Chương 1 GIA ĐÌNH VÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA GIA ĐÌNH THÀNH PHỐ HÀ NỘI THỜI KỲ , VÀ HỘI NHẬP QUỐC TẾ 1. Quan niệm về gia đình và vai trò của gia đình đối với sự phát triển cá nhân và xã hội 1. Quan niệm chung về gia đình Gia đình là một thiết chế xã hội có tính lịch sử và toàn cầu là “phạm trù xuất hiện sớm nhất trong lịch sử loài người” [29, tr. Con người sinh ra bản thân đã thuộc về một gia đình và khi trưởng thành, họ lại tự mình lập nên một gia đình mới.
Đó là nhu cầu tự nhiên và cũng là một nhu cầu xã hội vì sự hình thành các gia đình sẽ tạo nên xã hội. Đề cập đến vấn đề gia đình, đã có nhiều quan điểm, quan niệm khác nhau. Tùy theo cách khai thác, cách tiếp cận, góc độ nghiên cứu khác nhau, mà người ta đưa ra các định nghĩa khác nhau về gia đình.Mác, trong tác phẩm “Hệ tư tưởng Đức” (1845), khi luận chứng về những tiền đề, điều kiện cho sự tồn tại của con người, ông đã nói “Hàng ngày tái tạo ra đời sống của bản thân mình con người còn tạo ra những người khác, sinh sôi, nảy nở, đó là quan hệ giữa chồng và vợ, cha mẹ và con cái đó là gia đình” [31, tr.41] với quan niệm này khái niệm gia đình được hiểu ba nội dung: Thứ nhất: Gia đình ra đời và phát triển cùng với sự ra đời và phát triển của xã hội loài người, con người cùng với quá trình tái tạo ra bản thân mình thì đồng thời cũng tạo ra gia đình. Thứ hai: Chức năng chính của gia đình là tái tạo ra con người, chức năng tái sản xuất con người.
9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Thứ ba: Gia đình được cấu thành bởi hai mối quan hệ chủ yếu quan hệ hôn nhân (vợ - chồng) và quan hệ huyết thống (cha mẹ - con cái). Hướng tới việc xây dựng gia đình bền vững, tổ chức UNESCO của Liên hiệp quốc đã quyết định lấy năm 1994 là năm quốc tế về gia đình và khẳng định: Gia đình là một yếu tố tự nhiên và cơ bản, một đơn vị kinh tế của xã hội. Gia đình được coi như một giá trị vô cùng quý báu của nhân loại, cần được gìn giữ và phát huy. Trên tinh thần đó, UNESCO đã đưa ra định nghĩa về gia đình “Gia đình là một nhóm người có quan hệ họ hàng, cùng sống chung và có ngân sách chung.
Các thành viên trong gia đình gắn bó với nhau về trách nhiệm và quyền lợi về mọi mặt, được pháp luật thừa nhận” [5, tr. Dưới khía cạnh xã hội học, gia đình thuộc về phạm trù cộng đồng xã hội. Các nhà xã hội học đưa ra khái niệm về gia đình như sau: Gia đình là một thiết chế xã hội đặc thù một nhóm xã hội nhỏ mà các thành viên gắn bó với nhau bởi mối quan hệ hôn nhân, quan hệ huyết thống hoặc quan hệ nuôi dưỡng, bởi tính cộng đồng về sinh hoạt, trách nhiệm đạo đức với nhau nhằm đáp ứng những nhu cầu riêng của các thành viên cũng như để thực hiện tính chất tất yếu của xã hội về tái sản xuất con người [44, tr. Từ góc độ triết học, giáo sư Lê Thi, một chuyên gia về lĩnh vực gia đình đã cho rằng: Khái niệm gia đình được sử dụng để chỉ một nhóm xã hội hình thành trên cơ sở quan hệ hôn nhân và huyết thống, nảy sinh từ quan hệ hôn nhân và cùng chung sống (cha mẹ, con cái, ông bà, họ hàng nội ngoại), gia đình có thể bao gồm một số người được gia đình nuôi dưỡng, tuy không có quan hệ huyết thống, các thành viên trong gia đình gắn bó với nhau về trách nhiệm và quyền lợi (kinh tế, văn hóa, tình cảm), giữa họ có những điều rằng buộc bởi tính pháp lý, được nhà nước thừa nhận và bảo vệ (được ghi rõ trong luật hôn nhân và gia đình của nước ta).
Đồng thời trong gia đình có những quy định rõ ràng 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com về quyền được phép và những cấm đoán trong quan hệ tình dục giữa các thành viên [59, tr. Khái niệm về gia đình mang tính pháp lý ở Việt Nam được ghi trong Luật Hôn nhân và Gia đình Việt Nam năm 2000 (Điều 8) xác định “Gia đình là tập hợp những người gắn bó với nhau do quan hệ hôn nhân, quan hệ huyết thống, hoặc do quan hệ nuôi dưỡng, làm phát sinh các nghĩa vụ và quyền lợi giữa họ với nhau theo luật định” [40,tr. Đây là quan niệm chính thống của Nhà nước ta vừa mang tính khoa học vừa là cơ sở pháp lý để giải quyết những vấn đề liên quan đến gia đình. Qua một số quan niệm về gia đình của các tác giả, có thể thấy rằng gia đình được nhận diện trên các khía cạnh sau đây: Một là, gia đình là một thiết chế xã hội được hình thành trước hết trên cơ sở của quan hệ hôn nhân.
