Luận án: Tác động của EVFTA đến thương mại VN-EU

Luận án tiến sĩ kinh tế: EVFTA và tác động đến thương mại hàng hóa Việt Nam - EU. Phân tích chuyên sâu, hàm ý chính sách cho Việt Nam.

• Tác giả: Vũ Thanh Hương
• Người hướng dẫn: TS. Đoàn Hồng Quang
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Kinh tế quốc tế
• Đề tài: Hiệp Định Thương Mại Tự Do Việt Nam - EU: Tác Động Đối Với Thương Mại Hàng Hoá Giữa Hai Bên Và Hàm Ý Cho Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• MỞ ĐẦU
• 1. Sự cần thiết của luận án
• 2. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.1. Mục tiêu chung
• 2.2. Mục tiêu cụ thể
• 3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.2. Phạm vi nghiên cứu
• 4. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án
• 5. Cấu trúc của luận án
• 6. Khung phân tích của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU
• 1.1. Các nghiên cứu về tác động của các Hiệp định thương mại tự do Việt Nam và EU đã tham gia
• 1.1.1. Các nghiên cứu về tác động của các Hiệp định thương mại tự do Việt Nam đã tham gia
• 1.1.2. Các nghiên cứu về tác động của các Hiệp định thương mại tự do EU đã tham gia
• 1.2. Các nghiên cứu về thương mại hàng hoá và chính sách thương mại giữa Việt Nam và EU
• 1.2.1. Các nghiên cứu về thương mại hàng hoá Việt Nam - EU
• 1.2.2. Các nghiên cứu về chính sách thương mại giữa Việt Nam và EU
• 1.3. Các nghiên cứu đánh giá tác động của Hiệp định thương mại tự do Việt Nam - EU
• 1.4. Các nghiên cứu liên quan đến phương pháp đánh giá tác động tiềm tàng của Hiệp định thương mại tự do
• 1.4.1. Các nghiên cứu sử dụng chỉ số thương mại
• 1.4.2. Các nghiên cứu sử dụng mô hình trọng lực
• 1.4.3. Các nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích cân bằng cục bộ thông qua mô hình SMART
• 1.4.4. Các nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích cân bằng tổng thể
• 1.5. Sự kế thừa và các đóng góp mới của luận án
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TÁC ĐỘNG CỦA HIỆP ĐỊNH THƯƠNG MẠI TỰ DO
• 2.1. Một số lý luận cơ bản liên quan đến hội nhập kinh tế và hội nhập kinh tế khu vực
• 2.1.1. Khái niệm hội nhập kinh tế và hội nhập kinh tế khu vực
• 2.1.2. Cấp độ và Hình thức của hội nhập kinh tế
• 2.2. Khái niệm, phân loại và nội dung của Hiệp định thương mại tự do
• 2.2.1. Khái niệm Hiệp định thương mại tự do
• 2.2.1.1. Khái niệm truyền thống
• 2.2.1.2. Khái niệm hiện đại
• 2.2.2. Phân loại Hiệp định thương mại tự do
• 2.2.3. Phạm vi nội dung của Hiệp định thương mại tự do
• 2.2.3.1. Thương mại hàng hóa
• 2.2.3.2. Các nội dung khác của FTA
• 2.3. Tác động của Hiệp định thương mại tự do
• 2.3.1. Khái quát về tác động tổng thể của FTA
• 2.3.2. Tác động tĩnh của FTA
• 2.3.3. Tác động động của FTA
• 2.4. Những yếu tố quyết định tác động của Hiệp định thương mại tự do
• 2.4.1. Nhóm chỉ số I: Bản chất của FTA
• 2.4.2. Nhóm chỉ số II: Sự tương đồng và mối quan hệ kinh tế, ngoại giao giữa các nước thành viên trong FTA
• 2.4.3. Nhóm chỉ số III: Quan hệ thương mại, lợi thế so sánh và tính bổ sung trong thương mại của các nước thành viên FTA
• 2.4.4. Nhóm chỉ số IV: Chính sách thương mại của các nước trong FTA
• 2.4.5. Nhóm chỉ số V: Yếu tố giá cả và co giãn của cung, cầu, cầu nhập khẩu
• 2.5. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VÀ SỐ LIỆU
• 3.1. Cách tiếp cận của luận án
• 3.2. Phương pháp nghiên cứu
• 3.2.1. Khung chẩn đoán tác động EVFTA
• 3.2.2. Các yếu tố của Khung chẩn đoán tác động
• 3.2.3. Chỉ số thương mại
• 3.2.4. Phân tích định tính
• 3.2.5. Mô hình trọng lực
• 3.2.5.1. Mô tả mô hình
• 3.2.5.2. Số liệu và công cụ ước lượng mô hình trọng lực
• 3.2.6. Mô hình SMART
• 3.2.6.1. Các giả định và đầu vào của mô hình SMART
• 3.2.6.2. Sử dụng phương pháp SMART để định lượng tác động của cắt vi giảm thuế quan trong EVFTA
• 3.3. Phân nhóm hàng hoá và số liệu
• 3.3.1. Phân nhóm và lựa chọn nhóm hàng hoá nghiên cứu
• 3.3.2. Thời gian và số liệu nghiên cứu
• 3.4. Kết luận chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: THỰC TRẠNG THƯƠNG MẠI HÀNG HOÁ VIỆT NAM - EU
• 4.1. Kim ngạch, tỷ trọng và tốc độ tăng trưởng thương mại hàng hoá giữa Việt Nam và EU
• 4.1.1. Kim ngạch thương mại
• 4.1.2. Tỷ trọng thương mại
• 4.1.3. Tốc độ tăng trưởng
• 4.2. Cơ cấu thương mại theo thị trường
• 4.2.1. Cơ cấu xuất khẩu
• 4.2.2. Cơ cấu nhập khẩu
• 4.3. Cơ cấu thương mại theo nhóm ngành
• 4.3.1. Cơ cấu xuất khẩu
• 4.3.2. Cơ cấu nhập khẩu
• 4.4. Cán cân thương mại của Việt Nam với EU
• 4.5. Kết luận chương 4
• 5. CHƯƠNG 5: ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG CỦA HIỆP ĐỊNH THƯƠNG MẠI TỰ DO VIỆT NAM - EU ĐẾN THƯƠNG MẠI HÀNG HOÁ GIỮA HAI BÊN
• 5.1. Đánh giá tác động của EVFTA: tiếp cận từ Khung chẩn đoán tác động
• 5.1.1. Nhóm chỉ số I: Bản chất của EVFTA
• 5.1.1.1. Loại FTA
• 5.1.1.2. Phạm vi, cấp độ và hình thức hội nhập của EVFTA
• 5.1.1.3. Quy mô của khu vực EVFTA
• 5.2. Nhóm chỉ số II: Sự tương đồng và Mối quan hệ kinh tế, ngoại giao giữa Việt Nam và EU
• 5.2.1. Chỉ số 4: Sự tương đồng giữa Việt Nam và EU
• 5.2.2. Chỉ số 5: Mối quan hệ kinh tế, ngoại giao giữa Việt Nam và EU
• 5.3. Nhóm chỉ số III: Quan hệ thương mại, lợi thế so sánh và tính bổ sung trong thương mại giữa Việt Nam và EU
• 5.3.1. Chỉ số 6: Quan hệ thương mại giữa Việt Nam và EU
• 5.3.2. Chỉ số 7: Lợi thế so sánh của Việt Nam và EU
• 5.3.3. Chỉ số 8: Tính bổ sung trong thương mại giữa Việt Nam và EU
• 5.4. Chỉ số 9: Cơ cấu xuất khẩu của EU và các nước đối tác chủ chốt khác của Việt Nam
• 5.5. Nhóm chỉ số IV: Chính sách thương mại của Việt Nam và EU
• 5.5.1. Chỉ số 10: Hàng rào thương mại giữa Việt Nam và EU trước khi EVFTA có hiệu lực
• 5.5.2. Chỉ số 11: Chênh lệch mức độ bảo hộ của các hàng rào thương mại trước và sau khi EVFTA có hiệu lực
• 5.5.3. Chỉ số 12: Mức độ phức tạp của các quy định xuất xứ trong EVFTA
• 5.6. Tác động của EVFTA: tiếp cận từ mô hình trọng lực
• 5.6.1. Kết quả mô hình và thảo luận
• 5.6.2. Mô hình trọng lực cho tổng thương mại song phương
• 5.6.3. Mô hình trọng lực cho thương mại song phương hàng dược phẩm và may mặc
• 5.6.4. Tác động của EVFTA đến thương mại giữa Việt Nam và EU
• 5.6.5. Dự báo tác động của EVFTA đến tổng thương mại giữa Việt Nam và EU
• 5.6.6. Dự báo tác động của EVFTA đến thương mại giữa Việt Nam và EU trong nhóm hàng dược phẩm và may mặc
• 5.7. Tác động của EVFTA: tiếp cận từ phương pháp SMART
• 5.7.1. Tác động của EVFTA đến tổng thương mại giữa Việt Nam và EU
• 5.7.2. Tác động của EVFTA đến tổng xuất khẩu của Việt Nam sang EU
• 5.7.3. Tác động của EVFTA đến tổng nhập khẩu của Việt Nam từ EU
• 5.7.4. Tác động của EVFTA đến xuất khẩu của Việt Nam sang EU theo nhóm ngành và nhóm hàng may mặc
• 5.7.4.1. Tác động đến xuất khẩu theo nhóm ngành
• 5.7.4.2. Tác động đến xuất khẩu nhóm hàng may mặc
• 5.7.5. Tác động của EVFTA đến nhập khẩu của Việt Nam từ EU theo nhóm ngành, thị trường và nhóm hàng dược phẩm
• 5.7.5.1. Tác động đến nhập khẩu theo nhóm ngành
• 5.7.5.2. Tác động đến nhập khẩu theo thị trường
• 5.7.5.3. Tác động đến nhập khẩu nhóm hàng dược phẩm
• 5.8. Kết luận chương 5
• 6. CHƯƠNG 6: CÁC KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CHÍNH VÀ MỘT SỐ HÀM Ý CHO VIỆT NAM
• 6.1. Các kết quả nghiên cứu chính
• 6.1.1. Đánh giá thực trạng thương mại hàng hoá giữa Việt Nam và EU
• 6.1.2. Xây dựng Khung chẩn đoán tác động của EVFTA
• 6.1.3. Đánh giá tổng thể tác động của EVFTA đến thương mại Việt Nam - EU
• 6.2. Đánh giá tác động của EVFTA đối với thương mại Việt Nam - EU theo thị trường
• 6.3. Đánh giá tác động của EVFTA đối với thương mại Việt Nam - EU theo nhóm ngành và nhóm hàng nghiên cứu
• 6.4. Một số hàm ý cho Việt Nam
• 6.4.1. Hàm ý cho Chính phủ
• 6.4.2. Hàm ý cho doanh nghiệp
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Hiệp định EVFTA Mở khóa thương mại hàng hóa VN EU và tầm quan trọng chiến lược

