I. Khám phá FDI vào ASEAN Từ bức tranh quá khứ đến hiện tại COVID 19
Dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài ASEAN (FDI) luôn đóng vai trò thiết yếu trong việc thúc đẩy tăng trưởng tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của các quốc gia, đặc biệt là các nền kinh tế đang phát triển. Do đó, việc điều chỉnh chính sách nhằm thu hút dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài luôn là ưu tiên hàng đầu. Nhiều yếu tố đã được xác định ảnh hưởng đến dòng vốn FDI Đông Nam Á, bao gồm khung chính sách, yếu tố kinh tế và sự thuận lợi trong kinh doanh. Nghiên cứu tập trung vào Indonesia, Malaysia và Việt Nam cho thấy các yếu tố như quy mô thị trường, lực lượng lao động, chi phí lao động, năng suất lao động, yếu tố chính trị, kinh tế, xã hội, độ mở của thị trường, sự phát triển của thị trường tài chính và cơ sở hạ tầng, cùng các quy tắc liên quan đến nhập cảnh, hiệp định đầu tư quốc tế, ưu đãi và khuyến khích đầu tư đều có tác động đáng kể (Nguyễn Trần Thọ, 2021).
Tuy nhiên, sự bùng phát của đại dịch Covid-19 từ cuối năm 2019 đã tạo ra một bối cảnh hoàn toàn mới, làm gián đoạn sâu sắc chuỗi cung ứng toàn cầu và tác động mạnh mẽ đến các hoạt động sản xuất và tiêu thụ. Tổng Giám đốc IMF đã nhận định Covid-19 sẽ làm chậm tốc độ tăng trưởng kinh tế toàn cầu, ít nhất trong ngắn hạn, gây ra những hệ quả trực tiếp lên sản xuất và du lịch. Theo UNCTAD (2020), dòng vốn FDI toàn cầu dự báo sụt giảm 30-40% trong giai đoạn 2020-2021, với mức giảm mạnh hơn ở các quốc gia đang phát triển.
Trong bối cảnh đó, Việt Nam nổi lên như một "đất lành" cho FDI chất lượng cao, nhờ nỗ lực phòng chống dịch bệnh hiệu quả, được The Economist (2020) xếp thứ 12 về sức khỏe tài chính trong số 66 nền kinh tế mới nổi. Điều này mở ra cơ hội đầu tư Việt Nam lớn, khi các tập đoàn đa quốc gia tìm kiếm điểm đến an toàn để tái thiết cơ sở sản xuất. Việt Nam, cùng với Indonesia và Malaysia, chia sẻ nhiều điểm tương đồng về điều kiện kinh tế-xã hội, dân số năng động, lao động giá rẻ và sự quan tâm đầu tư vào giáo dục, kỹ năng lao động, cùng cơ sở hạ tầng ngày càng hoàn thiện. Việc xác định các yếu tố ảnh hưởng đến thu hút FDI trong thời điểm hiện tại sẽ hỗ trợ các nhà hoạch định chính sách đưa ra giải pháp phù hợp, đồng thời cung cấp thông tin quý báu cho doanh nghiệp và nhà đầu tư trước khi ra quyết định, góp phần phát triển bền vững FDI và kinh tế-xã hội của các quốc gia ASEAN (Nguyễn Trần Thọ, 2021).
