Đối Chiếu Thuật Ngữ Ngành Ô Tô Trong Tiếng Anh Và Tiếng Việt

Luận án tiến sĩ khám phá thuật ngữ ngành ô tô trong tiếng Anh và tiếng Việt, góp phần nâng cao hiểu biết về ngôn ngữ học đối chiếu.

• Tác giả: Phạm Anh Tiến
• Người hướng dẫn: GS. Lý Toàn Thắng
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học so sánh, đối chiếu
• Đề tài: Đối Chiếu Thuật Ngữ Ngành Ô Tô Giữa Tiếng Anh Và Tiếng Việt
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC KÝ HIỆU VÀ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài
• Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• Mục đích nghiên cứu
• Nhiệm vụ nghiên cứu
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Đối tượng nghiên cứu
• Phạm vi và ngữ liệu nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Phương pháp đối chiếu
• Phương pháp miêu tả
• Thủ pháp phân tích thành tố trực tiếp
• Thủ pháp thống kê, phân loại
• Cái mới của luận án
• Ý nghĩa lí luận và thực tiễn của đề tài
• Ý nghĩa thực tiễn
• Bố cục của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ LUẬN
• 1.1. Tình hình nghiên cứu về thuật ngữ
• 1.1.1. Nghiên cứu thuật ngữ trên thế giới
• 1.1.2. Nghiên cứu thuật ngữ ở Việt Nam
• 1.1.3. Nghiên cứu thuật ngữ ngành ô tô trên thế giới
• 1.1.4. Nghiên cứu thuật ngữ ngành ô tô ở Việt Nam
• 1.2. Cơ sở lí thuyết về thuật ngữ
• 1.2.1. Khái niệm về thuật ngữ
• 1.2.2. Phân biệt thuật ngữ và một số khái niệm liên quan
• 1.2.3. Tiêu chuẩn, đặc điểm của thuật ngữ
• 1.2.4. Cấu tạo của thuật ngữ
• 1.3. Hiện tượng đồng nghĩa và đồng nghĩa trong thuật ngữ
• 1.3.1. Khái niệm đồng nghĩa
• 1.3.2. Khái niệm đồng nghĩa trong thuật ngữ
• 1.4. Khái quát về ngành ô tô và thuật ngữ ngành ô tô
• 1.4.1. Khái quát về ngành ô tô
• 1.4.2. Thuật ngữ ngành ô tô
• 1.5. Lí thuyết định danh
• 1.5.1. Khái niệm định danh
• 1.5.2. Đặc điểm và quá trình định danh
• 1.6. Một số vấn đề lí thuyết về đối chiếu ngôn ngữ
• 1.6.1. Khái niệm ngôn ngữ học đối chiếu
• 1.6.2. Nguyên tắc chung trong đối chiếu ngôn ngữ
• 1.6.3. Các cấp độ và phạm vi đối chiếu ngôn ngữ
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI CHIẾU ĐẶC ĐIỂM CẤU TẠO THUẬT NGỮ NGÀNH Ô TÔ TRONG TIẾNG ANH VÀ TIẾNG VIỆT
• 2.1. Đối chiếu đặc điểm về phương thức cấu tạo thuật ngữ ngành ô tô tiếng Anh và tiếng Việt
• 2.1.1. Phương thức cấu tạo thuật ngữ ngành ô tô tiếng Anh
• 2.1.2. Phương thức cấu tạo thuật ngữ ngành ô tô tiếng Việt
• 2.1.3. Đánh giá những điểm tương đồng và khác biệt về phương thức cấu tạo thuật ngữ ngành ô tô tiếng Anh và tiếng Việt
• 2.2. Đối chiếu số lượng yếu tố cấu tạo thuật ngữ ngành ô tô trong tiếng Anh và tiếng Việt
• 2.3. Đối chiếu đặc điểm từ loại của thuật ngữ ngành ô tô trong tiếng Anh và tiếng Việt
• 2.3.1. Đối chiếu đặc điểm từ loại thuật ngữ ngành ô tô có cấu tạo một yếu tố
• 2.3.2. Đối chiếu đặc điểm từ loại của thuật ngữ ngành ô tô có cấu tạo hai yếu tố
• 2.3.3. Đối chiếu đặc điểm từ loại của thuật ngữ ngành ô tô có cấu tạo ba yếu tố
• 2.3.4. Đối chiếu đặc điểm từ loại của thuật ngữ ngành ô tô có cấu tạo bốn yếu tố
• 2.3.5. Đối chiếu đặc điểm từ loại của thuật ngữ ngành ô tô có cấu tạo năm yếu tố
• 2.3.6. Đối chiếu đặc điểm từ loại của thuật ngữ ngành ô tô có cấu tạo sáu yếu tố
• 2.4. Đối chiếu đặc điểm mô hình cấu tạo thuật ngữ ngành ô tô trong tiếng Anh và tiếng Việt
• 2.4.1. Các mô hình cấu tạo thuật ngữ ngành ô tô trong tiếng Anh và tiếng Việt
• 2.4.2. Đánh giá những điểm tương đồng và khác biệt về mô hình cấu tạo của thuật ngữ ngành ô tô trong tiếng Anh và tiếng Việt
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỐI CHIẾU ĐẶC ĐIỂM ĐỊNH DANH THUẬT NGỮ NGÀNH Ô TÔ TRONG TIẾNG ANH VÀ TIẾNG VIỆT
• 3.1. Định danh và định danh thuật ngữ
• 3.2. Đối chiếu đặc điểm định danh của thuật ngữ ngành ô tô
• 3.2.1. Đối chiếu đặc điểm định danh của thuật ngữ ngành ô tô theo kiểu ngữ nghĩa của thuật ngữ
• 3.2.2. Đối chiếu đặc điểm định danh của thuật ngữ ngành ô tô theo cách thức biểu thị của thuật ngữ
• 3.3. Đối chiếu đặc điểm mô hình định danh thuật ngữ ngành ô tô
• 3.3.1. Mô hình định danh thuật ngữ ngành ô tô chỉ ô tô và phương tiện
• 3.3.2. Mô hình định danh thuật ngữ ngành ô tô chỉ tổng thành và chi tiết hệ thống cơ khí-động lực
• 3.3.3. Mô hình định danh thuật ngữ ngành ô tô chỉ bộ phận, chi tiết hệ thống điện-điện tử
• 3.3.4. Mô hình định danh thuật ngữ ngành ô tô chỉ máy móc, dụng cụ sản xuất, sửa chữa
• 3.3.5. Mô hình định danh thuật ngữ ngành ô tô chỉ vị trí, địa điểm
• 3.3.6. Mô hình định danh thuật ngữ ngành ô tô chỉ chất liệu
• 3.3.7. Mô hình định danh thuật ngữ ngành ô tô chỉ hình thức thể hiện
• 3.3.8. Mô hình định danh thuật ngữ ngành ô tô chỉ nguồn nhân lực
• 3.3.9. Mô hình định danh thuật ngữ ngành ô tô chỉ hệ thống kiến thức
• 3.3.10. Mô hình định danh thuật ngữ ngành ô tô chỉ phương pháp, nguyên lí
• 3.3.11. Mô hình định danh thuật ngữ ngành ô tô chỉ thuộc tính
• 3.3.12. Mô hình định danh thuật ngữ ngành ô tô chỉ mối quan hệ
• 3.3.13. Mô hình định danh thuật ngữ ngành ô tô chỉ hoạt động sản xuất, sửa chữa
• 3.3.14. Mô hình định danh thuật ngữ ngành ô tô chỉ hoạt động vận hành
• 3.4. Đánh giá những điểm tương đồng và khác biệt về các mô hình định danh của thuật ngữ ngành ô tô trong tiếng Anh và tiếng Việt
• 4. CHƯƠNG 4: ĐỐI CHIẾU HIỆN TƯỢNG ĐỒNG NGHĨA TRONG THUẬT NGỮ NGÀNH Ô TÔ TIẾNG ANH VÀ TIẾNG VIỆT
• 4.1. Phân loại đồng nghĩa thuật ngữ
• 4.2. Hiện tượng đồng nghĩa trong thuật ngữ ngành ô tô tiếng Anh
• 4.2.1. Đồng nghĩa do cách viết chính tả
• 4.2.2. Đồng nghĩa do thay đổi hình thái
• 4.2.3. Đồng nghĩa do sử dụng từ viết tắt
• 4.2.4. Đồng nghĩa do sử dụng từ ngữ phương ngữ
• 4.2.5. Đồng nghĩa do ngữ vực khác nhau
• 4.2.6. Đồng nghĩa do sử dụng yếu tố đồng nghĩa
• 4.2.7. Đồng nghĩa do yếu tố lịch đại
• 4.2.8. Đồng nghĩa do lựa chọn đặc điểm khái niệm thể hiện trong yếu tố phụ khác nhau
• 4.2.9. Đồng nghĩa do lựa chọn đặc điểm khái niệm thể hiện trong yếu tố chính khác nhau
• 4.3. Hiện tượng đồng nghĩa trong thuật ngữ ngành ô tô tiếng Việt
• 4.3.1. Đồng nghĩa do cách viết chính tả
• 4.3.2. Đồng nghĩa do sử dụng từ ngữ phương ngữ
• 4.3.3. Đồng nghĩa do ngữ vực khác nhau
• 4.3.4. Đồng nghĩa do sử dụng yếu tố đồng nghĩa
• 4.3.5. Đồng nghĩa do yếu tố lịch đại
• 4.3.6. Đồng nghĩa do lựa chọn đặc điểm khái niệm thể hiện trong yếu tố phụ khác nhau
• 4.3.7. Đồng nghĩa do lựa chọn đặc điểm khái niệm thể hiện trong yếu tố chính khác nhau
• 4.4. Đánh giá những điểm tương đồng và khác biệt về hiện tượng đồng nghĩa trong thuật ngữ ngành ô tô tiếng Anh và tiếng Việt
• 4.5. Gợi ý về hướng chuẩn hóa thuật ngữ ngành ô tô tiếng Việt
• 4.5.1. Gợi ý về hướng chuẩn hóa các trường hợp đồng nghĩa trong thuật ngữ ngành ô tô tiếng Việt
• 4.5.2. Gợi ý về hướng xử lí các trường hợp cần chuẩn hóa khác
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1: THUẬT NGỮ NGÀNH Ô TÔ TIẾNG ANH
• PHỤ LỤC 2: THUẬT NGỮ NGÀNH Ô TÔ TIẾNG VIỆT
• PHỤ LỤC 3: THUẬT NGỮ ĐỒNG NGHĨA TRONG TIẾNG ANH
• PHỤ LỤC 4: THUẬT NGỮ ĐỒNG NGHĨA TRONG TIẾNG VIỆT
• PHỤ LỤC 5: MÔ HÌNH CẤU TẠO THUẬT NGỮ NGÀNH Ô TÔ KHÔNG ĐIỂN HÌNH
• PHỤ LỤC 6: MÔ HÌNH ĐỊNH DANH THUẬT NGỮ NGÀNH Ô TÔ KHÔNG ĐIỂN HÌNH