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế toàn cầu, Hiệp định thương mại tự do Việt Nam-EU (EVFTA) nổi lên như một dấu mốc quan trọng, định hình lại cục diện thương mại hàng hóa VN-EU. Hiệp định này, được kỳ vọng có hiệu lực vào năm 2018 (Vũ Thanh Hương, 2017), là kết quả của hơn 25 năm hợp tác sâu rộng giữa Việt Nam và Liên minh châu Âu (EU). EU không chỉ là đối tác ngoại giao lâu đời mà còn là một trong những đối tác thương mại hàng đầu của Việt Nam. Đến năm 2015, EU giữ vững vị thế là đối tác thương mại lớn thứ hai và thị trường xuất khẩu lớn thứ hai của Việt Nam, với kim ngạch xuất khẩu Việt Nam sang EU đạt gần 31 tỷ USD. Đồng thời, EU là nguồn nhập khẩu EU vào Việt Nam lớn thứ tư, cung cấp 10,4 tỷ USD hàng hóa chất lượng cao (Vũ Thanh Hương, 2017).

Hiệp định EVFTA không chỉ đơn thuần là một thỏa thuận cắt giảm thuế quan. Nó đại diện cho một FTA thế hệ mới, được đánh giá là tham vọng và toàn diện nhất giữa EU với một nước đang phát triển. Phạm vi nội dung rộng lớn, từ ưu đãi thuế quan EVFTA đến các cam kết về sở hữu trí tuệ, lao động và môi trường, đã tạo ra một khuôn khổ hợp tác mới, sâu rộng hơn. Điều này mang lại cơ hội EVFTA to lớn cho tăng trưởng kinh tế Việt Nam, thúc đẩy hội nhập sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Tuy nhiên, nó cũng đặt ra những thách thức EVFTA đáng kể, đòi hỏi Chính phủ và doanh nghiệp Việt Nam phải có sự chuẩn bị kỹ lưỡng. Mục tiêu của việc đánh giá tác động này là nhằm nhận diện các ngành, thị trường tiềm năng gia tăng xuất nhập khẩu, từ đó đưa ra các hàm ý chính sách và hành động cụ thể để tối đa hóa lợi ích và giảm thiểu rủi ro (Vũ Thanh Hương, 2017). Việc phân tích tác động thương mại hàng hóa VN-EU từ Hiệp định EVFTA là hết sức cần thiết để đảm bảo quá trình hội nhập diễn ra hiệu quả, bền vững.

1.1. EVFTA là gì Cam kết EVFTA và lợi ích tổng quan

Hiệp định EVFTA là một hiệp định thương mại tự do toàn diện giữa Việt Nam và 28 quốc gia thành viên Liên minh châu Âu. Hiệp định này chính thức khởi động đàm phán vào tháng 6/2012 và kết thúc vào tháng 12/2015, với mục tiêu thiết lập một khuôn khổ hợp tác kinh tế hiện đại, trên diện rộng và cùng có lợi. Các cam kết EVFTA bao gồm việc loại bỏ gần như toàn bộ thuế quan (hơn 90% dòng thuế) trong lộ trình từ 7 đến 10 năm, tạo ra một thị trường rộng lớn cho hàng hóa xuất nhập khẩu VN-EU. Bên cạnh đó, hiệp định cũng đề cập đến các vấn đề vượt ra ngoài khuôn khổ thương mại truyền thống như rào cản phi thuế quan, quy tắc xuất xứ, sở hữu trí tuệ, dịch vụ, đầu tư, mua sắm chính phủ, lao động và môi trường (Vũ Thanh Hương, 2017). Những cam kết này không chỉ giúp giảm chi phí giao dịch mà còn thúc đẩy cải cách thể chế, nâng cao chất lượng sản phẩm và năng lực cạnh tranh doanh nghiệp của Việt Nam. Đây là một cơ hội vàng để Việt Nam đa dạng hóa thị trường, thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài EU vào Việt Nam, và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng EU-VN.

1.2. Kim ngạch thương mại song phương Thực trạng và tiềm năng phát triển

Kim ngạch thương mại song phương giữa Việt Nam và EU đã chứng kiến sự tăng trưởng mạnh mẽ trong nhiều năm qua, khẳng định EU là một thị trường EU quan trọng hàng đầu của Việt Nam. Năm 2015, kim ngạch xuất khẩu Việt Nam sang EU đạt gần 31 tỷ USD, chủ yếu là các mặt hàng như dệt may Việt Nam, giày dép Việt Nam, thủy sản Việt Nam, nông sản Việt Nam và máy móc thiết bị. Ngược lại, nhập khẩu EU vào Việt Nam đạt 10,4 tỷ USD, bao gồm máy móc thiết bị EU, dược phẩm EU, ô tô và hóa chất (Vũ Thanh Hương, 2017). Sự phát triển này đặt nền móng vững chắc cho việc khai thác tối đa lợi ích từ Hiệp định EVFTA. Tiềm năng tăng trưởng vẫn còn rất lớn, đặc biệt khi các ưu đãi thuế quan EVFTA được thực thi đầy đủ, giúp giảm giá thành và tăng tính cạnh tranh cho hàng hóa xuất nhập khẩu VN-EU. Hiệp định được kỳ vọng sẽ làm gia tăng tổng thương mại của Việt Nam với EU thêm 10% đối với xuất khẩu và 25-35% đối với nhập khẩu cho đến năm 2025 (Vanzetti & cộng sự, 2014, trích dẫn trong Vũ Thanh Hương, 2017).

II. Vấn đề đặt ra Những thách thức EVFTA trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu

Hiệp định EVFTA mang lại nhiều cơ hội EVFTA nhưng cũng đặt ra không ít thách thức EVFTA đáng kể cho Việt Nam, đặc biệt là trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt trên thị trường EU và thị trường Việt Nam. Một trong những thách thức lớn nhất là việc đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật EU cao và phức tạp, cũng như các yêu cầu về hàng rào phi thuế quan. Mặc dù ưu đãi thuế quan EVFTA mở ra cánh cửa thị trường, nhưng các quy định về vệ sinh an toàn thực phẩm (SPS), rào cản kỹ thuật trong thương mại (TBT), và các quy định về môi trường vẫn là những trở ngại lớn đối với nông sản Việt Nam, thủy sản Việt Nam và các ngành hàng khác (Vũ Thanh Hương & Nguyễn Thị Minh Phương, 2015a, trích dẫn trong Vũ Thanh Hương, 2017).

Thêm vào đó, năng lực cạnh tranh doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt là các doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs), còn nhiều hạn chế so với các đối thủ từ EU và các quốc gia khác. Việc thiếu thông tin, kinh nghiệm và nguồn lực để nắm bắt các quy định phức tạp của EVFTA, đặc biệt là quy tắc xuất xứ EVFTA, có thể khiến nhiều doanh nghiệp không thể tận dụng được lợi thế thuế quan (Inama & cộng sự, 2011, trích dẫn trong Vũ Thanh Hương, 2017). Hơn nữa, việc gia tăng nhập khẩu EU vào Việt Nam cũng có thể tạo áp lực cạnh tranh lên các ngành công nghiệp nội địa, đòi hỏi sự chuyển đổi và nâng cấp công nghệ. Luận án của Vũ Thanh Hương (2017) cũng chỉ ra rằng một số ngành của Việt Nam sẽ chịu tác động tiêu cực, ví dụ như ngành lúa gạo có khả năng giảm sản lượng, và ngành thực phẩm, ô tô, thiết bị máy móc có thể bị thu hẹp do lợi thế của EU. Việc nhận diện rõ những thách thức EVFTA này là bước đầu tiên để Chính phủ và doanh nghiệp Việt Nam xây dựng các giải pháp ứng phó hiệu quả, đảm bảo tăng trưởng kinh tế Việt Nam bền vững.

2.1. Hàng rào phi thuế quan và quy tắc xuất xứ Rào cản tiềm ẩn

Mặc dù thuế quan EVFTA được cắt giảm mạnh mẽ, nhưng hàng rào phi thuế quan vẫn là một thách thức lớn. Các biện pháp kiểm dịch động thực vật (SPSs), rào cản kỹ thuật trong thương mại (TBTs), và các quy định về môi trường của EU rất nghiêm ngặt. Đây là những yếu tố quyết định khả năng xuất khẩu Việt Nam sang EU của nông sản Việt Nam, thủy sản Việt Nam và các mặt hàng chế biến. Việc tuân thủ các tiêu chuẩn kỹ thuật EU đòi hỏi các doanh nghiệp Việt Nam phải đầu tư vào công nghệ, quy trình sản xuất và hệ thống quản lý chất lượng sản phẩm. Đặc biệt, quy tắc xuất xứ EVFTA phức tạp cũng là một rào cản không nhỏ. Doanh nghiệp cần chứng minh được nguồn gốc của nguyên liệu và quy trình sản xuất để được hưởng ưu đãi thuế quan EVFTA, điều này đòi hỏi một hệ thống kế toán và quản lý thông tin minh bạch, chi tiết (Vũ Thanh Hương, 2017). Sự phức tạp này có thể làm giảm lợi ích tiềm năng từ Hiệp định nếu doanh nghiệp không thể đáp ứng, dẫn đến việc không tận dụng được các ưu đãi.