Quan hệ hôn nhân là sự liên kết các cá nhân (nam - nữ) theo quy định của pháp luật hay nhà thờ, nhằm để cùng sống với nhau và xây dựng gia đình hạnh phúc. Quan hệ hôn nhân được biểu hiện là một loại quan hệ xã hội gắn liền với thân nhân đó là quan hệ vợ chồng kết hợp với nhau để sinh sản và cùng nuôi dạy con cái. Mỗi hình thái kinh tế xã hội có các kiểu hôn nhân đặc trưng và trong xã hội có giai cấp, các giai cấp thống trị dùng luật để điều chỉnh các quan hệ hôn nhân cho phù hợp với ý chí và lợi ích của giai cấp mình. Hai là, quan hệ huyết thống là quan hệ giữa cha mẹ và con cái, là sự tiếp tục và là hệ quả tất yếu của quan hệ hôn nhân, nó chỉ phát triển tốt đẹp dựa trên quan hệ tình yêu và hôn nhân chính đáng, hợp pháp.
Ba là, quan hệ nuôi dưỡng là loại quan hệ hình thành giữa chủ thể và đối tượng được nuôi dưỡng, họ gắn bó với nhau vì trách nhiệm, quyền lợi, nghĩa vụ, được họ hàng ủng hộ và được pháp luật thừa nhận, bảo vệ. Như vậy, không có một định nghĩa duy nhất về gia đình cho mọi nền văn hóa, song với quan niệm như trên chúng ta có thể thống nhất về cơ bản: 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Gia đình là một cộng đồng người được xây dựng trên cơ sở hai mối quan hệ cơ bản là hôn nhân và huyến thống được xã hội thừa nhận. Có thể còn nhiều vấn đề phải tìm hiểu và nghiên cứu thêm, nhưng căn cứ vào tình hình chung của hôn nhân gia đình nước ta, kế thừa những nghiên cứu và văn bản luật về gia đình, để phù hợp với những mục tiêu nghiên cứu của lý luận chủ nghĩa xã hội khoa học, theo chúng tôi: Gia đình là một cộng đồng người đặc biệt được hình thành, phát triển và củng cố bởi hai mối quan hệ cơ bản là quan hệ hôn nhân và quan hệ huyết thống. Các thành viên trong gia đình có chung những giá trị vật chất và tinh thần có quyền lợi, nghĩa vụ và trách nhiệm về tài sản cũng như người thân mà mục tiêu cao nhất là phát triển kinh tế, nuôi dưỡng các thành viên và xây dựng gia đình bền chặt.
Từ khi ra đời đến nay, dù ở thời đại nào, gia đình cũng luôn gắn liền với các cá nhân và xã hội, có vai trò đặc biệt đối với sự phát triển của cá nhân và xã hội. Quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và của Đảng Cộng sản Việt Nam về vai trò của gia đình đối với sự phát triển cá nhân và xã hội Bàn về vấn đề này, C.Ăngghen coi vấn đề gia đình như là một nhân tố có ý nghĩa quyết định cho sự tồn tại và phát triển của xã hội loài người. Sự vận động và phát triển của gia đình được xem là thước đo để đánh giá sự vận động và phát triển của một xã hội nhất định. Hay có thể khẳng định gia đình có tác động quan trọng đến tiến trình phát triển của xã hội.Ăngghen chỉ ra rằng: Theo quan điểm duy vật, nhân tố quyết định trong lịch sử, quy cho đến cùng là sản xuất và tái sản xuất ra đời sống trực tiếp.
Những thiết chế xã hội, trong đó con người của một thời đại lịch sử nhất định và của một nước nhất định đang sống là do hai loại sản xuất đó quyết định: một mặt là do trình độ 12 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com phát triển của lao động và mặt khác là do trình độ phát triển của gia đình [28, tr. Khái quát vấn đề gia đình như là một hiện tượng lịch sử tự nhiên mang tính xã hội, từ thừa nhận gia đình là sản phẩm của xã hội, của lịch sử và vận động trong điều kiện kinh tế - xã hội nhất định, Ph.Ăngghen đã khẳng định: "Gia đình là một yếu tố năng động, nó không bao giờ đứng nguyên một chỗ mà chuyển từ một hình thức thấp đến một hình thức cao khi xã hội phát triển từ một giai đoạn thấp đến một giai đoạn cao" [28, tr.Ăn những quy định trong xã hội phụ thuộc vào quan hệ sở hữu thống trị trong xã hội đó và bước chuyển từ hình thái gia đình này lên một hình thái gia đình khác cao hơn suy cho cùng được quyết định bởi những thay đổi trong điều kiện vật chất của đời sống xã hội. Trong tác phẩm "Hệ tư tưởng Đức" C.Ăngghen đã đưa ra những luận chứng đầu tiên về gia đình với cái nhìn về chức năng tái sản xuất ra đời sống xã hội và vai trò của nó đối với thiết chế xã hội.Ăngghen đã luận chứng về sự phát triển của hôn nhân và gia đình trong xã hội mới là thủ tiêu chế độ tư hữu, xóa bỏ bất bình đẳng trong gia đình và đảm bảo, phát huy chức năng giáo dục của gia đình.Ăngghen viết: "Quan hệ nam nữ sẽ trở thành một công việc hoàn toàn tư nhân, chỉ thuộc về những người hữu quan và xã hội không cần phải can thiệp vào. Điều đó có thể có được nhờ vào việc thủ tiêu chế độ tư hữu và nhờ vào công tác giáo dục của xã hội đối với thanh niên, kết quả sẽ là tiêu diệt được hai cơ sở của hôn nhân hiện đại gắn liền với chế độ tư hữu: "Vợ phụ thuộc vào chồng, con phụ thuộc vào cha mẹ" [31, tr.Mác tại Anh và hai người đã có cùng chí hướng.Ăngghen đã tập trung tư liệu viết lịch sử xã hội Anh dựa trên sách báo 13 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com công khai thời kỳ đó.