Chương 3 VƯỜN ƯƠM, PHƯƠNG PHÁP NHÂN GIỐNG HOA KIỂNG Mục đích của chương: hiểu được mục đích, ý nghĩa của việc xây dựng vườn ươm và những thao tác cơ bản trong việc xây dựng vườn ươm 4.1Mục đích và ý nghĩa xây dựng vườn ươm Tạo ra cây con tốt khỏe là nền tảng cho cây con khi trồng ra ruộng sản xuất sẽ có thích ứng tốt với khí hậu, đất đai, sâu bệnh. Tạo ra được cây con thường xuyên cho nên người nông dân có thể quay vòng nhiều vụ, không bỏ đất trống, góp phần tăng thêm thu nhập cho. Việc gieo ươm sẽ tập trung hơn sẽ tạo điều kiện thuận lợi trong việc chăm sóc.2 Cách xây dựng vườn ươm 4.1 Chọn đất Đất được chọn làm vườn ươm cần phải: tơi xốp, nhẹ, nhiều dinh dưỡng, bằng phẳng, chủ động nước tưới tiêu, gần vườn trồng và ít gió mạnh 4.2 Lên liếp vườn ươm Liếp vườn ươm cần phải ngay thẳng và bằng phẳng sẽ giúp cho giữ nước, phân bón và tạo điều kiện cho rễ phát triển tốt đồng thời sẽ dễ dàng chăm sóc. Liếp rộng 1 – 1,2m, cao 15 – 20cm, khoảng cách 2 liếp 30cm (không nên dài quá 50m) Bên cạnh đó cần bón nhiều phân hữu cơ đã hoai mục với lượng khoảng 1 – 3 tấn phân hữu cơ + 50 – 100kg super lân/ 1000m2.
Lưu ý: nếu ươm trong khay thì giá thể được trộn theo tỷ lệ: 4/6 đất thịt pha cát + 1/6 phân chuồng hoai + 1/6 phân rác mục (tro trấu).3 Gieo hạt Trước khi gieo hạt cần phải loại bỏ hạt xấu, lép, sâu, bệnh. Hạt giống cần phải có tỷ lệ nảy mầm >80%. Bên cạnh đó để tăng tỷ lệ nảy mầm thì cần phải xử lý hạt trước khi gieo. Có thể xử lý hạt bằng phương pháp ngâm nước nóng (30 – 350C) từ vài giờ đến 24h: đối với hạt có vỏ dày; hoặc xử lý phòng trừ bệnh bằng: Zineb: 1,5 – 2g/kg hạt.
28 Tùy thuộc vào kích thước của hạt mà có thể gieo hạt một trong ba cách: gieo vãi, gieo hàng, gieo hốc.4 Chăm sóc cây con Sau khi gieo hạt thì tiến hành tưới nước định kỳ 1-2 lần/ ngày (tùy thời tiết). Bên cạnh đó cần phải gỡ bỏ rơm rạ vì để lâu cây dại, cong, yếu ớt, vống do thiếu ánh sáng. Đồng thời phải thường xuyên làm cỏ để hạn chể sự cạnh tranh dinh dưỡng, ánh sáng giữa cỏ dại và cây giống. Cần phải làm giàn che để hạn chế sự mất nước của cây con.
Việc tỉa cây cần được thực hiện trong 7 – 10 ngày đầu nhằm đảm bảo mật số, sức khỏe, sự đồng đều của cây con trong vưởn ươm. Bón phân bổ sung cho những cây con có thời gian trên vườn ươm kéo dài. Phòng trừ sâu bệnh hại nhất là bệnhc hết cây con.2 Các phương pháp nhân giống Cây hoa có nguồn gen rất lớn với rất nhiều loài, nhiều giống, do vậy có rất nhiều cách nhân giống khác nhau. Khi đã có giống hoa tốt, công tác nhân giống hoa có ý nghĩa quyết định thành công trong sản xuất hoa.