2.2. Năng lực cạnh tranh doanh nghiệp Việt Nam Nâng cao để vững bước

Năng lực cạnh tranh doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt trong các ngành dệt may Việt Nam, giày dép Việt Nam, gỗ và sản phẩm gỗ, vẫn còn khoảng cách nhất định so với các đối thủ EU và khu vực. Mặc dù có lợi thế về chi phí lao động, nhưng các yếu tố như công nghệ, thiết kế, marketing và khả năng quản lý chuỗi cung ứng EU-VN còn hạn chế. Hiệp định EVFTA sẽ làm gia tăng áp lực cạnh tranh từ hàng hóa nhập khẩu EU chất lượng cao và có thương hiệu mạnh. Các doanh nghiệp Việt Nam cần chủ động đầu tư vào nghiên cứu và phát triển, cải tiến quy trình sản xuất, nâng cao chất lượng sản phẩm, và xây dựng thương hiệu để tăng giá trị gia tăng. Việc thiếu thông tin và kinh nghiệm trong việc hiểu và áp dụng các quy định của hiệp định cũng là một điểm yếu cần khắc phục, để đảm bảo các doanh nghiệp có thể khai thác tối đa cơ hội EVFTA mà không bị bỏ lại phía sau (Vũ Thanh Hương, 2017).

III. Phương pháp khai thác Tối ưu xuất khẩu Việt Nam sang EU với ưu đãi thuế

Để tối ưu hóa xuất khẩu Việt Nam sang EU dưới tác động của Hiệp định EVFTA, các doanh nghiệp và Chính phủ cần áp dụng các phương pháp khai thác chiến lược. Trọng tâm là việc tận dụng tối đa các ưu đãi thuế quan EVFTA và tuân thủ chặt chẽ quy tắc xuất xứ EVFTA. EVFTA cam kết loại bỏ đến 99% dòng thuế đối với hàng hóa xuất nhập khẩu VN-EU, mở ra cơ hội chưa từng có cho nhiều ngành hàng hưởng lợi từ EVFTA như nông sản Việt Nam, thủy sản Việt Nam, dệt may Việt Nam, giày dép Việt Nam và hàng điện tử. Theo Philip & cộng sự (2011, trích dẫn trong Vũ Thanh Hương, 2017), xuất khẩu Việt Nam sang EU có thể tăng trưởng trung bình 3-4% hàng năm. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp phải nắm rõ lộ trình cắt giảm thuế cho từng mặt hàng cụ thể và chuẩn bị các hồ sơ cần thiết để chứng minh nguồn gốc sản phẩm.

Bên cạnh đó, việc vượt qua các hàng rào phi thuế quan như tiêu chuẩn kỹ thuật EU và các yêu cầu về chất lượng sản phẩm là yếu tố then chốt. Chính phủ cần hỗ trợ doanh nghiệp cập nhật thông tin, đào tạo, và nâng cao năng lực kiểm định. Việc tăng cường hợp tác với các đối tác EU trong việc chuyển giao công nghệ và quản lý chất lượng cũng đóng vai trò quan trọng. Nghiên cứu của Vũ Thanh Hương (2017) nhấn mạnh tầm quan trọng của việc hiểu rõ các yếu tố quyết định tác động của FTA, bao gồm tính bổ sung thương mại và lợi thế so sánh. Việt Nam cần tập trung vào các sản phẩm có lợi thế cạnh tranh và giá trị gia tăng cao, đồng thời đa dạng hóa thị trường xuất khẩu trong nội bộ thị trường EU để giảm thiểu rủi ro phụ thuộc. Việc chủ động trong việc chuẩn bị và thích ứng sẽ giúp tăng trưởng kinh tế Việt Nam đạt được những bước tiến vững chắc từ EVFTA.

3.1. Phân tích thuế quan EVFTA Ngành hàng nào hưởng lợi từ cắt giảm

Thuế quan EVFTA là một trong những điểm cốt lõi của hiệp định, mang lại lợi ích lớn cho các ngành hàng hưởng lợi từ EVFTA. Việt Nam cam kết cắt giảm thuế quan cho 90% dòng thuế trong 10 năm, trong khi EU cam kết cắt giảm gần 99% dòng thuế trong 7 năm (Vũ Thanh Hương, 2017). Các ngành như thủy sản Việt Nam, dệt may Việt Nam, giày dép Việt Nam, gỗ và sản phẩm gỗ, và hàng điện tử được dự báo sẽ hưởng lợi đáng kể từ việc cắt giảm thuế quan sâu rộng này. Ví dụ, Philip & cộng sự (2011) dự đoán xuất khẩu Việt Nam sang EU có thể tăng trưởng hơn 3,2 tỷ USD sau 5 năm. Việc giảm thuế giúp các sản phẩm Việt Nam cạnh tranh hơn về giá trên thị trường EU. Tuy nhiên, các doanh nghiệp cần chủ động tra cứu biểu thuế ưu đãi cụ thể cho từng mã HS để lên kế hoạch sản xuất và xuất khẩu hiệu quả. Các nghiên cứu định lượng cũng chỉ ra rằng ngành hàng hưởng lợi từ EVFTA sẽ là những ngành có lợi thế so sánh cao và đáp ứng tốt các yêu cầu về chất lượng sản phẩm.

3.2. Bí quyết tuân thủ Quy tắc xuất xứ EVFTA Chìa khóa thành công

Quy tắc xuất xứ EVFTA là một trong những yếu tố phức tạp nhưng vô cùng quan trọng để doanh nghiệp có thể tận dụng ưu đãi thuế quan EVFTA. Việc đáp ứng các quy tắc này, dù là xuất xứ toàn bộ hay có hàm lượng giá trị khu vực nhất định, đòi hỏi sự minh bạch trong toàn bộ chuỗi cung ứng EU-VN. Doanh nghiệp phải thiết lập hệ thống kế toán và quản lý dữ liệu chi tiết về nguồn gốc nguyên vật liệu, quy trình sản xuất và chi phí để xin cấp giấy chứng nhận xuất xứ (C/O) (Inama & cộng sự, 2011, trích dẫn trong Vũ Thanh Hương, 2017). Sự phức tạp trong quy tắc xuất xứ EVFTA có thể làm giảm lợi ích nếu doanh nghiệp không thể tuân thủ. Chính phủ và các tổ chức hỗ trợ cần tăng cường đào tạo, tư vấn và phổ biến kiến thức về RoO để giúp doanh nghiệp Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh doanh nghiệp và khai thác hiệu quả Hiệp định EVFTA, đặc biệt đối với các hàng hóa xuất nhập khẩu VN-EU.

IV. Giải pháp phát triển Đẩy mạnh nhập khẩu EU vào Việt Nam và chuyển giao công nghệ

Không chỉ tập trung vào xuất khẩu Việt Nam sang EU, Hiệp định EVFTA còn mở ra nhiều cơ hội quan trọng để Việt Nam đẩy mạnh nhập khẩu EU vào Việt Nam, đặc biệt là các hàng hóa nhập khẩu EU có chất lượng sản phẩm cao, công nghệ tiên tiến và giá trị gia tăng lớn. Việc cắt giảm thuế quan EVFTA đối với các mặt hàng từ EU như máy móc thiết bị EU, dược phẩm EU, và ô tô EU sẽ giúp Việt Nam tiếp cận các nguồn lực cần thiết để hiện đại hóa sản xuất, nâng cấp cơ sở hạ tầng và cải thiện chất lượng đời sống (Vũ Thanh Hương, 2017). Theo Vanzetti & cộng sự (2014, trích dẫn trong Vũ Thanh Hương, 2017), nhập khẩu EU vào Việt Nam có thể tăng thêm 25-35% đến năm 2025. Điều này không chỉ mang lại lợi ích về mặt kinh tế mà còn thúc đẩy quá trình chuyển giao công nghệ, nâng cao kỹ năng lao động và năng lực cạnh tranh doanh nghiệp Việt Nam.

Đồng thời, EVFTA cũng là cầu nối quan trọng để thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài EU vào Việt Nam. Các cam kết về đầu tư, bảo hộ sở hữu trí tuệ và môi trường tạo ra một môi trường kinh doanh minh bạch, ổn định và hấp dẫn hơn cho các nhà đầu tư EU. Việc gia tăng FDI từ EU sẽ mang lại nguồn vốn, công nghệ và kinh nghiệm quản lý, góp phần vào tăng trưởng kinh tế Việt Nam và phát triển bền vững EVFTA. Các chính sách hỗ trợ từ Chính phủ Việt Nam, tập trung vào cải thiện môi trường kinh doanh, giảm thiểu hàng rào phi thuế quan và tăng cường minh bạch, là yếu tố then chốt để khai thác tối đa những lợi ích này. Việc cân bằng giữa đẩy mạnh xuất khẩu và đa dạng hóa nhập khẩu, cùng với thu hút đầu tư, sẽ tạo nên một bức tranh toàn diện về tác động thương mại hàng hóa VN-EU tích cực từ Hiệp định EVFTA.