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Đối Chiếu Thuật Ngữ Ngành Ô Tô Anh Việt

Bài viết này khám phá sự cấp thiết của việc đối chiếu thuật ngữ ngành ô tô Anh Việt. Tiếng Anh đóng vai trò quan trọng trong học tập, giao tiếp và khoa học kỹ thuật, đặc biệt trong lĩnh vực ô tô. Ngành ô tô sử dụng một hệ thống thuật ngữ chuyên biệt, việc nắm vững hệ thống này là yếu tố then chốt để trao đổi, nghiên cứu hiệu quả. Tuy nhiên, thuật ngữ tiếng Việt thường vay mượn từ tiếng nước ngoài, dẫn đến thiếu tính thống nhất. Theo nghiên cứu của Phạm Anh Tiến, cần có cơ sở lý luận và thực tiễn chuẩn hóa về cấu tạo, ngữ nghĩa và định danh thuật ngữ. Hiện nay, nghiên cứu đối chiếu thuật ngữ ngành ô tô giữa tiếng Anh và tiếng Việt còn hạn chế. Việc này rất quan trọng để xây dựng, chuẩn hóa, thống nhất thuật ngữ, phục vụ đào tạo, giảng dạy và nghiên cứu. Đề tài này tập trung vào khảo sát, nghiên cứu, đối chiếu những đặc điểm cấu tạo, định danh, ngữ nghĩa. Mục tiêu là tìm ra điểm tương đồng, khác biệt giữa hệ thống thuật ngữ ô tô tiếng Anh và tiếng Việt. Đề tài sẽ góp phần bổ sung tư liệu cho nghiên cứu thuật ngữ trong Việt ngữ học, cung cấp tài liệu tham khảo, cơ sở lý thuyết cho giảng dạy tiếng Anh chuyên ngành ô tô và các hoạt động chuyên môn khác.

1.1. Tầm quan trọng của thuật ngữ ô tô tiếng Anh

Tiếng Anh là ngôn ngữ quốc tế, có vai trò then chốt trong lĩnh vực ô tô. Việc nắm vững thuật ngữ chuyên ngành giúp kỹ sư, kỹ thuật viên, nhà nghiên cứu tiếp cận tài liệu kỹ thuật, trao đổi thông tin và hợp tác quốc tế hiệu quả hơn. Việc hiểu rõ các khái niệm kỹ thuật bằng tiếng Anh là điều kiện cần để tiếp thu công nghệ mới và nâng cao trình độ chuyên môn. Phạm Anh Tiến nhấn mạnh sự cần thiết của việc nắm vững thuật ngữ chuyên môn để trao đổi, nghiên cứu thuận lợi hơn. Thuật ngữ ô tô tiếng Anh là chìa khóa để mở ra cánh cửa tri thức trong ngành công nghiệp ô tô toàn cầu.

1.2. Sự cần thiết của chuẩn hóa thuật ngữ ô tô tiếng Việt

Hiện nay, thuật ngữ ô tô tiếng Việt còn nhiều bất cập, thiếu tính thống nhất, chính xác. Nhiều thuật ngữ được dịch từ tiếng Anh, Pháp, Nga, Trung Quốc, gây khó khăn cho người học và người sử dụng. Việc chuẩn hóa thuật ngữ giúp đảm bảo tính chính xác, rõ ràng, dễ hiểu, tạo điều kiện thuận lợi cho việc giảng dạy, học tập, nghiên cứu và ứng dụng kỹ thuật ô tô. Theo Phạm Anh Tiến, cần chuẩn hóa thuật ngữ tiếng Việt để biểu đạt chính xác khái niệm, phù hợp với chuẩn mực quốc tế.

