Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ DIỆN MẠO CỦA HOẠT ĐỘNG ĐỊNH HƯỚNG DƯ LUẬN XÃ HỘI VỀ QUẢN LÝ TÀI CHÍNH CÔNG TRÊN BÁO CHÍ VIỆT NAM 1. Dư luận xã hội và hoạt động định hướng dư luận xã hội của báo chí 1. Khái niệm dư luận xã hội DLXH là một hiện tượng xã hội xuất hiên cùng với sự xuất hiện xã hội loài người. Ngay từ buổi sơ khai hình thành, DLXH đã có tác dụng định hướng nhận thức, thái độ và hình vi của từng cá nhân, nhóm và cộng đồng người trong xã hội thông qua những giao tiếp nguyên sơ như ký hiệu, tiếng động (tiếng chiêng, trống…), đốt lửa nhằm thông báo cho nhau tin tức về thức ăn, thú dữ, thiên tai lũ lụt và cả những nhu cầu kết cấu cộng đồng.
DLXH là một trong những biểu hiện sớm nhất của ý thức xã hội, phụ thuộc vào những quy định của các quan hệ giai cấp và các quan hệ xã hội cụ thể. Khi những nhân tố chưa đủ điều kiện để xã hội phân chia thành giai cấp, trong xã hội chưa xuất hiện những người tự do và những người nô lệ, những người giàu có áp bức và người nghèo khó bị áp bức, nghĩa là những xung đột lợi ích chưa xuất hiện, tổ chức thị tộc sinh ra trong hoàn cảnh ấy đã không biết đến những mâu thuẫn bên trong và thích nghi với xã hội đó. Heghel đã đưa ra một quan niệm tương đối mở về DLXH. Trong công trình “Triết học pháp quyền Heghel xem xét dư luận xã hội trong mối quan hệ mở với việc phân tích thể thế nhà nước.
Là người bảo thủ, bám chặt vào nền quân chủ hùng mạnh, Heghel đã thể hiện sự đối lập giữa “tâm tư chính trị của quốc gia” với “dư luân xã hội của nhân dân”, song tư tưởng của Heghel gắn với sự công nhân sức mạnh của trí tuệ tập thể lại có ý nghĩa hết sức to lớn. Heghel chỉ ra rằng DLXH có sức mạnh trong mọi thời đại bởi nó mở ra cho con người khả năng thổ lộ và bảo vệ ý kiến chủ quan của mình với cái chung (25, trang 3) Đến giữa thế kỷ XII, khái niệm, thuật ngữ về DLXH được nhà nghiên cứu xã hội người Anh John Solsbery (1159) đề cập một cách khá chỉnh thể. 14 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Và đến đầu thế kỷ XX, DLXH trở thành đối tượng quan tâm trong thực tiễn quản lý nhà nước và là vấn đề lý luận của nhiều ngành khoa học như Xã hội học, Tâm lý học, Chính trị học và Báo chí học… Xét về bản chất, DLXH được coi là trạng thái đặc trưng của ý thức xã hội, tâm trạng xã hội. DLXH là sự biểu hiện trạng thái ý thức của một cộng đồng người, là một phương thức tồn tại đặc biệt của ý thức xã hội.
DLXH tham gia, có mặt trong tất cả các bộ phận, các thành phần của ý thức xã hội. Khi có một sự việc, sự kiện, hiện tượng xã hội nào đó có đụng chạm đến lợi ích của cộng đồng xã hội và thu hút được sự quan tâm chú ý của họ, thì khi đó sẽ nảy sinh DLXH. DLXH gắn chặt với thực tiễn cuộc sống, xuất phát từ thực tiễn rồi tác động trở lại thực tiễn đó. Xung quanh thuật ngữ DLXH có nhiều ý kiến và định nghĩa khác nhau, mà điển hình là: Theo nhà triết học cổ đại Socrat thì DLXH là cái gì đó nằm giữa sự mù quáng và nhận thức; theo Kant: “DLXH nằm ở cấp độ thấp hơn so với kiến thức và niềm tin; theo các nhà nghiên cứu hiện đại thì DLXH là ý kiến được đông đảo công chúng chia sẻ và có thể tìm thấy ở mọi nơi.