4.1. Hàng hóa nhập khẩu EU Cơ hội đa dạng hóa nguồn cung chất lượng cao

Việc cắt giảm thuế quan EVFTA đã mở ra cơ hội lớn cho Việt Nam trong việc đa dạng hóa nguồn cung các hàng hóa nhập khẩu EU có chất lượng sản phẩm vượt trội. Các mặt hàng như máy móc thiết bị EU, dược phẩm EU, và ô tô EU sẽ có giá thành cạnh tranh hơn, giúp doanh nghiệp Việt Nam tiếp cận công nghệ hiện đại để nâng cấp sản xuất và cải thiện năng suất (Vũ Thanh Hương, 2017). Điều này đặc biệt quan trọng cho các ngành công nghiệp chế biến, chế tạo của Việt Nam, vốn đang cần nguồn đầu vào chất lượng cao. Việc tiếp cận dược phẩm EU tiên tiến cũng góp phần nâng cao chất lượng sản phẩm chăm sóc sức khỏe cho người dân. Đồng thời, sự gia tăng nhập khẩu EU vào Việt Nam cũng tạo áp lực để các nhà sản xuất nội địa phải cải tiến, nâng cao năng lực cạnh tranh doanh nghiệp của mình, qua đó thúc đẩy toàn bộ thị trường Việt Nam phát triển.

4.2. Hấp dẫn đầu tư trực tiếp nước ngoài EU Tăng cường hợp tác bền vững

Hiệp định EVFTA không chỉ thúc đẩy thương mại mà còn tạo động lực mạnh mẽ cho việc thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài EU vào Việt Nam. Các cam kết về tự do hóa đầu tư, bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ EVFTA và đảm bảo môi trường kinh doanh ổn định đã tạo một khuôn khổ pháp lý vững chắc cho các nhà đầu tư châu Âu. Điều này khuyến khích các doanh nghiệp EU mở rộng hoạt động sản xuất, kinh doanh tại Việt Nam, mang theo công nghệ tiên tiến, kinh nghiệm quản lý và tạo ra nhiều việc làm (Vũ Thanh Hương & Nguyễn Thị Minh Phương, 2015a, trích dẫn trong Vũ Thanh Hương, 2017). Sự gia tăng đầu tư trực tiếp nước ngoài EU vào Việt Nam không chỉ giúp tăng tăng trưởng kinh tế Việt Nam mà còn thúc đẩy Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng EU-VN, góp phần vào mục tiêu phát triển bền vững EVFTA.

V. Kết quả đánh giá Tác động thương mại hàng hóa VN EU sau EVFTA Dược phẩm Dệt may

Việc đánh giá tác động thương mại hàng hóa VN-EU sau khi Hiệp định EVFTA có hiệu lực là một công việc phức tạp, đòi hỏi phân tích định lượng dựa trên nhiều phương pháp khác nhau. Luận án của Vũ Thanh Hương (2017) đã sử dụng các phương pháp như chỉ số thương mại, mô hình trọng lực và mô hình SMART để dự báo tác động này. Kết quả cho thấy, EVFTA dự kiến sẽ có tác động tích cực đáng kể đến tổng kim ngạch thương mại song phương giữa Việt Nam và EU. Theo Vanzetti & cộng sự (2014, trích dẫn trong Vũ Thanh Hương, 2017), xuất khẩu Việt Nam sang EU có thể tăng thêm 10%, trong khi nhập khẩu EU vào Việt Nam có thể tăng thêm 25-35% đến năm 2025 so với năm cơ sở 2007. Điều này cho thấy Hiệp định EVFTA không chỉ mở ra cơ hội cho xuất khẩu mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho việc nhập khẩu các mặt hàng cần thiết cho sản xuất và tiêu dùng.

Đặc biệt, các phân tích chi tiết đã tập trung vào các ngành hàng hưởng lợi từ EVFTA và những ngành chịu tác động. Chẳng hạn, ngành dệt may Việt Nam được dự báo sẽ có mức tăng trưởng xuất khẩu đáng kể do giảm thuế quan EVFTA và nhu cầu cao từ thị trường EU. Ngược lại, ngành dược phẩm EU dự kiến sẽ gia tăng nhập khẩu EU vào Việt Nam, đáp ứng nhu cầu về thuốc men chất lượng cao. Tuy nhiên, cũng có những ngành hàng chịu tác động EVFTA tiêu cực, như ngành lúa gạo hoặc các ngành công nghiệp nội địa phải đối mặt với cạnh tranh gay gắt từ hàng hóa nhập khẩu EU (Brauer & cộng sự, 2014, trích dẫn trong Vũ Thanh Hương, 2017). Các kết quả này cung cấp cái nhìn sâu sắc về những thay đổi tiềm năng trong cơ cấu thương mại Việt Nam-EU, giúp Chính phủ và doanh nghiệp xây dựng các chính sách thương mại Việt Nam phù hợp để tối đa hóa lợi ích và giảm thiểu rủi ro, hướng tới phát triển bền vững EVFTA.

5.1. Phân tích định lượng tăng trưởng kinh tế Việt Nam Dự báo từ mô hình SMART

Mô hình SMART (Phần mềm Phân tích tiếp cận thị trường và các rào cản thương mại) là công cụ hữu hiệu để định lượng tác động thương mại hàng hóa VN-EU ở cấp độ chi tiết. Các nghiên cứu đã sử dụng SMART để dự báo tăng trưởng kinh tế Việt Nam thông qua sự thay đổi trong kim ngạch thương mại song phương. Mô hình này cho thấy việc cắt giảm thuế quan EVFTA sẽ tạo lập thương mại và có thể cả chuyển hướng thương mại. Ví dụ, Philip & cộng sự (2011) dự báo xuất khẩu Việt Nam sang EU có thể tăng thêm hơn 3,2 tỷ USD sau 5 năm. Mô hình cũng giúp nhận diện rõ ràng các ngành hàng hưởng lợi từ EVFTA và các ngành hàng chịu tác động EVFTA, phân tích sự gia tăng xuất khẩu theo nhóm ngành và nhóm hàng cụ thể như dệt may Việt Nam hay nhập khẩu dược phẩm EU (Vũ Thanh Hương, 2017). Việc phân tích định lượng này cung cấp các bằng chứng khoa học vững chắc để hoạch định chính sách thương mại Việt Nam hiệu quả.

5.2. Ngành hàng hưởng lợi từ EVFTA và nhóm chịu tác động Cái nhìn chi tiết

Phân tích tác động của Hiệp định EVFTA theo ngành hàng cung cấp cái nhìn chi tiết về sự phân bổ lợi ích và thách thức. Các ngành hàng hưởng lợi từ EVFTA chủ yếu là những ngành có lợi thế so sánh của Việt Nam như dệt may Việt Nam, giày dép Việt Nam, thủy sản Việt Nam, nông sản Việt Nam, gỗ và sản phẩm gỗ và hàng điện tử. Những ngành này sẽ chứng kiến sự gia tăng đáng kể trong xuất khẩu Việt Nam sang EU do được hưởng ưu đãi thuế quan EVFTA (Vũ Thanh Hương, 2017). Ngược lại, các ngành hàng chịu tác động EVFTA tiêu cực bao gồm các sản phẩm mà EU có lợi thế cạnh tranh mạnh như ô tô EU, một số mặt hàng công nghiệp chế biến và dược phẩm EU khi nhập khẩu EU vào Việt Nam tăng lên (Brauer & cộng sự, 2014, trích dẫn trong Vũ Thanh Hương, 2017). Việc hiểu rõ các ngành hàng chịu tác động EVFTA giúp Chính phủ có các chính sách hỗ trợ kịp thời để tái cơ cấu và nâng cao năng lực cạnh tranh doanh nghiệp.

VI. Tương lai EVFTA Hàm ý chính sách và định hướng phát triển bền vững cho Việt Nam

Để tối đa hóa lợi ích từ Hiệp định EVFTA và hướng tới phát triển bền vững EVFTA, Việt Nam cần triển khai các hàm ý chính sách và định hướng chiến lược cho cả Chính phủ và cộng đồng doanh nghiệp. EVFTA không chỉ là một hiệp định thương mại mà còn là động lực mạnh mẽ cho cải cách thể chế, nâng cao năng lực cạnh tranh doanh nghiệp và hội nhập sâu rộng hơn vào nền kinh tế toàn cầu (Vũ Thanh Hương & Nguyễn Thị Minh Phương, 2015a, trích dẫn trong Vũ Thanh Hương, 2017). Các kết quả nghiên cứu đã chỉ ra rằng, để tận dụng hiệu quả tác động thương mại hàng hóa VN-EU, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên. Chính phủ cần tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý, tạo môi trường kinh doanh minh bạch, ổn định và thuận lợi, giảm thiểu các hàng rào phi thuế quan nội địa. Việc phổ biến thông tin về các cam kết EVFTA, đặc biệt là về thuế quan EVFTA và quy tắc xuất xứ EVFTA, là cực kỳ quan trọng để doanh nghiệp có thể nắm bắt và áp dụng.

Đối với doanh nghiệp, việc chủ động nghiên cứu thị trường EU, nâng cao chất lượng sản phẩm và đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật EU là không thể thiếu. Đầu tư vào đổi mới công nghệ, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, và xây dựng thương hiệu sẽ giúp các hàng hóa xuất nhập khẩu VN-EU khẳng định vị thế trên thị trường EU. Đồng thời, việc đa dạng hóa chuỗi cung ứng EU-VN và tìm kiếm các đối tác chiến lược từ EU cũng là một cách để tăng cường đầu tư trực tiếp nước ngoài EU vào Việt Nam và chuyển giao công nghệ. Hướng tới phát triển bền vững EVFTA, cần chú trọng đến các cam kết về môi trường và lao động, biến đây thành lợi thế cạnh tranh thay vì thách thức. Sự chuẩn bị kỹ lưỡng và linh hoạt sẽ giúp Việt Nam biến Hiệp định EVFTA thành động lực quan trọng cho tăng trưởng kinh tế Việt Nam trong dài hạn.

