếc máy bay hiện đại.
Tăng trưởng mạnh nhất là các loại phương tiện giao thông đường bộ, mỗi năm thế giới lại sản xuấtthêm hàng triệu xe gắn máy, ô tô đủ mọi chủng loại. Trong khi đó, kết cấu hạ tầng giao thông đường bộ chưa đảm bảo về quy mô và chất lượng, đặc biệt ở các nước kém phát triển và đang phát triển. Ùn tắc giao thông thường xuyên xảy ra ở các đô thị lớn; tai nạn giao thông đường bộ (TNGT) ngày càng tăng về số lượng và mức độ nghiêm trọng; tình trạng ô nhiễm môi trường do khí thải và tiếng ồn của phương tiện giao thông xảy ra ở nhiều thành phố… không chỉ gây thiệt hại lớn về kinh tế mà còn ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe, tinh thần của con người. Đặc biệt, TNGT đang là vấn đề xã hội mang tính toàn cầu mà các quốc gia trên thế giới đều phải đối mặt.
Tổ chức Y tế thế giới (WHO) đã khẳng định “Tai nạn giao thông đã trở thành một đại dịch của nhân loại”. + Khái niệm về TNGT. Tai nạn giao thông là gì? - Được thực hiện bằng những hành vi cụ thể. - Gây ra những thiệt hại nhất định về tính mạng, sức khỏe con người, vật, tài sản.
- Chủ thể trực tiếp thực hiện hành vi cuối cùng trong vụ tai nạn giao thông cụ thể phải là đối tượng đang tham gia vào hoạt động giao thông. - Tai nạn giao thông (TNGT) đã có từ rất lâu trong lịch sử dưới nhiều hình thức khác nhau. Tuy nhiên, hiện tại vẫn chưa có một định nghĩa thật chính xác có thể lột tả hết những đặc tính của nó. Có thể hiểu tai nạn giao thông là một sự việc 6 bất ngờ xảy ra ngoài ý muốn của người điều khiển các phương tiện giao thông khi đang tham gia giao thông.
Nguyên nhân xảy ra tai nạn giao thông thì rất nhiều mà chắc hẳn ai cũng biết mà hậu quả để lại thì không thể lường trước được. Tai nạn giao thông cốt yếu trên cả nước và nhiều đất nước khác trên thế giới là loại hình tai nạn giao thông đường bộ, đường sắt và đường thủy. Chúng ta có các quan điểm về TNGT như sau : Quan điểm thứ nhất: dưới góc độ nghiệp vụ của cơ quan Công An TNGT là việc xảy ra ngoài ý muốn chủ quan của người điều khiển phương tiện giao thông khi đang di chuyển trên đường giao thông. Do vi phạm các quy định ATGT đã gây thiệt hại nhất định về người và tài sản (Từ điển bách khoa toàn thư về nghiệp vụ công an – năm 1995) [2].
Theo quan điểm này ta thấy việc nhìn nhận về TNGT còn hạn hẹp vì có nhiều trường hợp do lỗi của các đối tượng tham gia giao thông khác nhau như người đi bộ, chất lượng của đường, chướng ngại vật. Hơn nữa TNGT cũng không phải chỉ là ngoài ý muốn của người điều khiển phương tiện mà nó là sự kiện bất ngờ, xảy ra ngoài ý muốn của cả người bị hại và những người xung quanh. Quan điểm thứ hai: TNGT là tai nạn xảy ra khi các phương tiện giao thông tham gia giao thông hoạt động công cộng, đường chuyên dùng hoặc trên địa bàn giao thông công cộng (bến xe, bến cảng, nhà ga….) vi phạm luật lệ giao thông vận tải gây TN thiệt hại đến tính mạng, sức khỏe con người hoặc tài sản. Quan điểm thứ ba: TNGT là sự việc xảy ra khi các đối tượng tham gia giao thông đang hoạt động trên đường giao thông công cộng gây thiệt hại về tính mạng, sức khỏe con người hoặc tài sản.
Quan điểm này cho rằng TNGT xảy ra không mang tính bất ngờ, xét về lý luận và thực tiễn thì TNGT chỉ được tính từ khi gây ra những thiệt hại về tính mạng, sức khỏe con người và tài sản (xâm hại các quan hệ xã hội được pháp luật bảo vệ). Quan điểm thứ tư : TNGT là một sự cố xảy ra một cách ngẫu nhiên, hiếm và do nhiều nhân tố trước một tình huống trong đó một hay nhiều người sử dụng 7 đường không ứng phó được với môi trường xung quanh của họ, gây ra va chạm trên đường công cộng và được cảnh sát ghi nhận. Đây là định nghĩa đầy đủ nhất vì nó nhấn mạnh việc “được cảnh sát ghi nhận” vì sau khi giải quyết hậu quả TNGT, cảnh sát sẽ là đơn vị có trách nhiệm cung cấp dữ liệu về TNGT như: Các thiệt hại về người, tài sản cho cơ quan bảo hiểm, về nguyên nhân gây TNGT do lỗi của con người cho cơ quan quản lý, cơ quan thiết kế, thi công và duy tu đường…. Như vậy, ở mỗi góc độ khác nhau người ta đưa ra các quan điểm khác nhau để đi đến một định nghĩa tổng quát và thống nhất về TNGT là một vấn đề còn nhiều bất cập.