Nhà XHH người Nga A. Uledov cho rằng DLXH là “sư phán xét thể hiên sự đánh giá và thái độ của mọi người đối với các hiện tượng đời sống xã hội”. GS,TS Glen M.Broom (Hoa Kỳ) cho rằng: “DLXH được hình thành từ một nhóm người, họ trao đổi và cùng nhau xác định rõ bản chất của vấn đề là gì, tại sao vấn đề này lại làm xã hội lo lắng hoặc vui mừng và cần phải làm gì để giải quyết vấn đề đó. Xét ở góc độ vai trò của DLXH, TS Phạm Chiến Khu cho rằng: DLXH không phải là lời nói suông của công chúng mà là một sức mạnh to lớn.
Sự ủng hộ của DLXH đối với một chủ trương nào đó của chính quyền có thể sẽ chuyển hóa thành các phong trào thi đua sôi nổi, thực hiện thắng lợi chủ trương đó. Những tâm tư, thắc mắc của quần chúng, thể hiện qua dư luận, nếu không được quan tâm giải quyết có thể chuyển hóa thành các cuộc “phản ứng tập thể” hoặc dưới các hình thức rất phức tạp khác (14) 15 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Trong nghiên cứu đã được công bố của TS Đỗ Chí Nghĩa lại đưa ra quan niệm rằng “DLXH là tập hợp các luồng ý kiến cá nhân nhưng có mối quan hệ hữu cơ, cộng hưởng với nhau trước các vấn đề, sự kiện, hiện tượng có tính thời sự thể hiện nhận thức, tình cảm, ý chí của các lực lượng xã hội nhất định trong những thời điểm nhất định. Nhìn nhận như một trạng thái tinh thần xã hội ở một thời điểm cụ thể, có ý kiến cho rằng: DLXH là biểu hiện trang thái ý thức xã hội của một cộng đồng người nào đó, sự phán xét, đánh giá của đại đa số trong cộng đồng người đối với các sự kiện, hiện tượng, quá trình xã hội có liên quan đến nhu cầu, lợi ích của họ trong một thời điểm nhất định (16, tr14). Nhà nghiên cứu XHH Nguyễn Quý Thanh cho rằng: DLXH được coi là những trạng thái đặc trưng của ý thức xã hội.
Tính đặc trưng của DLXH thể hiện ở chỗ nó không tồn tại như một dạng độc lập với các trạng thái ý thức xã hội như chính trị, tôn giáo, khoa học, nghệ thuật.v, mà nó xuyên suốt trong các dạng ý thức xã hội đó. DLXH không phải là bản thân chính trị, thế nhưng nó có mặt và hoạt động tích cực trong ý thức và hành vi chính trị của cá nhân (34, tr47) PGS,TS Nguyễn Văn Dững lại cho rằng: DLXH là hiện tượng xã hội đặc thù - là phương thức đăc biệt của ý thức quần chúng - dạng biểu hiện thực tế và sinh động hàng ngày của ý thức xã hội; DLXH là biểu thị nhận thức và tình cảm, ý chí và nguyện vọng, ý kiến và phán xét, đánh giá và thái độ thậm chí là cả hành vi; là sự phản ánh tâm trạng xã hội của các nhóm xã hội lớn hoặc của cộng đồng xã hội nói chung về những sự kiện, vấn đề đã và đang diễn ra liên quan mật thiết đến lợi ích của họ Theo quan điểm chủ nghĩa duy vật lịch sử, DLXH thuộc lĩnh vực tinh thần của xã hội, nó phản ánh thực tế xã hội. Sức mạnh của DLXH được quy định bởi tồn tại xã hội. Những biến đổi xã hội là cơ sở để hình thành DLXH phản ánh quá trình đó.