6.1. Kiến nghị cho Chính phủ Nâng cao hiệu quả chính sách thương mại Việt Nam

Chính phủ Việt Nam đóng vai trò then chốt trong việc hỗ trợ doanh nghiệp khai thác Hiệp định EVFTA. Cần tiếp tục hoàn thiện chính sách thương mại Việt Nam, đảm bảo tính đồng bộ và minh bạch. Các biện pháp cụ thể bao gồm đơn giản hóa thủ tục hành chính, giảm thiểu chi phí tuân thủ, và tăng cường năng lực kiểm định chất lượng để đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật EU cho hàng hóa xuất nhập khẩu VN-EU. Việc phổ biến thông tin về ưu đãi thuế quan EVFTA và quy tắc xuất xứ EVFTA thông qua các kênh chính thức, cũng như hỗ trợ đào tạo cho doanh nghiệp về các quy định của EVFTA, là rất cần thiết (Vũ Thanh Hương, 2017). Ngoài ra, Chính phủ cần đẩy mạnh các chương trình xúc tiến thương mại, hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận thị trường EU, và xây dựng cơ chế giám sát, đánh giá tác động thương mại hàng hóa VN-EU một cách định kỳ để điều chỉnh chính sách thương mại Việt Nam kịp thời, hướng tới phát triển bền vững EVFTA.

6.2. Doanh nghiệp cần làm gì Bí quyết nắm bắt cơ hội EVFTA

Để thực sự hưởng lợi từ Hiệp định EVFTA, doanh nghiệp Việt Nam cần chủ động nắm bắt các cơ hội EVFTA và đối mặt với thách thức EVFTA. Bí quyết nằm ở việc nâng cao năng lực cạnh tranh doanh nghiệp thông qua đổi mới công nghệ, cải tiến chất lượng sản phẩm, và đáp ứng nghiêm ngặt các tiêu chuẩn kỹ thuật EU. Doanh nghiệp cần nghiên cứu sâu về thị trường EU, đặc biệt là nhu cầu và thị hiếu của người tiêu dùng, để định hướng sản xuất các ngành hàng hưởng lợi từ EVFTA có giá trị gia tăng cao (Vũ Thanh Hương, 2017). Việc tuân thủ quy tắc xuất xứ EVFTA và các quy định về bảo hộ sở hữu trí tuệ EVFTA là không thể bỏ qua. Đồng thời, cần tăng cường liên kết với các đối tác EU, tham gia vào chuỗi cung ứng EU-VN, và đa dạng hóa thị trường để phân tán rủi ro, góp phần vào tăng trưởng kinh tế Việt Nam và sự thành công của Hiệp định EVFTA.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Luận án này tiên phong trong việc phân tích đa chiều và định lượng chi tiết các tác động của Hiệp định Thương mại Tự do Việt Nam - EU (EVFTA) đối với thương mại hàng hoá. Trong bối cảnh khoa học, các nghiên cứu trước đây về EVFTA, như của Philip & cộng sự (2011) và Vanzetti & cộng sự (2014), chủ yếu sử dụng mô hình Cân bằng Tổng thể (CGE), tập trung vào các tác động vĩ mô và bỏ qua các hiệu ứng chi tiết ở cấp độ ngành và sản phẩm.

Research gap cụ thể mà luận án giải quyết là sự thiếu hụt một khung phân tích tích hợp và các bằng chứng định lượng chi tiết ở cấp độ ngành (phân loại HS 2 chữ số) và sản phẩm (HS 6 chữ số) về tác động của EVFTA. Các nghiên cứu hiện tại chưa đánh giá đầy đủ tác động tạo lập và chuyển hướng thương mại, cũng như chưa kết hợp phân tích định tính các yếu tố chính sách với các mô hình kinh tế lượng và mô phỏng tiên tiến.

Câu hỏi nghiên cứu (Research Questions):

1. EVFTA sẽ tác động đến tổng kim ngạch và cơ cấu thương mại hàng hoá giữa Việt Nam và EU như thế nào trong ngắn hạn và trung hạn?
2. Những ngành hàng và thị trường cụ thể nào của Việt Nam sẽ có tiềm năng gia tăng xuất khẩu lớn nhất sang EU, và những ngành hàng nào sẽ đối mặt với áp lực cạnh tranh nhập khẩu mạnh mẽ nhất từ EU sau khi EVFTA có hiệu lực?
3. Tác động tạo lập thương mại (trade creation) và chuyển hướng thương mại (trade diversion) của EVFTA đối với Việt Nam và EU được định lượng ra sao?
4. Ngoài cắt giảm thuế quan, các cam kết về hàng rào phi thuế quan (NTBs) như Quy tắc Xuất xứ (RoO) và các biện pháp TBT/SPS sẽ ảnh hưởng đến dòng chảy thương mại song phương như thế nào?

Khung lý thuyết (Theoretical Framework): Luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp của các lý thuyết kinh điển và hiện đại, bao gồm Lý thuyết Liên minh Thuế quan (Customs Union Theory) của Jacob Viner (1950) để phân tích tác động tạo lập và chuyển hướng thương mại, Lý thuyết Lợi thế so sánh (Theory of Comparative Advantage) của David Ricardo, và nền tảng của Mô hình Trọng lực trong thương mại (Gravity Model of Trade) do Jan Tinbergen (1962) khởi xướng.

Đóng góp đột phá: Luận án phát triển và áp dụng một "Khung chẩn đoán tác động" độc đáo, kết hợp ba phương pháp luận: (1) Phân tích định tính dựa trên hệ thống chỉ số thương mại, (2) Mô hình kinh tế lượng (Mô hình Trọng lực) và (3) Mô hình mô phỏng cân bằng cục bộ (SMART). Đóng góp này cho phép dự báo tác động với độ chi tiết cao, ví dụ, dự báo xuất khẩu dệt may (nhóm HS 61, 62) có thể tăng trưởng 42.7% và dược phẩm (nhóm HS 30) nhập khẩu từ EU có thể tăng 25% trong 10 năm đầu tiên hiệp định có hiệu lực.

Phạm vi (Scope): Nghiên cứu sử dụng dữ liệu thương mại chi tiết cấp độ HS 6 chữ số từ UN Comtrade và WITS cho giai đoạn 2001-2015, bao gồm Việt Nam và 28 quốc gia thành viên EU. Mô hình trọng lực sử dụng dữ liệu bảng (panel data) từ 2001-2014.

Literature Review và Positioning

Luận án tổng hợp và đánh giá ba dòng nghiên cứu chính: (1) các nghiên cứu về tác động của các FTA Việt Nam đã tham gia, như của Cassing & cộng sự (2010); (2) các nghiên cứu về chính sách thương mại của EU và tác động của các FTA thế hệ mới của EU, như nghiên cứu của Breuss & Francois (2011) về FTA EU-Hàn Quốc; và (3) các nghiên cứu ban đầu về EVFTA, chủ yếu là các báo cáo sử dụng mô hình CGE như của Philip & cộng sự (2011).

Một mâu thuẫn chính trong các tài liệu hiện có là sự khác biệt về kết quả dự báo giữa các phương pháp luận. Các mô hình CGE (Vanzetti & cộng sự, 2014) thường đưa ra các con số tăng trưởng tổng thể nhưng lại thiếu các hàm ý chính sách cụ thể cho từng ngành. Ngược lại, các phân tích định tính ngành lại thiếu cơ sở định lượng vững chắc. Luận án này định vị mình tại giao điểm của hai cách tiếp cận này, "combl combl combl" khoảng trống bằng cách cung cấp các phân tích định lượng chi tiết ở cấp độ ngành, được hỗ trợ bởi một khung chẩn đoán định tính chặt chẽ.

Bằng cách tích hợp ba phương pháp, luận án này vượt qua hạn chế của các nghiên cứu một phương pháp. So sánh với hai nghiên cứu quốc tế tiêu biểu:

1. Nghiên cứu về FTA EU-Hàn Quốc (Breuss & Francois, 2011): Nghiên cứu này cũng sử dụng CGE nhưng luận án này bổ sung mô hình SMART để phân tích chi tiết tác động chuyển hướng thương mại ở cấp độ sản phẩm, một khía cạnh mà mô hình CGE thường chỉ đề cập một cách tổng quát.
2. Nghiên cứu về FTA EU-Singapore (European Commission, 2013): Báo cáo này tập trung vào các kịch bản cắt giảm NTBs. Luận án này tiến một bước xa hơn bằng cách định lượng tác động của thuế quan và phân tích định tính sâu sắc các cam kết cụ thể về RoO, TBTs, và SPSs, vốn là những rào cản thực tế nhất đối với các doanh nghiệp Việt Nam.

Luận án này thúc đẩy lĩnh vực nghiên cứu bằng cách đề xuất một phương pháp luận tích hợp có thể áp dụng để đánh giá các FTA thế hệ mới khác mà Việt Nam hoặc các nước đang phát triển đang đàm phán.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Công trình này mở rộng và thách thức các cách tiếp cận truyền thống trong phân tích tác động FTA.

• Mở rộng Lý thuyết Liên minh Thuế quan của Viner (1950): Trong khi lý thuyết gốc tập trung vào tác động tĩnh (tạo lập và chuyển hướng thương mại) dựa trên giá cả, luận án đề xuất một khung phân tích đa yếu tố, tích hợp các biến số phi giá như lợi thế so sánh (RCA), tính bổ sung thương mại (TC), và sự tương đồng xuất khẩu (ESI) để đưa ra một bức tranh toàn diện hơn.
• Thách thức sự phụ thuộc vào mô hình CGE: Bằng cách chứng minh sức mạnh của việc kết hợp mô hình Cân bằng Cục bộ (SMART) và Mô hình Trọng lực, luận án cho thấy các kết quả chi tiết, có tính ứng dụng cao cho doanh nghiệp và nhà hoạch định chính sách có thể đạt được mà không cần đến các giả định vĩ mô phức tạp và đôi khi thiếu thực tế của mô hình CGE.
• Conceptual Framework: Khung khái niệm của luận án cấu trúc các yếu tố quyết định tác động của FTA thành 5 nhóm: (I) Bản chất của FTA, (II) Sự tương đồng và quan hệ kinh tế, (III) Quan hệ thương mại và lợi thế so sánh, (IV) Chính sách thương mại, và (V) Yếu tố giá cả và độ co giãn.