Qua công tác nhân giống sẽ tạo được cây giống tốt, đồng đều với số lượng nhiều phục vụ công tác sản xuất hoa ở gia đình hoặc sản xuất hoa theo phương thức công nghiệp. Do cấu tạo về đặc điểm thực vật học rất khác nhau của nhiều loài, nhiều giống nên cây hoa có thể được nhân giống bằng nhiều cách khác nhau: - Phương pháp nhân giống hữu tính: gieo hạt - Phương pháp nhân giống vô tính: giâm cành, chiết, ghép, nuôi cấy mô tế bào, củ giống, lá cây. Tuỳ thuộc vào loài hoa, giống hoa và điều kiện trồng trọt mà có thể lựa chọn hình thức nhân giống phù hợp.1 Nhân giống hữu tính (gieo hạt) Đây là hình thức nhân giống tương đối phổ biến của một số loài hoa có hạt như: cẩm chướng, cúc, magic, mõm chó, su xi, hướng dương. Một số loài hoa khác mặc dù phương pháp nhân giống vô tính là chủ yếu nhưng để phục vụ công tác nghiên cứu hoặc lai tạo người ta cũng dùng phương pháp nhân giống hữu tính layơn, lily… Phương pháp nhân giống bằng gieo hạt có các ưu nhược điểm sau: 29 - Ưu điểm: Nhân giống nhanh, số lượng nhiều, hệ số nhân giống cao, có thể tạo giống mới từ phương pháp nhân giống này bằng khi lai tạo.
- Nhược điểm: Do thụ phấn tự do trong tự nhiên nên dễ lẫn giống, cây con không đồng đều, năng suất thấp, hạt hoa thường nhỏ, không hoàn chỉnh nên tỷ lệ nảy mầm thấp. Nhân giống bằng gieo hạt ngoài áp dụng đối với một số cây hoa còn đừng để tạo cây gốc ghép từ cây thực sinh với bộ rễ khoé, sinh trưởng mạnh. Mặt khác tuổi sinh lý của gốc ghép trẻ do vậy tuổi thọ của cây dài. Tuỳ theo từng giống hoa, sau khi thu hoạch có thể phải gieo ngay, hoặc có thể bảo quản một thời gian để hạt hoàn thành quá trình chín sinh lý.
Kích thước hạt và độ dày vỏ hạt có ảnh hưởng lớn đến chất lượng hạt giống, sức sống và khả năng nảy mầm. Những giống hoa có hạt quá nhỏ như hạt hoa phong lan và địa lan, hạt thường có cấu tạo không đầy đủ có phôi nhưng không có nội nhũ nên chất dinh dưỡng chứa trong hạt không đủ cung cấp năng lượng cho quá trình nảy mầm của hạt. Hạt hoa lan cũng như một số loại hạt tương tự thường không bảo quản được lâu, phải gieo ngay sau khi thu hoạch hạt dược một vài ngày, muốn bảo quản được lâu phải có phương tiện kỹ thuật bảo quản đặc biệt. Sức sống và tỷ lệ nảy mầm của hạt độ thuần cửa hạt phụ thuộc nhiều giống, điều kiện ngoại cảnh và các phương pháp xử lý khi gieo.
Đối với các giống hoa có nguồn gốc ôn đới và á nhiệt đới nhiệt độ khi hạt nảy mầm thường cần thấp hơn so với những giống hoa có nguồn gốc nhiệt đới. Khi gieo hạt cần xác định lượng hạt gieo cho một đơn vị diện tích gieo trồng bằng cách căn cứ vào độ sạch, tỷ lệ nẩy mầm và khoảng cách cây gieo trên vườn ươm. Cây con mọc từ hạt thường không duy trì được đặc tính tốt của mẹ và đa số cây giống có tỷ lệ kết hạt thấp, nhan giống bằng hạt đối với hoa hồng chủ yếu là để tạo giống bằng phương pháp lai. Nhưng đối với một số giống tầm xuân nhiều hạt thì có thể dùng để tạo ra số lượng lớn gốc ghép.
Gốc ghép gieo từ hạt đa số chọn loài tầm xuân dại ở bản địa vì nó có sức sống khoẻ, khả năng thích ứng tốt, chống bệnh cao, đây là những chỉ tiêu lý tưởng. Nhưng nhược điểm của phương pháp này là: tỷ lệ kết hạt thấp, hạt nảy mầm khó khăn và cây con không đều. - Các phương pháp xử lý hạt giống trước khi gieo: + Phương pháp vật lý nhằm kích thích sự nẩy mầm của hạt, sử lý hạt bằng cách ngâm nước nóng 500C trong 2 giờ, sau đó rửa nước chua 2-3 lần bằng nước lã, tiếp tục ngâm hạt trong nước ấm có nhiệt độ 22-300C trong 24 giờ, ủ hạt cho đến khi hạt nảy mầm. 30 + Xử lý hạt bằng hoá chất nhằm diệt khuẩn có thể tiến hành khử trùng bằng thuốc tím (KMnO4) nồng độ 0,5% - 0,1 % trong 2-3 giờ hoặc H2BO3 nồng độ 0,02- 0,05%, MgSO4 nồng độ 0,02- 0,1%, CuSO4 nồng độ 0,005%, KNO3 nồng độ 0,05- 2%.