16 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Theo TS. Mai Quỳnh Nam thì DLXH không chỉ thuộc lĩnh vực tinh thần, bản chất của DLXH còn thể hiện trong hoạt động thực tế. Hệ thống phân loại những phương pháp nhận thức thế giới của C.Mác cho thấy, người ta có thể nhận thức thế giới bằng phương pháp lý thuyết (khoa học), hoặc các phương pháp nghệ thuật, tôn giáo và phương pháp tinh thần -thực tế. Theo cách ấy, DLXH đươc xếp vào phương pháp tinh thần - thực tế.
Đặc trưng đó tạo nên bản chất của DLXH. Sự nhận thức của dư luân xã hội có tính chất đánh giá, từ việc đánh giá, người ta lựa chọn các phương án hành động để thúc đẩy hoặc hạn chế sự kiện, hiện tượng đang tạo nên mối quan tâm chung. Từ những quan niệm trên có thể rút ra: + DLXH là tập hợp các luồng ý kiến cá nhân trước vấn đề, sự kiện, hiện tượng có tính thời sự, + DLXH có thể bao gồm các luồng ý kiến khác nhau, thậm trí đối lập, + DLXH là tập hợp các ý kiến cá nhân, tự phát, chứ không phải ý kiến của một tổ chức được hình thành theo con đường tổ chức (hội họp), +DLXH không phải là phép cộng ý kiến cá nhân, mà là một chỉnh thể tinh thần xã hội, thể hiện nhận thức, tình cảm, ý chí của các lực lượng xã hội, + Chỉ có những sự kiện, hiện tượng, vấn đề xã hội có tính thời sự (động chạm đến lợi ích, các mối quan hệ hiên có của nhiều người) mới có khả năng tạo ra DLXH, +DLXH là ý kiến, thái độ của số đông, của nhóm lớn trong xã hội, hoặc của toàn thể xã hội hay các vùng dân cư, + DLXH là một yếu tố cấu thành ý thức quần chúng, nhưng là yếu tố biểu hiện trạng thái của ý thức quần chúng ở thời điểm hiện tại. Như vậy, DLXH là một biểu hiện của trạng thái ý thức xã hội; là tập hợp các luồng ý kiến cá nhân trước các vấn đề, sự kiện, hiện tượng có tính thời sự, liên quan đến lợi ích, các mối quan tâm của công chúng.
Mối quan hệ tác động giữa báo chí và dư luận xã hội 17 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Đối tượng tác động của báo chí là ý thức quần chúng trong xã hội, ý thức quần chúng là một dạng thức biểu hiện của ý thức xã hội, nhưng là dạng thức hàng ngày. Nó được cấu thành bởi thế giới quan, nhân sinh quan, tri thức lịch sử, văn hóa và DLXH. Trong đó, DLXH là một bộ phận quan trọng. Báo chí hiện đại coi DLXH là đối tác của mình.
Bởi DLXH cung cấp nguồn dữ liệu phong phú, cập nhật cho báo chí và báo chí là kênh truyền dẫn chủ yếu của DLXH. Tách khỏi DLXH, báo chí giảm đi tính phong phú, sức hấp dẫn và khả năng lôi cuốn bạn đọc. Cơ chế tác động của báo chí đến DLXH được thể hiện như sau: Chủ thể Thông điệp Ý thức xã hội Hành vi xã hội Hiệu quả xã hội Trong đó, chủ thể xây dựng các thông điệp hàm chứa nội dung thông tin để thông qua các phương tiện truyền thông chuyển tải đến công chúng xã hội rộng rãi. Thông tin qua phương tiện tác động vào ý thức quần chúng, hình thành tri thức và thay đổi nhân thức, hành vi.
Sự thay đổi về ý thức quần chúng sẽ dẫn đến các hành vi xã hội, sau đó tạo hiệu quả xã hội. Khuynh hướng của thông tin quy định khuynh hướng của hành vi xã hội. Tuy nhiên hiệu quả xã hội qua tác động của báo chí cũng phụ thuộc vào sự tiếp nhận thông tin của công chúng.