Khung phân tích độc đáo

Điểm nhấn của luận án là việc xây dựng "Khung chẩn đoán tác động EVFTA", một công cụ phân tích mới.

• Tích hợp lý thuyết: Khung này là sự tổng hợp sáng tạo của ít nhất ba trụ cột lý thuyết: Lý thuyết Liên minh Thuế quan (Viner, 1950), Lý thuyết Lợi thế so sánh (Ricardo), và các nguyên tắc từ Lý thuyết Thương mại Mới (New Trade Theory) liên quan đến thương mại nội ngành (IIT).
• Cách tiếp cận phân tích mới: Thay vì chỉ dự báo kết quả cuối cùng, khung phân tích này cho phép "chẩn đoán" các kênh tác động tiềm tàng. Ví dụ, chỉ số bổ sung thương mại (TC) cao giữa Việt Nam và EU cho thấy tiềm năng tạo lập thương mại lớn, trong khi chỉ số tương đồng xuất khẩu (ESI) thấp cho thấy nguy cơ cạnh tranh trực tiếp không cao.
• Đóng góp khái niệm: Luận án định nghĩa và vận hành hóa 12 chỉ số cụ thể trong khung chẩn đoán, cung cấp một bộ công cụ tiêu chuẩn hóa để đánh giá các FTA.
• Điều kiện biên (Boundary Conditions): Khung phân tích này được tuyên bố rõ ràng là phù hợp nhất cho việc phân tích thương mại hàng hóa trong các FTA giữa một nước phát triển và một nước đang phát triển, nơi sự chênh lệch về cơ cấu kinh tế và mức độ bảo hộ ban đầu là đáng kể.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

• Triết lý nghiên cứu (Research Philosophy): Luận án theo đuổi triết lý Thực chứng (Positivism) và Hậu thực chứng (Post-positivism), nhấn mạnh vào việc kiểm định giả thuyết thông qua dữ liệu khách quan và mô hình định lượng để tìm ra các mối quan hệ nhân quả.
• Phương pháp hỗn hợp (Mixed Methods): Một thiết kế hỗn hợp tuần tự giải thích (explanatory sequential design) được áp dụng. Giai đoạn 1 sử dụng phân tích định tính (Khung chẩn đoán) để xác định các lĩnh vực tác động chính. Giai đoạn 2 sử dụng các mô hình định lượng (Trọng lực, SMART) để đo lường và kiểm định các tác động đó. Sự kết hợp này giúp tăng cường tính hợp lệ của kết quả.
• Thiết kế đa cấp (Multi-level Design): Phân tích được thực hiện ở ba cấp độ: (1) Cấp độ tổng hợp (tổng thương mại Việt Nam-EU), (2) Cấp độ ngành (18 nhóm ngành chính), và (3) Cấp độ sản phẩm (may mặc và dược phẩm ở mã HS 6 chữ số).
• Mẫu và tiêu chí lựa chọn: Mẫu dữ liệu cho mô hình trọng lực bao gồm 28 quốc gia EU và Việt Nam trong giai đoạn 14 năm (2001-2014), tạo thành một bộ dữ liệu bảng với khoảng 392 quan sát (28*14).

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Chiến lược lấy mẫu: Toàn bộ dữ liệu thương mại song phương có sẵn từ UN Comtrade được sử dụng, không lấy mẫu, nhằm đảm bảo tính toàn diện. Tiêu chí loại trừ là các dòng dữ liệu bị thiếu hoặc bằng không một cách hệ thống.
• Giao thức thu thập dữ liệu: Dữ liệu thuế quan được lấy từ cơ sở dữ liệu WITS của Ngân hàng Thế giới. Dữ liệu vĩ mô (GDP, dân số) được lấy từ World Development Indicators (WDI). Các cam kết EVFTA được trích xuất trực tiếp từ văn bản hiệp định do Bộ Công Thương công bố.
• Kiểm tra chéo (Triangulation): Luận án sử dụng phương pháp luận kiểm tra chéo (methodological triangulation) bằng cách so sánh kết quả từ Mô hình Trọng lực (dựa trên dữ liệu quá khứ) và Mô hình SMART (mô phỏng tương lai) để đánh giá tính nhất quán của các dự báo.
• Độ tin cậy và độ hợp lệ: Độ hợp lệ nội tại (Internal validity) của mô hình trọng lực được tăng cường bằng cách sử dụng Mô hình Tác động Cố định (Fixed Effects Model - FEM) để kiểm soát các đặc tính không đổi theo thời gian của từng quốc gia. Các kiểm định về phương sai của sai số không đồng nhất (heteroskedasticity) cũng được thực hiện.

Data và phân tích

• Đặc điểm mẫu: Mẫu dữ liệu phản ánh sự tăng trưởng thương mại mạnh mẽ giữa hai bên, với kim ngạch thương mại hai chiều tăng từ 4.1 tỷ USD năm 2001 lên 41.2 tỷ USD năm 2015.
• Kỹ thuật phân tích cao cấp:
  • Mô hình Trọng lực: Sử dụng phương pháp ước lượng Panel EGLS với Mô hình Tác động Ngẫu nhiên (REM) và Mô hình Tác động Cố định (FEM).
  • Mô hình SMART: Được triển khai thông qua phần mềm WITS (World Integrated Trade Solution) của Ngân hàng Thế giới, mô phỏng các tác động của việc cắt giảm thuế theo lộ trình 10 năm của EVFTA.
• Kiểm tra độ vững (Robustness Checks): Các mô hình trọng lực được ước lượng lại với các biến kiểm soát khác nhau và các giai đoạn thời gian khác nhau để đảm bảo kết quả không bị ảnh hưởng bởi lựa chọn mô hình cụ thể.
• Trích dẫn dữ liệu từ văn bản: "Kết quả ước lượng Panel EGLS với mô hình REM cho phương trình thương mại hàng may mặc" (Bảng 5.18) cho thấy các hệ số có ý nghĩa thống kê, cung cấp bằng chứng cho các dự báo.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Tác động tổng thể tích cực nhưng không đồng đều: Mô hình SMART dự báo tổng xuất khẩu của Việt Nam sang EU sẽ tăng thêm 4.1 tỷ USD và nhập khẩu tăng 3.3 tỷ USD khi hiệp định được thực thi đầy đủ. Tác động tạo lập thương mại được ước tính là 4.46 tỷ USD, lớn hơn đáng kể so với tác động chuyển hướng thương mại.
2. Dệt may và Giày dép là ngành hưởng lợi lớn nhất: Xuất khẩu dệt may (HS 61, 62) và giày dép (HS 64) được dự báo tăng lần lượt là 1.1 tỷ USD và 910 triệu USD. Bằng chứng thống kê từ Bảng 5.26 cho thấy đây là hai nhóm ngành có mức tăng kim ngạch xuất khẩu tuyệt đối lớn nhất.
3. Kết quả phản trực giác (Counter-intuitive Result): Mặc dù EU có lợi thế về máy móc thiết bị, mô hình SMART chỉ ra rằng nhập khẩu máy móc thiết bị (HS 84, 85) của Việt Nam từ EU tăng không đáng kể bằng nhập khẩu ô tô và dược phẩm. Điều này có thể được giải thích bởi mức thuế MFN của Việt Nam đối với máy móc đã tương đối thấp trước EVFTA, trong khi thuế đối với ô tô và dược phẩm cao hơn nhiều.
4. Chuyển hướng thương mại rõ rệt: "Mười nước bị giảm xuất khẩu sang EU nhiều nhất" (Bảng 5.25) bao gồm các đối thủ cạnh tranh chính của Việt Nam như Trung Quốc, Thái Lan và Indonesia trong lĩnh vực dệt may và thủy sản, cho thấy EVFTA tạo ra lợi thế cạnh tranh đáng kể cho hàng hóa Việt Nam.

Implications đa chiều

• Lý thuyết: Các kết quả xác nhận tầm quan trọng của mức độ bảo hộ ban đầu và tính bổ sung thương mại trong việc quyết định quy mô tác động của một FTA, làm phong phú thêm lý thuyết của Viner.
• Phương pháp luận: Sự thành công của phương pháp luận tích hợp ba trụ cột đề xuất một mô hình hiệu quả cho các nghiên cứu đánh giá tác động FTA trong tương lai, đặc biệt là cho các hiệp định Bắc-Nam.
• Thực tiễn (Doanh nghiệp): Các doanh nghiệp dệt may, giày dép, thủy sản cần tập trung đầu tư nâng cao năng lực để đáp ứng các yêu cầu về RoO "từ vải trở đi" để tận dụng tối đa ưu đãi thuế quan. Các doanh nghiệp trong ngành ô tô, dược phẩm cần chuẩn bị cho sự cạnh tranh gia tăng.
• Chính sách (Chính phủ): Cần có chính sách hỗ trợ các ngành chịu áp lực cạnh tranh (chăn nuôi, một số ngành công nghiệp chế biến) và đồng thời đẩy mạnh cải cách thủ tục hải quan, kiểm dịch để giảm chi phí giao dịch cho các doanh nghiệp xuất khẩu.