Với gốc độ người kỹ sư giao thông, một người rất quan tâm đến vấn đề này tôi xin đề xuất quan điểm của mình: ‘‘TNGT là một sự việc hoàn toàn bất ngờ, xảy ra ngoài ý muốn chủ quan của con người khi các đối tượng tham giao thông đang hoạt động trên các tuyến đường, địa bàn giao thông công cộng nhưng do chủ quan đã vi phạm các quy định ATGT hoặc do gặp phải các tình huống, sự cố đột xuất không kịp phòng tránh đã gây ra thiệt hại nhất định về tính mạng, sức khỏe con người, tài sản và được cảnh sát ghi nhận”. Đặc tính cơ bản của TNGT. Theo một số giáo trình giảng dạy về TNGT cũng đưa ra được các đặc tính cơ bản của TNGT như sau: Là sự cố rủi ro, bất ngờ xảy ra khi các đối tượng tham gia giao thông đang hoạt động trên các tuyến đường giao thông công cộng, có thể do chủ quan vi phạm các quy định về đảm bảo trật tự, an toàn giao thông, hoặc do gặp phải tình huống, sự cố đột xuất không kịp phòng tránh, gây ra những thiệt hại nhất định về người và tài sản cho xã hội. TNGT còn có thể hiểu là một loại TN trong xã hội được thực hiện bằng hành vi cụ thể của con người, các hành vi này có thể vi phạm hoặc không vi phạm các qui định của Luật giao thông đường bộ, song trên thực tế nó đã trực tiếp hoặc gián tiếp xảy ra gây ra các hậu quả nhất định làm thiệt hại đến tính mạng, sức khỏe con người hoặc tài sản nhà nước và nhân dân.
Trong một vụ TNGT, hậu quả gây thiệt hại nhất 8 định cho con người và tài sản là yếu tố bắt buộc, là cấu thành cơ bản của vụ TN và nó có quan hệ nhân quả với các hành vi gây TN với một chủ thể nào đó. Vì vậy việc xem xét hậu quả của vụ TN là cơ sở để xác định trên thực tế vụ TNGT đã xảy ra hay chưa? Ai là chủ thể của hành vi gây TN, tính chất của mức độ nguy hiểm gây TN, mức độ nguy hiểm gây TN là “đáng kể” hay chưa “đáng kể” cần truy cứu trách nhiệm hình sự hay xử phạt hành chính với những người có lỗi trong vụ TN. Hay xảy ra ở đâu, xảy ra như thế nào, không gian, thời gian nào, ai tham gia, hậu quả và kinh tế. TNGT trực tiếp xâm hại đến các quan hệ xã hội được pháp luật bảo vệ: quan hệ với nhân thân, tính mạng sức khỏe hoặc quan hệ sở hữu tài sản.
Các quan hệ xã hội này trong vụ TNGT không những được pháp luật hành chính (luật giao thông) bảo vệ mà trong những trường hợp đặc biệt do người tham gia giao thông vi phạm các quy định ATGT gây hậu quả nghiêm trọng thì quan hệ xã hội đó còn được luật hình sự bảo vệ, người gây TNGT ngoài trách nhiệm dân sự còn phải chịu trách nhiệm hình sự. Chủ thể trực tiếp thực hiện hành vi cuối cùng trong vụ TNGT phải là các đối tượng tham gia hoạt động giao thông và hậu quả của vụ TNGT do các hoạt động giao thông cụ thể của họ gây nên. Trên thực tế một số vụ TNGT xảy ra thường do nguyên nhân khách quan, chủ quan khác nhau, đan xen cùng tác động đến việc hình thành một số vụ TNGT. Vì vậy xác định lỗi của các bên có liên quan đến vụ TN và nhất là xác định chủ thể trực tiếp thực hiện hành vi cuối cùng trong vụ TNGT có ý nghĩa đặc biệt quan trọng để xác định đó có phải là vụ TNGT hay không ? Ai là người có lỗi ? Khi phân tích ý nghĩa của vụ TNGT nhiều người vẫn đồng nhất giữa người thực hiện hành vi cuối cùng trong vụ TN với người có lỗi trong vụ TN.
Nhận định như vậy sẽ dẫn đến việc phân tích sai quá trình diễn biến vụ TN và quy trách nhiệm sai cho các bên liên quan. Việc gây TNGT hoàn toàn mang tính ngẫu nhiên. Người gây TN trước đó hoàn toàn không có động cơ, mục đích và các hành vi cụ thể để chuẩn bị gây TN. Tuy nhiên khác với các vụ TN do thiên nhiên đem lại, TNGT luôn gắn liền và chịu chi phối bởi các hoạt động có ý thức của các bên liên quan đến vụ TN.
Thông thường TNGT xảy ra phần lớn đều do nguyên nhân cẩu thả, chủ quan, coi thường, 9 và không chấp hành nghiêm chỉnh luật giao thông của các đối tượng tham gia giao thông và các yếu tố kỹ thuật đường sá. Những đặc tính cơ bản trên đây luôn có mối quan hệ chặt chẽ với nhau tạo thành một cấu trúc ổn định, khắc họa rõ nét những dấu hiệu, tính chất của TNGT. Tuy nhiên có nhiều tác động của yếu tố tự nhiên và xã hội nên từng vụ TNGT được thể hiện một cách khác nhau, với các nguyên nhân, điều kiện và hậu quả khác nhau. Có nhiều cách phân loại với các tiêu chí khác nhau như phân loại theo chủ đề gây TN (vị thành niên, tập thể, cá nhân.); theo tính chất, loại đường, (nút giao, điểm đen, đường vào cầu, đường đèo.); theo loại phương tiện (ôtô, môtô.