II. Thách Thức Trong Dịch Thuật Thuật Ngữ Ô Tô Anh Việt Hiện Nay

Việc dịch thuật thuật ngữ ô tô Anh Việt đặt ra nhiều thách thức. Nhiều thuật ngữ tiếng Anh không có tương đương chính xác trong tiếng Việt. Sự khác biệt về văn hóa, cách tư duy giữa hai ngôn ngữ cũng gây khó khăn cho việc chuyển ngữ. Một số thuật ngữ có nhiều cách dịch khác nhau, gây nhầm lẫn và khó khăn cho người sử dụng. Việc thiếu một hệ thống thuật ngữ chuẩn hóa, thống nhất cũng là một vấn đề lớn. Theo khảo sát của Phạm Anh Tiến, nhiều thuật ngữ ô tô tiếng Việt chưa biểu đạt chính xác khái niệm, nhiều thuật ngữ vay mượn nước ngoài được sử dụng với nhiều biến thể khác nhau. Sự khác biệt trong cấu trúc ngữ pháp và từ vựng giữa hai ngôn ngữ đòi hỏi người dịch phải có kiến thức chuyên môn sâu rộng và kỹ năng ngôn ngữ tốt.

2.1. Vấn đề về tính tương đương trong dịch thuật

Không phải lúc nào cũng tìm được một thuật ngữ tiếng Việt hoàn toàn tương đương với thuật ngữ tiếng Anh. Điều này có thể do sự khác biệt về văn hóa, công nghệ, hoặc đơn giản là do ngôn ngữ tiếng Việt chưa phát triển đủ để diễn đạt một khái niệm cụ thể. Người dịch cần phải cân nhắc kỹ lưỡng để lựa chọn thuật ngữ tiếng Việt gần nghĩa nhất, đồng thời đảm bảo tính chính xác và dễ hiểu. Việc tạo ra các thuật ngữ mới cũng là một giải pháp, nhưng cần được thực hiện cẩn thận để tránh gây ra sự nhầm lẫn.

2.2. Sự khác biệt về cấu trúc và ngữ pháp

Cấu trúc ngữ pháp và từ vựng giữa tiếng Anh và tiếng Việt có nhiều điểm khác biệt. Ví dụ, tiếng Anh có xu hướng sử dụng nhiều từ ghép, trong khi tiếng Việt lại thích dùng cụm từ. Việc chuyển đổi giữa hai cấu trúc này đòi hỏi người dịch phải có kỹ năng phân tích và tổng hợp tốt. Ngoài ra, sự khác biệt về trật tự từ, cách sử dụng giới từ cũng là những thách thức cần vượt qua.

III. Phương Pháp Đối Chiếu Cấu Tạo Thuật Ngữ Ô Tô Anh Việt

Luận án sử dụng phương pháp đối chiếu để phân tích, đánh giá sự tương đồng và khác biệt trong cấu tạo thuật ngữ ô tô tiếng Anh và tiếng Việt. Phương pháp này được áp dụng trên các phương diện cấu tạo, định danh và hiện tượng đồng nghĩa. Tiếng Anh được chọn làm ngôn ngữ xuất phát, còn tiếng Việt là ngôn ngữ đối chiếu. Phạm Anh Tiến sử dụng phương pháp miêu tả để làm rõ đặc điểm cấu tạo, định danh, hiện tượng đồng nghĩa trong thuật ngữ. Bên cạnh đó, thủ pháp phân tích thành tố trực tiếp được sử dụng để xác định các yếu tố cấu tạo nên thuật ngữ, từ đó tìm ra quy tắc hình thành thuật ngữ. Thủ pháp thống kê, phân loại được sử dụng để xác định số lượng, tần suất xuất hiện, tỉ lệ của các phương thức tạo thành thuật ngữ, các mô hình định danh thuật ngữ.

3.1. Phân tích thành tố trực tiếp trong cấu tạo thuật ngữ

Phương pháp phân tích thành tố trực tiếp giúp xác định các đơn vị nhỏ nhất có nghĩa trong một thuật ngữ. Ví dụ, trong thuật ngữ "automatic transmission", các thành tố là "automatic" và "transmission". Việc phân tích này giúp hiểu rõ cấu trúc của thuật ngữ và cách các thành tố kết hợp với nhau để tạo ra ý nghĩa tổng thể. Trong tiếng Việt, thuật ngữ "hộp số tự động" cũng có thể được phân tích tương tự thành "hộp số" và "tự động".

3.2. Thống kê và phân loại phương thức cấu tạo thuật ngữ

Việc thống kê và phân loại các phương thức cấu tạo thuật ngữ giúp xác định các xu hướng phổ biến trong việc hình thành thuật ngữ trong cả hai ngôn ngữ. Ví dụ, có thể thống kê số lượng thuật ngữ được tạo ra bằng cách ghép từ, mượn từ, hoặc sử dụng các tiền tố và hậu tố. Phân loại các phương thức này giúp hiểu rõ hơn về cách thức ngôn ngữ thích ứng và phát triển trong lĩnh vực kỹ thuật ô tô. Việc này cũng giúp ích cho việc dịch thuật và chuẩn hóa thuật ngữ.

IV. Đối Chiếu Đặc Điểm Định Danh Thuật Ngữ Ngành Ô Tô Song Ngữ

Luận án tiến hành đối chiếu đặc điểm định danh của thuật ngữ ngành ô tô trong tiếng Anh và tiếng Việt. Việc định danh được xem xét trên các phương diện: đặc điểm ngữ nghĩa, cách thức biểu thị và mô hình định danh. Mục tiêu là tìm ra những điểm tương đồng và khác biệt trong cách thức hai ngôn ngữ gán nhãn cho các khái niệm liên quan đến ô tô. Phạm Anh Tiến nghiên cứu các mô hình định danh khác nhau như mô hình chỉ ô tô và phương tiện, mô hình chỉ tổng thành và chi tiết hệ thống cơ khí-động lực, mô hình chỉ bộ phận, chi tiết hệ thống điện-điện tử, v.v...

4.1. So sánh đặc điểm định danh theo ngữ nghĩa thuật ngữ

Việc so sánh đặc điểm định danh theo ngữ nghĩa tập trung vào cách hai ngôn ngữ mô tả và phân loại các khái niệm. Ví dụ, một thuật ngữ tiếng Anh có thể tập trung vào chức năng của một bộ phận, trong khi thuật ngữ tiếng Việt lại nhấn mạnh vào cấu tạo. Việc hiểu rõ những khác biệt này giúp người dịch lựa chọn thuật ngữ phù hợp và tránh gây hiểu lầm. Ngoài ra, việc này cũng giúp phát hiện những khái niệm chưa có thuật ngữ tương đương trong tiếng Việt, từ đó đề xuất các thuật ngữ mới.