- Kỹ thuật gieo: + Hạt loại nhỏ (lay ơn, cúc.): khi gieo phải trộn hạt với cát hoặc đất bột khác màu với đất mặt luống gieo. Khi gieo hạt phải chia hạt gieo nhiều lần để cho hạt phân bố đều trên luống, sau đó dùng đất bột màu khác rắc lên luống cho đến khi phủ kín hại là được. + Những hạt loại vừa: trước khi gieo, trên luống đã chuẩn bị sẵn dùng cuốc rạch rãnh sâu 3cm rồi gieo hạt, hoặc gieo thẳng hạt vào bầu đất hoặc chậu với khoảng cách 2x2cm, độ sâu lấp đất 1 - 1 ,5cm. + Những hạt loại lớn: cũng gieo như hạt vừa nhưng độ rạch sâu 5-7cm, khoảng cách 3x3cm, gieo xong phủ 1 lớp đất dày 2-3cm lấp kín hạt.
Sau khi hạt nẩy mầm cần chăm sóc để cây đủ tiêu chuẩn thì có thể trồng cây con ra vườn sản xuất.2 Nhân giống vô tính Là hình thức tạo ra các cây mới nhờ các cơ quan sinh dưỡng, không có quá trình thụ phấn thụ tinh. Trong phương pháp này có các hình thức: chiết cành, tách chồi, tách mầm, ghép cây, nuôi cấy mô. Các hình thức nhân giống vô tính có các ưu nhược điểm sau: - Ưu điểm: cây con giữ được các đặc điểm quí của cây mẹ, tạo được cây giống đồng đều với số lượng lớn. - Nhược điểm: một số hình thức nhân giống phải đầu tư cơ sở vật chất hiện đại, cây nhân giống liên tục quá nhiều đời thì dễ bị thoái hoá.1 Giâm Là phương pháp nhân vô tính, người ta cắt rời một bộ phận cành hay rễ.
Tìm các biện pháp tác động cho chúng ra rễ, để trở thành cây sống độc lập, phát triển tốt. Hiện nay thường áp dụng đối với một số loài hoa cúc, hồng, cẩm chướng… * Ưu điểm - Có hệ số nhân giống cao vì từ 1 đoạn cành, 1 đoạn rễ hoặc 1 đoạn thân ta có thể tạo ra một cây giống mới. 31 - Cây giống giữ được những đặc điểm di truyền quí của cây mẹ - Vườn cây đồng đều nên thuận lợi cho chăm sóc và thu hoạch - Có thể tạo ra vườn gốc ghép đồng đều từ các cây giâm cành, khắc phục sự không đồng đều của cây gieo hạt (sử dụng giâm cành Tầm xuân làm gốc ghép cho các giống hoa hồng quí). - Có thể sản xuất cây giống theo qui mô công nghiệp.
* Nhược điểm: - Cây giống nhỏ, sinh trưởng chậm ở thời kì đầu nên thời gian tạo cây giống lâu. - Nếu sản xuất lớn phải đầu tư các trang thiết bị (nhà giâm, máy phun mù.) * Các bước tiến hành + Chọn những cành bánh tẻ từ các cây mẹ khoẻ mạnh, được phòng trừ sâu bệnh tốt, cắt thành từng đoạn dài 13 - 15 cm, trên đó có mang từ 2- 3 mắt khoẻ, rồi giâm vào trong đất cho đến lúc ra rễ. Những cây to nhiều nhựa mủ, cần cắt đoạn cành để cho ráo nhựa mủ rồi mới đem giâm. Đất giâm phải là đất cát, phù sa nhẹ, đất xốp có thể giữ ẩm tốt và thoáng khí.
Đất phải xử lý hoá chất để diệt nấm, vi khuẩn, có thể dùng Formalin 1180 xử lý đất trước 7- 10 ngày, đất đã dùng nhiều lần phải thay đất khác hay phải khử trùng triệt để. Hom khó ra rễ, nảy mầm, ta nên xử lý chất kích thích, có thề dùng IBA, .