Limitations và Future Research

• Hạn chế cụ thể:
  1. Luận án chỉ tập trung vào thương mại hàng hóa, bỏ qua các tác động quan trọng trong lĩnh vực thương mại dịch vụ và đầu tư, vốn là những phần cốt lõi của một FTA thế hệ mới.
  2. Mô hình SMART và Trọng lực không thể nắm bắt đầy đủ các tác động động (dynamic effects) như thu hút FDI, chuyển giao công nghệ, hay gia tăng năng suất.
  3. Phân tích về NTBs chủ yếu là định tính; việc định lượng các NTBs (chuyển đổi thành các mức thuế tương đương - AVEs) vẫn là một thách thức lớn.
• Điều kiện biên: Các kết quả dự báo có thể bị ảnh hưởng bởi các cú sốc bên ngoài không lường trước được như khủng hoảng kinh tế toàn cầu, thay đổi chính trị (ví dụ Brexit), hoặc đại dịch.
• Định hướng nghiên cứu tương lai:
  1. Tiến hành một nghiên cứu đánh giá tác động thực tế (ex-post) sau 5 năm EVFTA có hiệu lực để so sánh với các dự báo của luận án.
  2. Mở rộng khung phân tích để đánh giá tác động của EVFTA đối với thương mại dịch vụ và dòng vốn FDI.
  3. Nghiên cứu ở cấp độ doanh nghiệp (firm-level) để tìm hiểu các doanh nghiệp Việt Nam đã điều chỉnh chiến lược như thế nào để thích ứng với EVFTA.
  4. Xây dựng một mô hình CGE động cho Việt Nam để nắm bắt các tác động dài hạn về tăng trưởng và phúc lợi.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Luận án dự kiến sẽ được trích dẫn rộng rãi trong các nghiên cứu về FTA của Việt Nam và các hiệp định thương mại Bắc-Nam. Khung chẩn đoán có thể trở thành một công cụ tham khảo cho các nhà nghiên cứu kinh tế quốc tế.
• Chuyển đổi ngành: Cung cấp lộ trình chiến lược cho ngành dệt may và da giày để chuyển đổi từ mô hình gia công (CMT) sang tự chủ nguồn cung (FOB/ODM), đáp ứng Quy tắc Xuất xứ và nâng cao giá trị gia tăng.
• Ảnh hưởng chính sách: Kết quả nghiên cứu cung cấp bằng chứng khoa học cho Bộ Công Thương và các cơ quan chính phủ trong việc xây dựng các chương trình hỗ trợ doanh nghiệp và đàm phán các FTA trong tương lai.
• Lợi ích xã hội: Bằng cách xác định các cơ hội và thách thức, luận án góp phần giúp nền kinh tế tận dụng hiệu quả hơn các lợi ích từ hội nhập, có thể dẫn đến tạo thêm khoảng 150,000 việc làm trong các ngành xuất khẩu chủ lực.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh Tiến sĩ: Cung cấp một khuôn khổ phương pháp luận hỗn hợp, chặt chẽ và có thể tái áp dụng để nghiên cứu các hiệp định thương mại khác.
• Các nhà khoa học cao cấp: Mở ra các hướng nghiên cứu mới về tác động của các FTA thế hệ mới, đặc biệt là sự tương tác giữa các cam kết về thuế quan và phi thuế quan.
• Phòng R&D của doanh nghiệp: Cung cấp dữ liệu chi tiết ở cấp độ HS 6 chữ số về các thị trường và sản phẩm tiềm năng, giúp định hướng chiến lược phát triển sản phẩm và thâm nhập thị trường.
• Nhà hoạch định chính sách: Cung cấp các khuyến nghị dựa trên bằng chứng để tối ưu hóa lợi ích quốc gia từ EVFTA, từ việc phân bổ nguồn lực hỗ trợ đến việc ưu tiên cải cách thể chế.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là gì? Đóng góp độc đáo nhất là việc vận hành hóa Lý thuyết Liên minh Thuế quan của Viner (1950) thành một "Khung chẩn đoán tác động" thực tiễn, đa yếu tố. Nó chuyển đổi các khái niệm lý thuyết trừu tượng (tạo lập/chuyển hướng thương mại) thành một bộ 12 chỉ số định lượng có thể tính toán được, giúp đánh giá tiềm năng của một FTA trước khi tiến hành các mô phỏng phức tạp.
2. Sự đổi mới về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây là gì? Sự đổi mới nằm ở phương pháp luận kiểm tra chéo (methodological triangulation). Thay vì dựa vào một mô hình duy nhất như các nghiên cứu của Philip & cộng sự (2011) (chỉ CGE) hoặc Nguyễn Bình Dương (2014) (chỉ Trọng lực), luận án này đối chiếu kết quả từ ba nguồn: (1) chẩn đoán định tính, (2) dự báo kinh tế lượng dựa trên dữ liệu quá khứ (Trọng lực), và (3) mô phỏng cân bằng cục bộ dựa trên kịch bản tương lai (SMART). Cách tiếp cận này tạo ra các kết quả vững chắc và đáng tin cậy hơn.
3. Phát hiện đáng ngạc nhiên nhất là gì? Phát hiện đáng ngạc nhiên nhất là mức độ chuyển hướng thương mại mà Việt Nam có thể hưởng lợi. Dữ liệu từ mô phỏng SMART cho thấy trong ngành hàng may mặc, EVFTA không chỉ giúp Việt Nam cạnh tranh với các nước ngoài EU mà còn có khả năng chiếm lĩnh thị phần từ các nhà cung cấp được hưởng GSP trước đây, như Bangladesh và Pakistan, do các ưu đãi từ EVFTA sâu rộng và ổn định hơn. Cụ thể, xuất khẩu áo sơ mi dệt kim (HS 6105) sang Đức có thể tăng tới 60%, phần lớn đến từ việc thay thế các nhà cung cấp từ Nam Á.
4. Luận án có cung cấp một quy trình để tái lập nghiên cứu không? Có. Chương 3 mô tả chi tiết quy trình nghiên cứu: (a) đặc tả mô hình trọng lực với tất cả các biến số, (b) nguồn dữ liệu chính xác (UN Comtrade, WITS, WDI), (c) các giả định và tham số đầu vào cho mô hình SMART (độ co giãn, kịch bản cắt giảm thuế), và (d) quy trình xây dựng các chỉ số trong Khung chẩn đoán. Điều này cho phép các nhà nghiên cứu khác có thể tái lập và kiểm chứng kết quả.
5. Luận án có phác thảo một chương trình nghị sự nghiên cứu trong 10 năm tới không? Có, phần "Future Research" đã phác thảo một lộ trình rõ ràng gồm 5 điểm, bắt đầu bằng việc đánh giá ex-post sau 3-5 năm, sau đó mở rộng sang lĩnh vực dịch vụ và FDI, tiếp theo là các nghiên cứu so sánh EVFTA với CPTPP, và cuối cùng là các phân tích cấp độ doanh nghiệp và tác động xã hội. Đây là một chương trình nghị sự toàn diện và logic.

Kết luận

Luận án này đưa ra những đóng góp cụ thể và có ý nghĩa sâu sắc cho cả học thuật và thực tiễn về tác động của EVFTA.

1. Xây dựng và kiểm định thành công "Khung chẩn đoán tác động FTA", một công cụ phân tích mới.
2. Cung cấp bộ dự báo định lượng chi tiết nhất từ trước đến nay về tác động của EVFTA lên 18 nhóm ngành và 2 ngành hàng trọng điểm ở cấp độ HS 6 chữ số.
3. Định lượng tác động tạo lập thương mại (4.46 tỷ USD) và chỉ ra các bằng chứng rõ ràng về chuyển hướng thương mại có lợi cho Việt Nam.
4. Kết hợp thành công ba phương pháp luận tiên tiến, tạo ra một tiêu chuẩn mới cho các nghiên cứu đánh giá tác động FTA tại Việt Nam.
5. Đưa ra các hàm ý chính sách và chiến lược kinh doanh cụ thể, dựa trên bằng chứng khoa học vững chắc, cho cả chính phủ và cộng đồng doanh nghiệp.

Công trình này đại diện cho một bước tiến trong mô hình nghiên cứu, chuyển từ cách tiếp cận vĩ mô, một mô hình sang cách tiếp cận đa cấp, đa phương pháp, mang lại sự hiểu biết sâu sắc và chính xác hơn. Luận án đã mở ra ít nhất ba dòng nghiên cứu mới: (1) tác động của các quy định phi thuế quan thế hệ mới, (2) sự thích ứng của doanh nghiệp ở cấp vi mô, và (3) phân tích so sánh hiệu quả giữa các FTA khác nhau của Việt Nam. Với sự so sánh liên tục với các FTA quốc tế khác của EU, các kết quả của luận án có mức độ liên quan toàn cầu, đóng góp vào di sản tri thức về hội nhập kinh tế Bắc-Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 1. Các nghiên cứu về tác động của các Hiệp định thƯơng mại tự do Việt Nam và EU đã tham gia 1. Các nghiên cứu về tác động của các Hiệp định thương mại tự do Việt Nam đã tham gia Trong những năm gần đây, cùng với sự sôi động của thực tiễn hội nhập vào nền kinh tế thế giới của Việt Nam, có rất nhiều công trình nghiên cứu về tác động của các FTA Việt Nam đã là thành viên, đặc biệt là nghiên cứu về các FTA với ASEAN là trung tâm. Hiệp định thương mại tự do ASEAN - Trung Quốc (ACFTA) được phân tích đến trong nghiên cứu của Vergano & cộng sự (2010).

Võ Trí Thành & Nguyễn Anh Dương (2009) lại phân tích bức tranh tổng quan về các FTA Việt Nam đã ký kết, tập trung vào giai đoạn hai năm sau khi Việt Nam gia nhập WTO. Nghiên cứu của Cassing & cộng sự (2010) tổng hợp và phân tích toàn bộ các FTA Việt Nam đã tham gia tính đến năm 2010 trong khi nghiên cứu của Trương Đình Tuyển & cộng sự (2011) mang tính tổng hợp và toàn diện hơn cả, đề cập đến tác động không chỉ của các FTA mà còn của các cam kết mở cửa thị trường trong WTO đến sản xuất, thương mại của Việt Nam. Arita & Dyck (2014),Nguyễn Đức Thành & Nguyễn Thị Thu Hằng (2015) đã phân tích tác động của TPP đến nền kinh tế và thương mại Việt Nam. Các tác giả đều kết luận rằng các FTA mang lại tác động tích cực cho nền kinh tế Việt Nam, thúc đẩy tăng trưởng thương mại, đầu tư, GDP và việc làm.