4.2. Phân tích mô hình định danh thuật ngữ chỉ hệ thống cơ khí

Nghiên cứu các mô hình định danh thuật ngữ chỉ hệ thống cơ khí giúp hiểu rõ cách hai ngôn ngữ mô tả các bộ phận và chức năng của hệ thống này. Ví dụ, trong tiếng Anh, thuật ngữ "brake system" tập trung vào chức năng phanh, trong khi tiếng Việt "hệ thống phanh" cũng tương tự. Việc phân tích các mô hình này giúp xác định những điểm tương đồng và khác biệt trong cách hai ngôn ngữ khái niệm hóa hệ thống cơ khí ô tô.

V. Phân Tích Hiện Tượng Đồng Nghĩa Trong Thuật Ngữ Ô Tô Anh Việt

Luận án phân tích hiện tượng đồng nghĩa trong thuật ngữ ngành ô tô tiếng Anh và tiếng Việt. Đồng nghĩa được phân loại theo nhiều tiêu chí, bao gồm cách viết chính tả, thay đổi hình thái, sử dụng từ viết tắt, sử dụng từ ngữ phương ngữ, ngữ vực khác nhau, sử dụng yếu tố đồng nghĩa, yếu tố lịch đại và lựa chọn đặc điểm khái niệm. Phạm Anh Tiến đánh giá những điểm tương đồng và khác biệt về hiện tượng đồng nghĩa trong hai ngôn ngữ, làm cơ sở cho những gợi ý về hướng chuẩn hóa thuật ngữ ô tô tiếng Việt.

5.1. Đồng nghĩa do cách viết chính tả và biến thể

Một số thuật ngữ có thể có nhiều cách viết chính tả khác nhau, nhưng vẫn mang cùng một ý nghĩa. Ví dụ, trong tiếng Anh, có thể gặp cả "color" và "colour". Trong tiếng Việt, có thể có các biến thể do cách phát âm hoặc sử dụng dấu thanh. Việc xác định và chuẩn hóa các biến thể này giúp tránh gây nhầm lẫn. Đồng nghĩa do biến thể địa phương cũng cần được lưu ý, đặc biệt khi dịch thuật tài liệu từ các vùng khác nhau.

5.2. Đồng nghĩa do sử dụng từ ngữ chuyên ngành và phổ thông

Trong một số trường hợp, một khái niệm có thể được diễn đạt bằng cả thuật ngữ chuyên ngành và từ ngữ phổ thông. Ví dụ, "engine" là thuật ngữ chuyên ngành, trong khi "motor" là từ ngữ phổ thông hơn. Trong tiếng Việt, tương tự có "động cơ" và "máy". Việc hiểu rõ sự khác biệt về sắc thái giữa các từ ngữ này giúp người dịch lựa chọn từ ngữ phù hợp với ngữ cảnh.

VI. Gợi Ý Hướng Chuẩn Hóa Thuật Ngữ Ngành Ô Tô Tiếng Việt

Dựa trên kết quả nghiên cứu, luận án đưa ra gợi ý về hướng chuẩn hóa thuật ngữ ngành ô tô tiếng Việt. Gợi ý tập trung vào việc chuẩn hóa các trường hợp đồng nghĩa và các trường hợp cần chuẩn hóa khác. Phạm Anh Tiến đề xuất các nguyên tắc xây dựng thuật ngữ rõ ràng, ngắn gọn, mang tính miêu tả, loại bỏ hư từ và quan hệ từ thừa trong kết cấu nội bộ. Mục tiêu là xây dựng một hệ thống thuật ngữ ô tô tiếng Việt chính xác, khoa học, dễ hiểu và đáp ứng nhu cầu của ngành.

6.1. Nguyên tắc chuẩn hóa các trường hợp đồng nghĩa

Việc chuẩn hóa các trường hợp đồng nghĩa cần dựa trên các tiêu chí như tính phổ biến, tính chính xác, tính ngắn gọn và khả năng biểu đạt. Ưu tiên lựa chọn thuật ngữ được sử dụng rộng rãi trong ngành, có nghĩa rõ ràng, không gây nhầm lẫn và dễ nhớ. Cần tham khảo ý kiến của các chuyên gia, kỹ sư và nhà ngôn ngữ học để đảm bảo tính khoa học và thực tiễn. Việc xây dựng các từ điển chuyên ngành và bảng thuật ngữ chuẩn hóa là rất quan trọng.

6.2. Xử lý các trường hợp cần chuẩn hóa khác vay mượn

Đối với các thuật ngữ vay mượn từ tiếng nước ngoài, cần xem xét khả năng Việt hóa hoặc tạo ra các thuật ngữ tương đương bằng tiếng Việt. Quá trình này cần đảm bảo tính chính xác và dễ hiểu, đồng thời tránh tạo ra các thuật ngữ gượng ép hoặc khó sử dụng. Trong một số trường hợp, việc sử dụng thuật ngữ gốc có thể được chấp nhận, nhưng cần có chú thích rõ ràng. Cần xây dựng quy trình chuẩn hóa thuật ngữ, bao gồm việc thu thập, phân tích, đánh giá và phê duyệt thuật ngữ mới.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Đề tài luận án tiến sĩ: "Đối chiếu thuật ngữ ngành ô tô trong tiếng Anh và tiếng Việt"
Tác giả: Phạm Anh Tiến
Ngành: Ngôn ngữ học so sánh, đối chiếu (Mã số: 9 22 20 24)
Cơ sở đào tạo: Học viện Khoa học xã hội – Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam (Năm bảo vệ: 2024)
Người hướng dẫn khoa học: GS. Lý Toàn Thắng và PGS. Phạm Hùng Việt

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế, tiếng Anh là phương tiện giao tiếp, trao đổi khoa học và là điều kiện tiên quyết đối với nhân lực kỹ thuật, trong đó có ngành công nghệ ô tô. Hoạt động chuyên môn của ngành ô tô đòi hỏi việc sử dụng một hệ thống thuật ngữ chuyên ngành có tính định danh chính xác cho các khái niệm, sự vật và quy trình kỹ thuật.

Tuy nhiên, thực tế tại Việt Nam cho thấy phần lớn thuật ngữ ngành ô tô trong tiếng Việt được hình thành qua con đường dịch thuật hoặc vay mượn từ các ngôn ngữ như tiếng Pháp, tiếng Nga, tiếng Trung và tiếng Anh. Do đó, hệ thống này còn thiếu sự thống nhất về hình thức biểu đạt cho nội dung khái niệm; cơ sở lý luận và hoạt động thực tiễn trên các phương diện cấu tạo, ngữ nghĩa và định danh chưa được chuẩn hóa. Khảo sát ban đầu của tác giả chỉ ra rằng nhiều thuật ngữ ngành ô tô tiếng Việt chưa biểu đạt chính xác khái niệm, xuất hiện nhiều biến thể vay mượn chưa được xử lý, đồng thời tồn tại những thuật ngữ có trong tiếng Anh nhưng tiếng Việt chưa có thuật ngữ tương đương.