1.1. Dòng vốn FDI Đông Nam Á trước đại dịch Mảnh đất màu mỡ tăng trưởng
Trước khi đại dịch Covid-19 bùng phát, khu vực ASEAN được biết đến là một điểm đến hấp dẫn cho đầu tư trực tiếp nước ngoài ASEAN. Các quốc gia trong khối như Indonesia, Malaysia và Việt Nam đã chứng kiến sự tăng trưởng đáng kể của dòng vốn FDI Đông Nam Á. Giai đoạn 2010-2019 được ghi nhận là thời kỳ phục hồi mạnh mẽ sau khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008-2009, với vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài vào Việt Nam và một số nước ASEAN tăng trưởng liên tục. Điều này phản ánh sự ổn định vĩ mô, kinh tế ASEAN phát triển năng động, nguồn lao động dồi dào, chi phí cạnh tranh và những nỗ lực cải thiện môi trường đầu tư của các chính phủ. Các yếu tố như quy mô thị trường, độ mở thương mại, lực lượng lao động và sự ổn định chính trị đã được các nghiên cứu trước đây xác định là động lực chính thu hút FDI (Xin-Lin Soo & Jerome Kueh, 2019; Ifandi Akbar & Idris, 2019). Các quốc gia này đã thành công trong việc tạo ra một môi trường thuận lợi, khuyến khích các nhà đầu tư nước ngoài rót vốn vào các lĩnh vực sản xuất, dịch vụ và hạ tầng, tạo tiền đề vững chắc cho sự phát triển kinh tế khu vực.
1.2. Tác động Covid 19 FDI Những cú sốc toàn cầu và khu vực bất ngờ
Đại dịch Covid-19 đã gây ra một cú sốc chưa từng có, được IMF gọi là “Đại phong tỏa”, làm giảm tăng trưởng kinh tế toàn cầu và khiến 92,9% các nền kinh tế đối mặt với suy thoái (Nguyễn Trần Thọ, 2021). Tác động Covid-19 FDI là rất nghiêm trọng, khi các nhà đầu tư rút 83 tỷ USD khỏi các nước đang phát triển ngay từ đầu cuộc khủng hoảng, đánh dấu dòng vốn chảy ra lớn nhất từng được ghi nhận. Các lĩnh vực như hàng không, khách sạn, nhà hàng, giải trí, sản xuất và năng lượng bị ảnh hưởng nặng nề nhất. Theo UNCTAD (2020), dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài toàn cầu giảm 49% trong nửa đầu năm 2020 so với 2019. Các nền kinh tế phát triển chịu sụt giảm lớn nhất (75%), trong khi các nền kinh tế đang phát triển giảm 16% nhưng chủ yếu nhờ đầu tư bền vững vào Trung Quốc. Điều này cho thấy sự bất ổn chính sách kinh tế toàn cầu đã lên đến đỉnh điểm, tạo ra một viễn cảnh bi quan và thách thức nghiêm trọng cho hoạt động thu hút vốn ngoại vào các quốc gia nói chung và FDI vào ASEAN nói riêng.
II. Phân tích các rủi ro đầu tư ASEAN Yếu tố cốt lõi thời đại dịch Covid 19
Bối cảnh đại dịch Covid-19 đã biến đổi đáng kể bức tranh về đầu tư trực tiếp nước ngoài ASEAN, mang đến những rủi ro đầu tư ASEAN mới và phức tạp. Việc kiểm soát dịch bệnh của chính phủ đã trở thành yếu tố tiên quyết trong quyết định của nhà đầu tư. Khi một quốc gia kiểm soát dịch tốt, ổn định xã hội và kinh tế, dỡ bỏ lệnh phong tỏa sớm, nhà đầu tư mới có thể yên tâm xem xét các yếu tố khác. Sự ổn định chính sách cũng là trọng tâm, đảm bảo các cam kết ban đầu được thực hiện, tránh sự thay đổi đột ngột gây tổn thất hoặc bất lợi cho hoạt động kinh doanh (Nguyễn Trần Thọ, 2021).
Chuỗi cung ứng toàn cầu bị gián đoạn là một thách thức lớn, đặc biệt đối với các doanh nghiệp phụ thuộc vào nguồn cung từ Trung Quốc. Các lệnh hạn chế đi lại, phong tỏa, giãn cách xã hội và giờ giới nghiêm đã tác động tiêu cực đến sản xuất, kinh doanh, xuất nhập khẩu và các hoạt động đầu tư. Nhiều nhà đầu tư phải hoãn hoặc hủy bỏ chuyến công tác, trì hoãn quyết định đầu tư mới hoặc mở rộng dự án. Nhu cầu tiêu dùng giảm mạnh, đặc biệt đối với các mặt hàng không thiết yếu, cũng làm đình trệ sản xuất và tăng hàng tồn kho, khiến các nhà đầu tư mới do dự. Các tập đoàn lớn như Apple, ExxonMobil đã phải trì hoãn kế hoạch đầu tư vào Việt Nam trong quý 1/2020 do ảnh hưởng của dịch bệnh (Cấn Văn Lực và nhóm tác giả Viện đào tạo & nghiên cứu BIDV, 2020).