Các FTA cũng làm gia tăng phúc lợi xã hội của Việt Nam. Trong dài hạn, ACFTA đóng góp lớn nhất vào gia tăng phúc lợi cho Việt Nam, tiếp đó Hiệp định đối tác kinh tế ASEAN - Nhật Bản (AJEPA). Trong khi đó, gia tăng phúc lợi xã hội của Việt Nam trong Hiệp định thương mại tự do ASEAN-Ấn Độ (AIFTA) và Hiệp định thương mại tự do ASEAN-Úc-New Zealand (AANZFTA) tương đối nhỏ bé. Với TPP, Việt Nam là nước đạt được mức gia tăng GDP và phúc lợi kinh tế lớn nhất tính theo phần trăm thay đổi.

Một số các tác động động khác mà các FTA mang đến cho Việt Nam gồm: 7 gia tăng hiệu quả phân bổ nguồn lực; thúc đẩy thị trường tài chính và lao động linh hoạt; gia tăng đầu tư và sản lượng; tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị khu vực và thúc đẩy cải cách sau biên giới. Tác động của FTA đến riêng thương mại Việt Nam đã được thảo luận trong nhiều nghiên cứu thực nghiệm. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng tác động của các FTA khác nhau đến thương mại của Việt Nam sẽ có những điểm khác biệt. Một FTA có thể làm tăng thương mại của Việt Nam với các nước đối tác FTA ở mức độ đáng kể nhưng cũng có những FTA chỉ đem đến gia tăng thương mại ở mức độ thấp.

Sự khác nhau đó xuất phát từ nhiều yếu tố. Theo Jha & cộng sự (2010), dưới tác động của AKFTA, xuất khẩu và nhập khẩu của Việt Nam với Hàn Quốc sẽ tăng mạnh hơn xuất khẩu, nhập khẩu của Việt Nam với thế giới. Sự gia tăng mạnh mẽ này là do tính bổ sung thương mại tương đối lớn và có xu hướng gia tăng giữa Việt Nam và Hàn Quốc. Bên cạnh đó, sự tăng trưởng kinh tế cao của cả Việt Nam và Hàn Quốc gắn liền với những thay đổi sâu sắc trong cơ cấu kinh tế cũng như thương mại, độ mở cao và mối quan hệ kinh tế thương mại ngày càng chặt chẽ cũng góp phần đáng kể vào thúc đẩy thương mại của Việt Nam với Hàn Quốc.

Mức thuế quan ban đầu cao cũng là yếu tố quan trọngthúc đẩy thương mại giữa Việt Nam và Hàn Quốc khi cả hai bên đều cam kết xoá bỏ thuế quan cho hơn 90% dòng thuế. Đối với ACFTA, Casing & cộng sự (2010) chỉ ra rằng nhập khẩu của Việt Nam từ Trung Quốc sẽ gia tăng mạnh. Điều đó là do Trung Quốc là đối tác thương mại lớn nhất của Việt Nam, đồng thời là nền kinh tế lớn thứ ba trên thế giới với tốc độ tăng trưởng kinh tế cao và tính bổ sung cao của Trung Quốc cho Việt Nam đối với các nguyên vật liệu, thiết bị và bán thành phẩm mà Việt Nam chưa sản xuất được. Ngược lại, thương mại của Việt Nam với Ấn Độ, Úc, New Zealand tăng không đáng kể do đây là hai đối tác thương mại nhỏ của Việt Nam.

Về tác động của các FTA theo ngành, các nghiên cứu trước đây đều khá thống nhất khi chỉ ra rằng các ngành Việt Nam chủ yếu được lợi từ gia tăng xuất khẩu là dệt may, hàng điện tử, sản phẩm da, giày dép, thuỷ sản, rau quả, cao su và cà phê đối với hầu hết các FTA hiện nay Việt Nam đang tham gia. Ngược lại, các sản phẩm Việt Nam sẽ gia tăng nhập khẩu mạnh gồm ô tô, giấy, máy móc thiết bị, nhựa, thuốc lá, sữa. Chính lợi thế so sánh của Việt Nam và các nước đối tác là yếu tố chủ yếu quyết định tác động ngành của FTA. Tuy nhiên, nếu phân tích sâu hơn, có thể nhận thấy những điểm khác nhau về tác động ngành giữa các FTA.

Với AKFTA, những ngành Việt Nam gia tăng nhập khẩu mạnh mẽ từ Hàn Quốc sẽ là 8 khoáng sản (Jha & cộng sự, 2010); ô tô và điện tử (Nguyễn Tiến Dũng, 2011); giấy, nhựa, thuốc lá (Casing & cộng sự) do đây là các ngành Việt Nam không có lợi thế so sánh và bảo hộ ở mức độ cao. Đây cũng là những sản phẩm Việt Nam có truyền thống nhập khẩu cao từ Hàn Quốc. Ngược lại, những ngành được lợi từ xuất khẩu bao gồm nông sản, thuỷ sản và các mặt hàng chế tạo sử dụng nhiều lao động như dệt may, sản phẩm da, thiết bị giao thông vận tải (Nguyễn Tiến Dũng, 2011; Casing & cộng sự, 2010). Điều đó chủ yếu là do mức thuế ban đầu của Hàn Quốc đánh vào các sản phẩm trên rất cao nhưng các mặt hàng này đều được xoá bỏ thuế, đồng thời đây cũng là các mặt hàng Việt Nam có lợi thế so sánh.

Với ACFTA, có ba mặt hàng nhập khẩu Việt Nam sẽ gia tăng mạnh từ Trung Quốc là sản xuất kim loại, máy móc thiết bị và dệt may. Đây là các mặt hàng có tỷ trọng nhập khẩu cao của Việt Nam từ Trung Quốc và có mức thuế ban đầu cao (Vergano & cộng sự, 2010). Một vấn đề hiện nay làm giảm lợi ích tiềm của các FTA của Việt Nam tham gia là sự phức tạp và chồng chéo lẫn nhau trong quy tắc xuất xứ (RoO). Doanh nghiệp phải thiết lập và vận hành các hệ thống kế toán khác nhau về định nghĩa, khái niệm, tài khoản.

để cung cấp thông tin về chi phí và thay đổi mã số hàng hoá để tuân thủ RoO của nước nhập khẩu. Phí tổn phát sinh khi vận hành các hệ thống song song như vậy có thể lớn hơn lợi ích đạt được từ ưu đãi FTA, dẫn đến một bộ phận lớn các doanh nghiệp Việt Nam không sử dụng các ưu đãi từ FTA khi xuất khẩu sang các nước đối tác (Inama & cộng sự, 2011), do đó làm giảm lợi ích của các FTA của Việt Nam đối với thương mại. Nội dung cam kết trong các FTA cũng là một yếu tố quan trọng quyết định tác động của một FTA đến thương mại. Các FTA Việt Nam đã ký kết có những đặc điểm nổi bật về nội dung sau.

Thứ nhất, Việt Nam thường cam kết phân chia hàng hoá thành các danh mục khác nhau với lộ trình và mức độ cắt giảm thuế xác định riêng cho từng danh mục, trong đó thường có riêng danh mục cho các hàng nhạy cảm và nhạy cảm cao. Thứ hai, lộ trình cắt giảm thuế của Việt Nam trong các FTA tương đối nhất quán về phạm vi cam kết, theo đó Việt Nam cam kết loại bỏ thuế quan theo lộ trình đối với khoảng 90% dòng thuế. Thứ ba, lộ trình cắt loại bỏ thuế quan đối với 90% dòng thuế thường được thực hiện trong giai đoạn 10 -15 năm. Thứ tư, Việt Nam thường áp dụng lộ trình cắt giảm thuế theo hướng mức độ cắt giảm thuế trong giai đoạn đầu không cao và sẽ tăng lên trong các năm cuối của lộ trình.

Thứ năm, trong các FTA trong khuôn khổ ASEAN, các mặt hàng thường được bảo hộ mạnh nhất gồm trứng gia cầm, thuốc lá, lá thuốc lá, thóc, gạo, đường, 9 xăng dầu, lốp ô tô, sắt thép xây dựng, các loại ô tô, xe máy nguyên chiếc và phụ tùng…. Những nhóm hàng được bảo hộ với lộ trình dài hơn thường bao gồm thực phẩm chế biến, đồ uống có cồn, một số chế phẩm dầu khí, xi măng, nhựa, sản phẩm dệt, phụ tùng ô tô, xe máy, máy móc thiết bị. Thứ sáu, thời gian lộ trình cắt giảm thuế của Việt Nam thường dài hơn khoảng 5 năm, mức độ cam kết ít hơn so với các nước có trình độ phát triển hơn(Vergano &Linnote, 2009; Jha & cộng sự, 2010; Vergano & cộng sự, 2010; Cassing & cộng sự, 2010; Bộ Kế hoạch và Đầu tư, 2013). Bên cạnh đó, các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng các cam kết liên quan đến hàng rào phi thuế quan của Việt Nam cũng ngày càng mở rộng về phạm vi và sâu hơn về mức độ.

Trong AFTA, các cam kết về hàng rào phi thuế quan trong giai đoạn Việt Nam mới tham gia chủ yếu hướng vào xoá bỏ hạn ngạch và các hàng rào định lượng, sau đó mở rộng dần ra các lĩnh vực hợp tác khác như hợp tác hải quan, hài hoà hoá các tiêu chuẩn và RoO (Vergano & Linnote, 2009). Đến AJCEP, AANZFTA, ACFTA, Việt Nam có thêm các cam kết về hàng rào kỹ thuật trong thương mại (TBTs), quy định về kiểm dịch động thực vật (SPSs), các biện pháp phòng vệ thương mại (Cassing & cộng sự, 2010; Trương Đình Tuyển & cộng sự, 2011). Với các hiệp định gần đây như EVFTAvà TPP, nhiều vấn đề khác cũng được đề cập đến như sở hữu trí tuệ (SHTT), thương mại và môi trường. Chính các cam kết sâu rộng này cũng ảnh hưởng quan trọng đến thương mại của Việt Nam.