Các công trình nghiên cứu về thuật ngữ ngành ô tô ở Việt Nam còn ít và chủ yếu dừng lại ở các từ điển đối dịch kỹ thuật của các kỹ sư. Cho đến nay, chưa có công trình ngôn ngữ học nào nghiên cứu đối chiếu một cách hệ thống và toàn diện hệ thuật ngữ ngành ô tô giữa tiếng Anh và tiếng Việt nhằm phục vụ công tác xây dựng, chuẩn hóa thuật ngữ, biên soạn từ điển cũng như giảng dạy tiếng Anh chuyên ngành.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận án là đối chiếu hệ thống thuật ngữ ngành ô tô trong tiếng Anh và tiếng Việt nhằm làm sáng tỏ các đặc trưng, xác định các điểm tương đồng và khác biệt về mặt cấu tạo, đặc điểm định danh và đặc điểm ngữ nghĩa (thông qua hiện tượng đồng nghĩa) của hai hệ thống thuật ngữ; từ đó đưa ra gợi ý về hướng xây dựng và chuẩn hóa thuật ngữ ngành ô tô tiếng Việt.

Để đạt được mục đích trên, luận án thực hiện 5 nhiệm vụ cụ thể:

1. Tổng quan tình hình nghiên cứu, hệ thống hóa các quan điểm lí luận liên quan đến đề tài luận án, qua đó xác lập cơ sở lí luận cho nghiên cứu;
2. Mô tả, đối chiếu đặc điểm cấu tạo cũng như các mô hình kết hợp các yếu tố để tạo thành thuật ngữ ngành ô tô trong tiếng Anh và tiếng Việt;
3. Mô tả, phân tích đặc điểm định danh của thuật ngữ ngành ô tô tiếng Anh và tiếng Việt về các mặt: đặc điểm ngữ nghĩa, cách thức biểu thị, mô hình định danh, từ đó tìm ra những điểm tương đồng, khác biệt về đặc điểm định danh của hai hệ thống thuật ngữ;
4. Phân tích hiện tượng đồng nghĩa trong thuật ngữ ngành ô tô tiếng Anh và tiếng Việt để xác định những điểm tương đồng và khác biệt của hai hệ thống thuật ngữ;
5. Trên cơ sở kết quả nghiên cứu, luận án đưa ra những gợi ý về hướng xây dựng, chuẩn hóa thuật ngữ ngành ô tô tiếng Việt.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Hệ thống thuật ngữ ngành ô tô tiếng Anh và tiếng Việt được sử dụng trong đào tạo, giảng dạy và nghiên cứu về lĩnh vực ô tô, thu thập từ 02 tài liệu: Từ điển Anh Việt chuyên ngành công nghệ ô tô (Đỗ Văn Dũng, Nxb Thống kê, 2003) và Từ điển chuyên ngành ô tô (Đỗ Văn Dũng, Phan Nguyễn Quí Tâm, Nxb Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh, 2021).
• Phạm vi nghiên cứu: Khảo sát các đặc điểm hình thái - cấu trúc, đặc điểm định danh, hiện tượng đồng nghĩa của thuật ngữ ngành ô tô trong hai ngôn ngữ và vấn đề chuẩn hóa thuật ngữ tiếng Việt. Luận án loại trừ các đơn vị phiên chuyển sang tiếng Việt mang tính miêu tả dài dòng, chứa hư từ hoặc quan hệ từ thừa dư không đảm bảo tính chất thuật ngữ.
• Ngữ liệu khảo sát:
  • Để đối chiếu đặc điểm cấu tạo và định danh, luận án chọn lọc 2.217 thuật ngữ ngành ô tô tiếng Anh và 2.217 thuật ngữ ngành ô tô tiếng Việt tương ứng. Luận án chỉ lựa chọn thuật ngữ biến thể Anh - Anh (loại trừ biến thể Anh - Mỹ), loại bỏ các mục từ không có định nghĩa hoặc chỉ có chú thích "also called", và ưu tiên lựa chọn thuật ngữ tiếng Việt tương đương đầu tiên được điều chỉnh trong từ điển năm 2021.
  • Về khảo sát hiện tượng đồng nghĩa: Trong tiếng Anh, ghi nhận 285 thuật ngữ có đồng nghĩa, tạo thành 331 thuật ngữ đồng nghĩa. Trong tiếng Việt, ghi nhận 210 thuật ngữ có đồng nghĩa, tạo thành 243 thuật ngữ đồng nghĩa.
  • Tổng số ngữ liệu đưa vào phạm vi nghiên cứu chung là 2.554 thuật ngữ tiếng Anh và 2.460 thuật ngữ tiếng Việt.

Tiêu chí thống kê ngữ liệu	Tiếng Anh	Tiếng Việt
Ngữ liệu đối chiếu cấu tạo và định danh	2.217	2.217
Số lượng khái niệm/thuật ngữ có đồng nghĩa	285	210
Số lượng thuật ngữ đồng nghĩa được xác định	331	243
Tổng số đơn vị thuật ngữ khảo sát	2.554	2.460

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước đây

Luận án đã tổng quan tình hình nghiên cứu thuật ngữ học trên thế giới và tại Việt Nam qua các giai đoạn lịch sử:

1. Nghiên cứu thuật ngữ trên thế giới:

   • Giai đoạn hình thành và ba trường phái cổ điển: Thế kỷ XVIII - XIX ghi nhận các công trình phân loại danh pháp khoa học của các chuyên gia (Picht, Cabré). Sang thế kỷ XX, sự tham gia của các kỹ sư và nhà ngôn ngữ học đã hình thành ba trường phái lớn: trường phái Áo (khởi xướng bởi E. Wüster với Lý thuyết chung về Thuật ngữ, được phát triển bởi Budin, Felber, Galinski), trường phái Xô Viết và trường phái Praha.
   • Giai đoạn phát triển các lý thuyết sau năm 1985: Sự bùng nổ tri thức dẫn đến việc bổ sung các đường hướng miêu tả:
     • Hướng thuật ngữ học xã hội của F. Gaudin (1993), Delavigne (2001), Picton và Dury (2018), nghiên cứu biến thể thuật ngữ trong các ngữ cảnh xã hội;
     • Hướng tiếp cận văn bản dựa trên ngôn ngữ học khối liệu của N. Condamines (2008);
     • Hướng tiếp cận văn hóa của M. Diki-Kidiri (1999) gắn với việc định danh tri thức mới tại các nền văn hóa bản địa;
     • Hướng ngôn ngữ học tri nhận xã hội của R. Temmerman (2000) với mô hình cấu trúc khái niệm theo điển mẫu và "đơn vị hiểu biết";
     • Hướng tiếp cận giao tiếp và "Lí thuyết những cánh cửa" của M. T. Cabré (1999, 2003);
     • Các nghiên cứu chuyên sâu về cấu tạo và khung tri thức thuật ngữ của Sager (1990), Kageura (1995, 2002), Faber (2009, 2012), L'Homme (2004, 2020).