Các yếu tố kinh tế như quy mô thị trường, cấu trúc thị trường vẫn giữ vai trò quan trọng, nhưng hành vi tiêu dùng đã thay đổi, ưa chuộng kinh doanh trực tuyến. Việc tiếp cận thị trường khu vực và toàn cầu, cũng như sở thích người tiêu dùng cụ thể theo quốc gia, là những yếu tố mà nhà đầu tư quan tâm. Ngoài ra, việc duy trì ổn định chính trị khu vực, hệ thống pháp luật minh bạch, chính sách xuất nhập cảnh linh hoạt, và các hiệp định đầu tư quốc tế trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Cuối cùng, môi trường kinh doanh thuận lợi, bao gồm công tác xúc tiến đầu tư hiệu quả, thủ tục hành chính đơn giản, và sự giảm thiểu tham nhũng, là chìa khóa để giữ chân và thu hút vốn ngoại trong bối cảnh đầy thách thức của dịch Covid-19 (Nguyễn Trần Thọ, 2021).
2.1. Yếu tố kinh tế chính trị định hình FDI vào ASEAN giữa biến động
Giữa bối cảnh Covid-19, các yếu tố kinh tế và chính trị đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong việc định hình FDI vào ASEAN. Ổn định chính trị khu vực và khả năng kiểm soát dịch bệnh của chính phủ là ưu tiên hàng đầu của nhà đầu tư. Các quốc gia chủ động kiểm soát dịch, ổn định xã hội và kinh tế, như Việt Nam, đã tạo được niềm tin. Điều này thể hiện qua việc Việt Nam đứng thứ 12 về sức khỏe tài chính trong số 66 nền kinh tế mới nổi (The Economist, 2020), trái ngược với các quốc gia phản ứng chậm trễ. Các chính sách kinh tế vĩ mô ổn định, chính sách tiền tệ và tài khóa hỗ trợ cũng củng cố niềm tin. Môi trường pháp lý rõ ràng, bảo hộ tài sản trí tuệ và các hiệp định thương mại tự do (FTA) như RCEP hay CPTPP cũng tăng cường độ hấp dẫn cho FDI (Nguyễn Trần Thọ, 2021). Ngoài ra, các chính sách thuế ưu đãi, thủ tục hành chính đơn giản cũng là động lực không nhỏ.
2.2. Chuỗi cung ứng toàn cầu gián đoạn Thách thức thu hút vốn ngoại mới
Đại dịch Covid-19 đã gây ra sự đứt gãy nghiêm trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu, đặt ra thách thức lớn cho việc thu hút vốn ngoại. Các nhà đầu tư nước ngoài gặp khó khăn trong việc tìm kiếm nguồn cung ứng đầu vào sản xuất, đặc biệt là từ Trung Quốc, do tình trạng đóng cửa thông quan hàng hóa. Điều này làm ảnh hưởng đến tiến độ triển khai các dự án FDI và khiến nhiều doanh nghiệp đa quốc gia phải xem xét lại chiến lược "Trung Quốc + 1" hoặc đa dạng hóa địa điểm sản xuất (Cấn Văn Lực và nhóm tác giả Viện đào tạo & nghiên cứu BIDV, 2020). Ngoài ra, sự giảm sút nhu cầu tiêu dùng và các lệnh hạn chế đi lại đã cản trở các chuyên gia nước ngoài nhập cảnh, gây khó khăn cho hoạt động sản xuất kinh doanh và quyết định đầu tư mới. Rủi ro đầu tư ASEAN từ sự gián đoạn này đòi hỏi các chính phủ phải có giải pháp linh hoạt để duy trì kết nối và hỗ trợ doanh nghiệp.