2. Nghiên cứu thuật ngữ tại Việt Nam:

   • Trước năm 1945: Các bài viết của Dương Quảng Hàm (1919), Nguyễn Ứng (1922); Từ điển Hán - Việt của Đào Duy Anh (1932); công trình đặt nền móng Danh từ khoa học của Hoàng Xuân Hãn (1942) với 3 phương thức tạo từ và 8 tiêu chuẩn thuật ngữ; các từ điển chuyên ngành thực vật, vạn vật học của Nguyễn Hữu Quán, Lê Văn Can, Đào Văn Tiến (1945).
   • Giai đoạn 1945 - 1985: Thành lập Ủy ban Khoa học Nhà nước và Tổ Thuật ngữ - Từ điển học (1959) với các nhà nghiên cứu Lê Khả Kế, Hoàng Phê, Lưu Vân Lăng; các hội nghị khoa học chuẩn hóa thuật ngữ (1964, 1965); bản quy tắc phiên chuyển thuật ngữ (1966). Tại miền Nam có công trình của Lê Văn Thới (1967) tại Ủy ban Quốc gia soạn thảo danh từ chuyên môn. Giai đoạn 1978 - 1984 đánh dấu các hội nghị chuẩn hóa và Quyết định 240/QĐ của Bộ Giáo dục.
   • Giai đoạn sau năm 1985 đến nay: Nghiên cứu phát triển từ vựng và thuật ngữ của Hà Quang Năng (2008); chương trình nghiên cứu thuật ngữ học và từ điển học của Phạm Hùng Việt (2010, 2012); đề tài chuẩn hóa thuật ngữ của Vũ Kim Bảng và Nguyễn Đức Tồn (2011); công trình của Lê Quang Thiêm (2015); sách chuyên khảo của Nguyễn Đức Tồn (2016); cùng nhiều luận án tiến sĩ về thuật ngữ các chuyên ngành như quân sự (Vũ Quang Hào), cơ khí (Nguyễn Thị Kim Thanh), kĩ thuật điện (Nguyễn Thị Mai Hoa), dầu khí (Nguyễn Thị Hằng)...

3. Nghiên cứu thuật ngữ ngành ô tô:

   • Trên thế giới: Về mặt từ điển học có các công trình giải thích tiếng Anh của Goodsel (1989, 1995), Livesey (1996), Stüben (2010); từ điển đa ngữ của Müller (1964), Schelling (1998), De Coster và Vollnhals (2003); nghiên cứu từ điển điện tử của Mavrommatidou (2019), Dziemianko (2018), Alipour (2018) và dự án Terminology as a Service (TaaS). Về mặt nghiên cứu ngôn ngữ học ô tô: Sadovnikova (2004) so sánh cấu tạo thuật ngữ ô tô tiếng Anh - tiếng Đức theo ngôn ngữ học tri nhận; Hann (2004) và Marin (2014) khảo sát thuật ngữ ô tô trong dịch thuật kỹ thuật; Baranova và Kraevskaya (2021) phân tích thuật ngữ ô tô tiếng Anh vay mượn trong tiếng Trung.
   • Tại Việt Nam: Các tài liệu từ điển ô tô do các giảng viên kỹ thuật biên soạn (tiêu biểu là Đỗ Văn Dũng), phục vụ tra cứu thực hành nhưng chưa có công trình đối chiếu ngôn ngữ học chuyên sâu.

Khoảng trống luận án giải quyết

Luận án là công trình nghiên cứu đầu tiên tại Việt Nam tiến hành khảo sát và đối chiếu một cách hệ thống, toàn diện hệ thuật ngữ ngành ô tô giữa tiếng Anh và tiếng Việt trên cả ba bình diện: cấu tạo hình thái - cú pháp, mô hình định danh và hiện tượng đồng nghĩa. Kết quả nghiên cứu lấp đầy khoảng trống dữ liệu thực nghiệm về thuật ngữ chuyên ngành này, đồng thời đề xuất giải pháp chuẩn hóa thuật ngữ tiếng Việt trên cơ sở khoa học ngôn ngữ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và các khái niệm công cụ

1. Khái niệm thuật ngữ: Luận án định nghĩa thuật ngữ là bộ phận từ ngữ đặc biệt của ngôn ngữ, bao gồm những từ và cụm từ là tên gọi chính xác của các khái niệm và đối tượng thuộc các lĩnh vực chuyên môn của con người.
2. Phân biệt thuật ngữ với các khái niệm liên quan:
   • Thuật ngữ và danh pháp khoa học: Danh pháp là hệ thống tên gọi ước lệ dùng để dán nhãn cho đối tượng (Thompson, Reformatxky, Vinokur), mang tính quy ước nhân tạo (Sager, Kageura, Faber) và không gắn liền trực tiếp với tư duy lý luận của khái niệm như thuật ngữ (Nguyễn Thiện Giáp, Hà Quang Năng). Trong ngành ô tô, danh pháp thể hiện qua các ký hiệu như V6, V8, bản G, bản L.
   • Thuật ngữ và từ nghề nghiệp: Từ nghề nghiệp biểu thị công cụ, sản phẩm, quy trình lao động cụ thể (Nguyễn Thiện Giáp, Đỗ Hữu Châu), mang phong cách hội thoại, tính gợi hình và sắc thái biểu cảm cao (Bussman, Garner, Condamines), phạm vi sử dụng hẹp hơn và mức độ khái quát hóa khái niệm thấp hơn thuật ngữ khoa học.
   • Thuật ngữ và từ thông thường: Từ thông thường có phạm vi nghĩa rộng, dung nạp nghĩa mơ hồ và dùng trong giao tiếp sinh hoạt hàng ngày (Bowker & Pearson, Mai Ngọc Chừ, Vũ Đức Nghiệu, Hoàng Trọng Phiến, Cabré). Thuật ngữ có nội hàm sâu, ngoại diên hẹp, biểu thị khái niệm chính xác, có tính hệ thống và thuộc phong cách khoa học (Felber, Roche, Hà Quang Năng).
3. Tiêu chuẩn của thuật ngữ: Luận án dựa trên 3 tiêu chuẩn cốt lõi:
   • Tính khoa học: Thể hiện qua tính chính xác (đơn nghĩa, phản ánh đặc trưng bản chất của khái niệm theo quan điểm Lotte, Andersen, Schmitz, Grinev, Roger); tính hệ thống (hệ thống khái niệm logic theo thứ bậc và hệ thống hình thức ngôn ngữ theo Lưu Vân Lăng, Cabré, Kageura, Antia, Ten Hacken, Hà Quang Năng); tính ngắn gọn (cô đọng, tránh tính chất định nghĩa dài dòng; tuân thủ công thức độ dài tối ưu $n+1$ của Nguyễn Văn Lợi).
   • Tính quốc tế: Đảm bảo sự thống nhất về quy chuẩn chuyên môn, tương thích với chuẩn mực quốc tế (ISO, Infoterm) và phản ánh nội hàm khái niệm chung giữa các cộng đồng ngôn ngữ (Wüster, Drezen, Sager, Cabré, Nguyễn Đức Tồn).
   • Tính dân tộc: Xây dựng trên cơ sở chất liệu ngữ âm, từ vựng và quy tắc ngữ pháp của tiếng Việt (Lưu Vân Lăng, Cabré, Nguyễn Văn Lợi).
4. Đơn vị cấu tạo thuật ngữ: Luận án tiếp thu quan điểm về "yếu tố thuật ngữ" của các nhà thuật ngữ học Xô Viết (Lotte, Danilenko, Kandelijaki; được Phạm Hùng Việt khẳng định năm 2012) kết hợp với lý thuyết hình vị của Đỗ Hữu Châu. Đơn vị cơ sở được xác định là "yếu tố cấu tạo thuật ngữ" – đơn vị có nghĩa từ vựng thuần khiết, trực tiếp tạo nên thuật ngữ: là hình vị đối với thuật ngữ dạng từ, là từ hoặc tổ hợp từ đối với thuật ngữ dạng cụm từ; mỗi yếu tố tương ứng với một khái niệm hoặc một thuộc tính của khái niệm chuyên ngành.
5. Lý thuyết định danh và ngôn ngữ học đối chiếu: Khảo sát quy trình gán nhãn ngôn ngữ cho các phạm trù khái niệm; áp dụng phương pháp so sánh đối chiếu giữa tiếng Anh (ngôn ngữ xuất phát) và tiếng Việt (ngôn ngữ đối chiếu).