III. Giải mã FDI vào Việt Nam Biến động và cơ hội từ Indonesia Malaysia
Trong bối cảnh toàn cầu chịu tác động Covid-19 FDI tiêu cực, FDI vào Việt Nam đã chứng minh sức hấp dẫn đáng kể, đồng thời cho thấy những biến động chung và riêng so với các quốc gia ASEAN khác như Indonesia và Malaysia. Giai đoạn 2010-2019, Việt Nam chứng kiến dòng vốn FDI giải ngân tăng trưởng liên tục, đạt gần gấp đôi so với năm 2010 (20,38 tỷ USD vào 2019). Số lượng dự án đăng ký và giá trị vốn đầu tư đều tăng trưởng tốt, thể hiện môi trường đầu tư Việt Nam đang ngày càng được cải thiện. Tuy nhiên, năm 2020, tổng vốn đăng ký cấp mới, điều chỉnh và góp vốn mua cổ phần của nhà đầu tư nước ngoài đạt 28,53 tỷ USD, giảm 25% so với năm 2019. Mặc dù giảm sút, kết quả này vẫn được đánh giá là tích cực hơn nhiều quốc gia khác trên thế giới, cho thấy niềm tin của nhà đầu tư quốc tế vào Việt Nam vẫn duy trì (Bộ Kế hoạch và Đầu tư, 2021).
Lĩnh vực công nghiệp chế biến, chế tạo vẫn dẫn đầu với 13,6 tỷ USD, chiếm 47,7% tổng vốn đăng ký. Lĩnh vực sản xuất, phân phối điện đứng thứ hai với 5,1 tỷ USD, phản ánh sự quan tâm đến cơ sở hạ tầng. Thành phố Hồ Chí Minh, Hà Nội và Bạc Liêu là những địa bàn thu hút FDI lớn. Một điểm sáng là Bộ Kế hoạch và Đầu tư đã chủ động tổ chức các hội nghị xúc tiến đầu tư trực tuyến như “Việt Nam – ngôi sao đang lên”, để duy trì kết nối với nhà đầu tư nước ngoài.
So sánh với Indonesia và Malaysia, dòng vốn FDI Đông Nam Á cũng chịu ảnh hưởng tương tự nhưng có những đặc điểm riêng. Indonesia, một quốc đảo với dân số lớn, đã nỗ lực đơn giản hóa việc cấp phép đầu tư và hạ yêu cầu vốn chủ sở hữu tối thiểu cho nhà đầu tư nước ngoài (BKPM, 2021). Các ngành kim loại, bảo hiểm, thương mại, khai thác mỏ và công nghiệp thực phẩm chiếm ưu thế trước Covid-19. Tuy nhiên, trong đại dịch, các ngành thiết yếu như điện, gas, nước và viễn thông lại nổi lên thu hút lượng lớn đầu tư trực tiếp nước ngoài, đặc biệt ở các khu vực đông dân cư. Malaysia, với nền kinh tế thị trường mới được công nghiệp hóa, cũng có kế hoạch phát triển kinh tế rõ ràng, kiểm soát chặt chẽ vốn đầu tư ngắn hạn và điều chỉnh tỷ lệ sở hữu để khuyến khích đầu tư dài hạn. Mặc dù các nghiên cứu chỉ ra rằng quy mô thị trường trong nước, độ mở thương mại và tốc độ tăng thu nhập quốc dân có mối tương quan tích cực với dòng vốn FDI (Aidonna Jan Ayub và Charissa Lee Yi Zhen, 2020), Malaysia cũng đối mặt với thách thức về sự đổi mới và phát triển các mối liên kết vốn, cũng như sự thiếu hụt lao động có kỹ năng cao, làm giảm sức hấp dẫn trong một số lĩnh vực (Sufian Jusoh, 2020).
Nhìn chung, cả ba quốc gia đều có những điểm chung trong nỗ lực thu hút FDI nhưng cũng có những chiến lược và kết quả khác biệt, phản ánh các yếu tố nội tại và cách thức ứng phó với khủng hoảng. Điều này cung cấp những bài học quý giá cho Việt Nam trong việc tối ưu hóa chính sách thu hút FDI hậu Covid.
3.1. Thực trạng đầu tư trực tiếp nước ngoài ASEAN tại Việt Nam 2010 2020
FDI vào Việt Nam giai đoạn 2010-2020 thể hiện một bức tranh tổng thể về khả năng thu hút vốn ngoại của quốc gia này. Từ năm 2010 đến 2019, tổng vốn đăng ký FDI tăng trưởng ổn định, từ 18,59 tỷ USD (2010) lên 38,02 tỷ USD (2019), với vốn thực hiện tăng từ 11 tỷ USD lên 20,38 tỷ USD (Bộ Kế hoạch và Đầu tư, 2021). Đây là kết quả ấn tượng, khẳng định vị thế của Việt Nam là điểm đến tin cậy. Tuy nhiên, năm 2020, do tác động Covid-19 FDI, tổng vốn đăng ký giảm xuống 28,53 tỷ USD. Mặc dù vậy, Việt Nam vẫn là điểm sáng khi các nhà đầu tư nước ngoài duy trì hoạt động sản xuất kinh doanh và có nhu cầu đầu tư. Các hội nghị xúc tiến đầu tư trực tuyến đã được tổ chức để hỗ trợ nhà đầu tư, cho thấy sự chủ động của chính phủ. Lĩnh vực chế biến, chế tạo vẫn là trọng điểm, thu hút gần một nửa tổng vốn đăng ký, tiếp theo là sản xuất điện. Tuy nhiên, Việt Nam vẫn cần chủ động hơn trong việc chọn lọc các dự án FDI chất lượng cao, có hàm lượng công nghệ và kiểm soát mức độ ô nhiễm.
3.2. So sánh dòng vốn FDI Đông Nam Á Indonesia và Malaysia giữa biến động
So sánh dòng vốn FDI Đông Nam Á tại Indonesia và Malaysia cho thấy các quốc gia này cũng chịu biến động do Covid-19 nhưng với những phản ứng và kết quả khác nhau. Indonesia, với dân số lớn thứ 4 thế giới, đã thu hút FDI tăng trưởng liên tục từ 2010 đến 2014, đạt 2,8% GDP (World Bank, 2019). Để ứng phó với Covid-19, chính phủ Indonesia đã triển khai chương trình Gửi một lần Trực tuyến (OSS) vào năm 2018 để đơn giản hóa thủ tục và hạ yêu cầu vốn tối thiểu, cùng các ưu đãi thuế để thu hút vốn ngoại (BKPM, 2021). Điều này giúp Indonesia vẫn nằm trong top 20 nước nhận FDI lớn nhất thế giới vào năm 2020. Trong khi đó, Malaysia, một nền kinh tế công nghiệp hóa mới nổi, cũng có những nỗ lực trong việc kiểm soát vốn ngắn hạn và khuyến khích đầu tư dài hạn. Tuy nhiên, Malaysia đối mặt với thách thức về khả năng đổi mới và thiếu hụt lao động kỹ năng cao, cũng như sự tập trung cao vào đầu tư tài sản thay vì sản xuất (Sufian Jusoh, 2020). Cả hai quốc gia đều cho thấy sự dịch chuyển trong ngành nghề thu hút FDI mới sang các lĩnh vực thiết yếu và hạ tầng trong thời kỳ đại dịch.
IV. Chiến lược chính sách thu hút FDI hậu Covid Hàm ý then chốt cho VN
Bối cảnh kinh tế ASEAN thời đại dịch và hậu đại dịch Covid-19 yêu cầu Việt Nam phải có những chiến lược chính sách thu hút FDI hậu Covid linh hoạt và tầm nhìn dài hạn. Mặc dù Việt Nam đã đạt được những thành tựu đáng kể trong việc thu hút FDI vào Việt Nam, đặc biệt là trong bối cảnh toàn cầu suy giảm, nhưng vẫn còn nhiều điểm cần cải thiện để nâng cao chất lượng và hiệu quả của dòng vốn FDI. Một trong những hàm ý quan trọng nhất là tiếp tục củng cố môi trường đầu tư Việt Nam bằng cách duy trì sự ổn định chính trị, kinh tế, và xã hội, điều mà nhà đầu tư đặc biệt quan tâm trong thời kỳ bất ổn. Các nghiên cứu chỉ ra rằng ổn định chính trị, mức độ tham nhũng thấp, và cơ sở hạ tầng phát triển là những yếu tố then chốt (Manuel Fernandez và cộng sự, 2020; Vũ Trung Kiên, 2020).