Phương pháp nghiên cứu thực tế

• Phương pháp đối chiếu: So sánh, phân tích các điểm tương đồng và khác biệt giữa tiếng Anh và tiếng Việt trên các bình diện cấu tạo, mô hình định danh và hiện tượng đồng nghĩa.
• Phương pháp miêu tả: Miêu tả cấu trúc ngữ pháp, từ loại, ngữ nghĩa của các đơn vị thuật ngữ trong trạng thái tĩnh của hệ thống.
• Thủ pháp phân tích thành tố trực tiếp: Tách thuật ngữ thành các thành tố cấu tạo kế tiếp để xác định thành tố chính, thành tố phụ và quy tắc kết hợp mô hình.
• Thủ pháp thống kê, phân loại: Thu thập số liệu, định lượng tần suất xuất hiện, tỷ lệ phần trăm của các phương thức cấu tạo, số lượng yếu tố, các mô hình định danh và các dạng thức đồng nghĩa, thể hiện qua các bảng biểu.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lí luận

Chương này tổng kết lịch sử nghiên cứu thuật ngữ học thế giới và Việt Nam; phân tích thực trạng các công trình nghiên cứu về thuật ngữ ngành ô tô; xác lập các cơ sở lý luận nền tảng bao gồm định nghĩa thuật ngữ, phân biệt thuật ngữ với danh pháp, từ nghề nghiệp và từ thông thường; phân tích ba tiêu chuẩn của thuật ngữ (tính khoa học, tính quốc tế, tính dân tộc); luận giải lý thuyết định danh và ngôn ngữ học đối chiếu; đồng thời xác lập khái niệm "yếu tố cấu tạo thuật ngữ" làm đơn vị phân tích cơ sở cho toàn bộ luận án.

Chương 2: Đối chiếu đặc điểm cấu tạo của thuật ngữ ngành ô tô trong tiếng Anh và tiếng Việt

Chương 2 khảo sát cấu tạo của 2.217 thuật ngữ tiếng Anh và 2.217 thuật ngữ tiếng Việt qua các phương diện: phương thức cấu tạo, số lượng yếu tố và đặc điểm từ loại của các mô hình kết hợp.

• Về phương thức cấu tạo (Bảng 2.1): Luận án phân loại và đối chiếu các phương thức cấu tạo từ và cấu tạo cụm từ trong hai ngôn ngữ. Tiếng Anh sử dụng các phương thức ghép căn tố, từ phái sinh (thêm tiền tố, hậu tố), từ viết tắt và cụm từ cú pháp. Tiếng Việt chủ yếu sử dụng phương thức ghép từ vựng (ghép chính phụ) và tổ hợp từ tự do, không có hiện tượng phái sinh hình thái học bằng phụ tố như tiếng Anh.
• Về số lượng yếu tố cấu tạo (Bảng 2.2): Cả hai ngôn ngữ đều có các thuật ngữ có cấu tạo từ 1 đến 6 yếu tố:
  • Thuật ngữ có cấu tạo 1 yếu tố: Khảo sát cấu tạo và từ loại ở Bảng 2.3 (tiếng Anh) và Bảng 2.4 (tiếng Việt).
  • Thuật ngữ có cấu tạo 2 yếu tố: Khảo sát chi tiết ở Bảng 2.5 (tiếng Anh) và Bảng 2.6 (tiếng Việt), chiếm tỷ lệ lớn trong ngữ liệu.
  • Thuật ngữ có cấu tạo 3 yếu tố: Khảo sát ở Bảng 2.7 (tiếng Anh) và Bảng 2.8 (tiếng Việt).
  • Thuật ngữ có cấu tạo 4, 5 và 6 yếu tố: Chiếm tỷ lệ thấp hơn, phản ánh các khái niệm kỹ thuật phức hợp, nhiều cấp độ phụ thuộc.
• Về đặc điểm từ loại và mô hình cấu tạo (Bảng 2.9): Đại đa số thuật ngữ ngành ô tô trong cả hai ngôn ngữ là cụm danh từ. Tuy nhiên, trật tự cú pháp giữa hai ngôn ngữ có sự tương phản rõ rệt:
  • Trong tiếng Anh, mô hình điển hình là thành tố phụ đứng trước bổ nghĩa cho thành tố chính đứng sau (Modifier + Head), thể hiện qua các kết cấu: Danh từ + Danh từ (N + N), Tính từ + Danh từ (A + N), Phân từ + Danh từ (V-ing/V-ed + N).
  • Trong tiếng Việt, mô hình điển hình có trật tự ngược lại: thành tố chính đứng trước, thành tố phụ đứng sau (Head + Modifier), theo các kết cấu: Danh từ + Danh từ, Danh từ + Tính từ, Danh từ + Động từ. Các mô hình kết hợp không điển hình được tác giả thống kê riêng tại Phụ lục 5.

Chương 3: Đối chiếu đặc điểm định danh của thuật ngữ ngành ô tô trong tiếng Anh và tiếng Việt

Chương 3 đi sâu vào các đặc trưng ngữ nghĩa và quy tắc định danh của thuật ngữ ngành ô tô. Tác giả xây dựng khung tri thức khái niệm của ngành ô tô gồm 14 phạm trù và tiểu phạm trù khái niệm (Bảng 3.1) và đối chiếu mô hình định danh chi tiết cho từng phạm trù qua các bảng từ 3.2 đến 3.15:

1. Thuật ngữ chỉ ô tô và phương tiện (Bảng 3.2);
2. Thuật ngữ chỉ tổng thành và chi tiết hệ thống cơ khí - động lực (Bảng 3.3);
3. Thuật ngữ chỉ bộ phận, chi tiết hệ thống điện - điện tử (Bảng 3.4);
4. Thuật ngữ chỉ máy móc, dụng cụ sản xuất, sửa chữa (Bảng 3.5);
5. Thuật ngữ chỉ vị trí, địa điểm (Bảng 3.6);
6. Thuật ngữ chỉ chất liệu (Bảng 3.7);
7. Thuật ngữ chỉ hình thức thể hiện (Bảng 3.8);
8. Thuật ngữ chỉ nguồn nhân lực (Bảng 3.9);
9. Thuật ngữ chỉ hệ thống kiến thức (Bảng 3.10);
10. Thuật ngữ chỉ phương pháp, nguyên lí (Bảng 3.11);
11. Thuật ngữ chỉ thuộc tính (Bảng 3.12);
12. Thuật ngữ chỉ mối quan hệ (Bảng 3.13);
13. Thuật ngữ chỉ hoạt động sản xuất, sửa chữa (Bảng 3.14);
14. Thuật ngữ chỉ hoạt động vận hành (Bảng 3.15).