Để đón làn sóng xu hướng dịch chuyển đầu tư mới, Việt Nam cần chủ động sàng lọc và ưu tiên các dự án FDI chất lượng cao, có giá trị gia tăng lớn, sử dụng công nghệ tiên tiến và thân thiện với môi trường, thay vì chỉ tập trung vào số lượng. Điều này đòi hỏi các chính sách ưu đãi đầu tư phải được thiết kế thông minh hơn, hướng tới các ngành nghề mới nổi, công nghệ cao và phát triển bền vững FDI. Bên cạnh đó, việc tiếp tục cải cách thủ tục hành chính, giảm thiểu chi phí không chính thức và tăng cường minh bạch sẽ tạo điều kiện thuận lợi hơn cho nhà đầu tư. Bài báo "Thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài thời hậu Covid: Đơn giản hóa khung quy định của Indonesia" (Arianto Patunru & Andree Surianta, 2020) nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đơn giản hóa quy định, một bài học quý giá cho Việt Nam.
Việt Nam cũng cần tận dụng tối đa các hiệp định thương mại tự do (FTA) mà quốc gia đã ký kết, như CPTPP, EVFTA, và RCEP. Các hiệp định này không chỉ mở rộng thị trường xuất khẩu mà còn tạo ra một khuôn khổ pháp lý ổn định, giảm thiểu rủi ro đầu tư ASEAN và tăng cường sự tin tưởng cho các nhà đầu tư nước ngoài. Hơn nữa, việc đầu tư vào chuyển đổi số và phát triển ngành nghề thu hút FDI mới liên quan đến công nghệ, kinh tế số, và năng lượng tái tạo sẽ giúp Việt Nam đón đầu xu hướng toàn cầu. Nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia thông qua đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, đặc biệt là lao động có kỹ năng, sẽ đáp ứng yêu cầu của các dự án FDI hiện đại và thúc đẩy phục hồi kinh tế khu vực. Các chính sách ưu đãi đầu tư cần được điều chỉnh để phù hợp với bối cảnh mới, hướng tới sự phát triển bền vững và bao trùm (Nguyễn Trần Thọ, 2021).
4.1. Cách Việt Nam tối ưu môi trường đầu tư Việt Nam để hút vốn chất lượng
Để tối ưu môi trường đầu tư Việt Nam nhằm thu hút FDI chất lượng cao, Việt Nam cần tập trung vào một số giải pháp cốt lõi. Thứ nhất, tiếp tục duy trì và củng cố sự ổn định chính trị khu vực, đây là nền tảng vững chắc cho mọi hoạt động kinh doanh. Thứ hai, cải thiện mạnh mẽ cơ sở hạ tầng, bao gồm hệ thống đường cao tốc, cảng biển nước sâu, và nâng cao chất lượng điện nước, đặc biệt là nguồn năng lượng tái tạo. ADB ghi nhận Việt Nam chi 5,8% GDP cho phát triển hạ tầng, mức cao nhất Đông Nam Á (Đào Minh Phúc, 2020). Thứ ba, đơn giản hóa thủ tục hành chính, giảm thiểu các quy định chồng chéo và đẩy mạnh chuyển đổi số trong quy trình cấp phép, tương tự như nỗ lực của Indonesia. Thứ tư, tăng cường minh bạch và giảm thiểu tham nhũng, tạo sự tin tưởng tuyệt đối cho nhà đầu tư. Cuối cùng, chính sách thu hút vốn ngoại cần ưu tiên các dự án mang lại giá trị gia tăng cao, công nghệ hiện đại, và có khả năng lan tỏa tích cực đến nền kinh tế nội địa, đồng thời kiểm soát chặt chẽ các tác động môi trường.
4.2. Khai thác lợi thế cạnh tranh Việt Nam FDI Tận dụng hiệp định và chuyển đổi số
Khai thác tối đa lợi thế cạnh tranh Việt Nam FDI đòi hỏi một chiến lược tổng thể, đặc biệt là trong bối cảnh hậu Covid. Việt Nam cần tận dụng triệt để các hiệp định thương mại tự do (FTA) đã ký kết, như CPTPP, EVFTA và RCEP tác động FDI mạnh mẽ. Các FTA này mang lại ưu đãi thuế hấp dẫn khi xuất khẩu vào các thị trường lớn, khuyến khích các doanh nghiệp sản xuất tại Việt Nam (Đào Minh Phúc, 2020). Thứ hai, đẩy mạnh chuyển đổi số trong mọi lĩnh vực kinh tế, từ quản lý nhà nước đến sản xuất kinh doanh, sẽ tạo ra một môi trường đầu tư hiện đại, minh bạch và hiệu quả hơn. Thứ ba, phát triển ngành nghề thu hút FDI mới như công nghệ thông tin, năng lượng tái tạo, y tế và logistics, vốn đang có nhu cầu lớn sau đại dịch. Thứ tư, đầu tư vào phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, có kỹ năng phù hợp với yêu cầu của các ngành công nghiệp hiện đại, nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và đáp ứng sự dịch chuyển của chuỗi cung ứng toàn cầu. Đây là những yếu tố then chốt giúp Việt Nam không chỉ duy trì mà còn gia tăng dòng vốn FDI trong tương lai.
V. Triển vọng FDI vào ASEAN và Việt Nam Định hình tương lai phát triển bền vững FDI
Trong bối cảnh thế giới đang dần phục hồi kinh tế khu vực sau đại dịch, triển vọng FDI vào ASEAN và Việt Nam đang được định hình bởi nhiều yếu tố mới và xu hướng dịch chuyển đầu tư. Đại dịch đã là một chất xúc tác mạnh mẽ, đẩy nhanh quá trình đa dạng hóa chuỗi cung ứng khỏi Trung Quốc (Cấn Văn Lực và nhóm tác giả Viện đào tạo & nghiên cứu BIDV, 2020). Việt Nam, với khả năng kiểm soát dịch bệnh hiệu quả và môi trường đầu tư ổn định, nổi lên như một điểm đến hấp dẫn, tạo ra nhiều cơ hội đầu tư Việt Nam mới.
Các nhà đầu tư nước ngoài đang tìm kiếm những địa điểm an toàn, ít rủi ro về địa chính trị, có chi phí sản xuất cạnh tranh và hệ thống cơ sở hạ tầng phát triển. Chi phí sản xuất tăng cao ở Trung Quốc và chiến lược "Trung Quốc + 1" của nhiều tập đoàn đã mở đường cho Việt Nam thu hút dòng vốn FDI (Đào Minh Phúc, 2020). Vị trí chiến lược, sự hội nhập quốc tế sâu rộng qua các hiệp định thương mại tự do (FTA) như CPTPP, EVFTA và RCEP tác động FDI tích cực cũng là lợi thế lớn. Ngoài ra, việc Việt Nam thúc đẩy mạnh mẽ chuyển đổi số và phát triển thị trường logistics, cùng với sự tăng trưởng của tầng lớp trung lưu, tạo ra một thị trường nội địa tiềm năng.
Tuy nhiên, để đảm bảo phát triển bền vững FDI, Việt Nam và các nước ASEAN cần tiếp tục giải quyết các thách thức còn tồn tại. Điều này bao gồm việc nâng cao chất lượng nguồn nhân lực để đáp ứng yêu cầu của ngành nghề thu hút FDI mới có hàm lượng công nghệ cao, tiếp tục cải thiện thủ tục hành chính, và duy trì ổn định chính trị khu vực. Các quốc gia cần học hỏi kinh nghiệm từ nhau, như cách Indonesia đã đơn giản hóa khung pháp lý để thu hút FDI hậu Covid. Việc thu hút FDI không chỉ là về số lượng mà còn là về chất lượng, đảm bảo rằng các dự án đầu tư mang lại lợi ích lâu dài cho nền kinh tế, xã hội và môi trường. Sự hợp tác khu vực, tăng cường năng lực cạnh tranh quốc gia của từng thành viên, sẽ là chìa khóa để ASEAN nói chung và Việt Nam nói riêng tiếp tục là điểm sáng trên bản đồ FDI toàn cầu trong những năm tới (Nguyễn Trần Thọ, 2021).
Kết luận chương 1 của luận văn (Nguyễn Trần Thọ, 2021) đã chỉ ra rằng việc xác định các yếu tố ảnh hưởng đến thu hút dòng vốn FDI trong bối cảnh Covid-19 là căn cứ quan trọng để xây dựng mô hình lý thuyết và đề xuất chính sách phù hợp, từ đó tăng cường thu hút dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài vào Việt Nam trong thời gian tới. Các quốc gia cần liên tục điều chỉnh các chính sách nhằm thu hút dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài chất lượng cao, góp phần vào phục hồi kinh tế khu vực và phát triển bền vững FDI.
5.1. Xu hướng dịch chuyển đầu tư và cơ hội đầu tư Việt Nam mới
Đại dịch Covid-19 đã thúc đẩy mạnh mẽ xu hướng dịch chuyển đầu tư trên toàn cầu, tạo ra những cơ hội đầu tư Việt Nam chưa từng có. Các doanh nghiệp đa quốc gia đang tìm cách đa dạng hóa chuỗi cung ứng khỏi Trung Quốc do căng thẳng thương mại và rủi ro gián đoạn (Cấn Văn Lực và nhóm tác giả Viện đào tạo & nghiên cứu BIDV, 2020). Việt Nam nổi lên như một điểm đến lý tưởng nhờ chi phí sản xuất cạnh tranh, vị trí địa lý chiến lược, và sự hội nhập quốc tế sâu rộng. Đặc biệt, chính sách thu hút FDI hậu Covid của Việt Nam, kết hợp với khả năng kiểm soát dịch bệnh ấn tượng, đã củng cố niềm tin cho nhà đầu tư. Các ngành như công nghệ cao, sản xuất linh kiện điện tử, năng lượng tái tạo và logistics được kỳ vọng sẽ thu hút dòng vốn FDI mạnh mẽ. Để tận dụng triệt để, Việt Nam cần chủ động xúc tiến đầu tư, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và hoàn thiện môi trường đầu tư Việt Nam để đón đầu làn sóng FDI chất lượng cao này.
5.2. Phục hồi kinh tế khu vực Vai trò của ổn định chính trị khu vực và năng lực cạnh tranh quốc gia
Để đảm bảo phục hồi kinh tế khu vực và duy trì sức hấp dẫn của FDI vào ASEAN, vai trò của ổn định chính trị khu vực và năng lực cạnh tranh quốc gia là không thể thiếu. Một khu vực ổn định về chính trị sẽ giảm thiểu rủi ro đầu tư ASEAN và tạo niềm tin cho các nhà đầu tư dài hạn. Các chính phủ cần tiếp tục hợp tác để giải quyết các thách thức chung, từ kiểm soát dịch bệnh đến phát triển kinh tế bền vững. Đồng thời, mỗi quốc gia trong ASEAN phải không ngừng nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia thông qua việc cải thiện cơ sở hạ tầng, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, đơn giản hóa thủ tục hành chính, và tạo ra các chính sách ưu đãi đầu tư hấp dẫn, minh bạch. Việc đẩy mạnh chuyển đổi số và khai thác hiệu quả các hiệp định thương mại tự do (FTA) sẽ là đòn bẩy quan trọng giúp các quốc gia ASEAN không chỉ thu hút mà còn giữ chân dòng vốn FDI chất lượng, hướng tới một tương lai phát triển bền vững FDI.