Các mô hình định danh không điển hình được hệ thống hóa tại Phụ lục 6. Kết quả phân tích cho thấy sự tương đồng giữa hai ngôn ngữ trong việc lựa chọn các đặc trưng khái niệm bản chất (chức năng, cấu tạo, hình dạng, vị trí, nguyên lý hoạt động) làm cơ sở định danh. Khác biệt cơ bản nằm ở cách thức tổ chức trật tự tuyến tính của các yếu tố định danh do sự quy định bởi đặc trưng loại hình học của ngôn ngữ biến hình (tiếng Anh) và ngôn ngữ đơn lập (tiếng Việt).

Chương 4: Hiện tượng đồng nghĩa trong thuật ngữ ngành ô tô tiếng Anh và tiếng Việt và gợi ý hướng chuẩn hóa thuật ngữ ngành ô tô tiếng Việt

Chương này tập trung khảo sát hiện tượng đồng nghĩa – một vấn đề vi phạm tiêu chuẩn lý tưởng về tính đơn nghĩa của thuật ngữ nhưng lại tồn tại phổ biến trong thực tế.

• Đồng nghĩa trong thuật ngữ ngành ô tô tiếng Anh (Bảng 4.1 và 4.2): Có 285 khái niệm có đồng nghĩa với 331 thuật ngữ đồng nghĩa. Cụ thể: 57 thuật ngữ có 1 từ đồng nghĩa viết tắt, 191 thuật ngữ có 1 từ đồng nghĩa thông thường, 30 thuật ngữ có 2 từ đồng nghĩa, 5 thuật ngữ có 3 từ đồng nghĩa và 2 thuật ngữ có 4 từ đồng nghĩa. Các hình thức đồng nghĩa tiếng Anh được phân thành 9 dạng:

  1. Do cách viết chính tả;
  2. Do thay đổi hình thái;
  3. Do sử dụng từ viết tắt;
  4. Do sử dụng từ ngữ phương ngữ;
  5. Do ngữ vực khác nhau;
  6. Do sử dụng yếu tố đồng nghĩa;
  7. Do yếu tố lịch đại;
  8. Do lựa chọn đặc điểm khái niệm thể hiện trong yếu tố phụ khác nhau;
  9. Do lựa chọn đặc điểm khái niệm thể hiện trong yếu tố chính khác nhau.

• Đồng nghĩa trong thuật ngữ ngành ô tô tiếng Việt (Bảng 4.3 và 4.4): Có 210 khái niệm có đồng nghĩa với 243 thuật ngữ đồng nghĩa. Cụ thể: 178 thuật ngữ có 1 từ đồng nghĩa, 31 thuật ngữ có 2 từ đồng nghĩa và 1 thuật ngữ có 3 từ đồng nghĩa. Các hình thức đồng nghĩa tiếng Việt gồm 7 dạng:

  1. Do cách viết chính tả;
  2. Do sử dụng từ ngữ phương ngữ (Bắc - Nam);
  3. Do ngữ vực khác nhau (thuật ngữ khoa học và từ ngữ xưởng thợ);
  4. Do sử dụng yếu tố đồng nghĩa (thuần Việt và Hán - Việt);
  5. Do yếu tố lịch đại (từ ngữ cũ gốc Pháp và từ ngữ mới tiếp nhận từ tiếng Anh);
  6. Do lựa chọn đặc điểm khái niệm thể hiện trong yếu tố phụ khác nhau;
  7. Do lựa chọn đặc điểm khái niệm thể hiện trong yếu tố chính khác nhau.

• Gợi ý hướng chuẩn hóa thuật ngữ ngành ô tô tiếng Việt: Tác giả đề xuất các định hướng xử lý:

  • Loại bỏ các biến thể chính tả, thống nhất cách viết phiên âm hoặc giữ nguyên dạng các ký hiệu quốc tế;
  • Lựa chọn thuật ngữ có tính chính xác khoa học cao hơn thay thế cho các biến thể phương ngữ hoặc từ ngữ xưởng thợ mang tính khẩu ngữ;
  • Ưu tiên các thuật ngữ có cấu tạo ngắn gọn, có tính hệ thống cao, loại bỏ các kết cấu miêu tả rườm rà;
  • Xử lý các thuật ngữ vay mượn và dịch thuật ngữ mới từ tiếng Anh đảm bảo sự cân đối giữa tính dân tộc và tính quốc tế.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận

1. Luận án khẳng định và bổ sung cơ sở lý luận về thuật ngữ học, ngôn ngữ học đối chiếu và lý thuyết định danh khi áp dụng vào một lĩnh vực khoa học kỹ thuật cụ thể là ngành công nghệ ô tô.
2. Xác lập tiêu chí nhận diện và vận dụng thành công khái niệm "yếu tố cấu tạo thuật ngữ" có nghĩa từ vựng thuần khiết để làm đơn vị cơ sở phân tích cấu tạo, giải quyết được sự khác biệt về mặt loại hình giữa tiếng Anh (ngôn ngữ biến hình hòa kết) và tiếng Việt (ngôn ngữ đơn lập).
3. Xây dựng khung phân loại tri thức gồm 14 phạm trù và tiểu phạm trù khái niệm ngành ô tô, làm cơ sở lý thuyết cho việc nghiên cứu mô hình định danh và cấu trúc thuật ngữ chuyên ngành kỹ thuật.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

1. Cung cấp bộ dữ liệu thực nghiệm có độ tin cậy cao về đặc điểm cấu tạo, từ loại, mô hình kết hợp, mô hình định danh và hiện tượng đồng nghĩa của 2.554 thuật ngữ tiếng Anh và 2.460 thuật ngữ tiếng Việt ngành ô tô.
2. Đưa ra các gợi ý và giải pháp cụ thể trong việc chuẩn hóa thuật ngữ ngành ô tô tiếng Việt, định hướng xử lý các hiện tượng đồng nghĩa, biến thể ngữ vực, phương ngữ và ảnh hưởng của lịch sử tiếp xúc ngôn ngữ (Pháp, Hán, Anh).
3. Kết quả nghiên cứu là tài liệu tham khảo trực tiếp cho công tác biên soạn từ điển chuyên ngành ô tô chuẩn xác; phục vụ hoạt động đào tạo, giảng dạy và học tập tiếng Anh chuyên ngành ô tô tại các trường đại học, cao đẳng kỹ thuật; hỗ trợ đắc lực cho hoạt động biên - phiên dịch tài liệu kỹ thuật ô tô.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu

• Phạm vi ngữ liệu khảo sát của luận án chủ yếu thu thập từ 02 cuốn từ điển chuyên ngành của Đỗ Văn Dũng (năm 2003 và 2021). Do đó, ngữ liệu phản ánh trạng thái thuật ngữ được chuẩn hóa trong từ điển, chưa bao quát toàn diện các thuật ngữ thực tế trong các văn bản chuyển giao công nghệ mới nhất hoặc ngôn ngữ giao tiếp trực tiếp tại các xưởng sửa chữa.
• Về phạm vi đối chiếu, luận án giới hạn khảo sát ở biến thể tiếng Anh - Anh, loại trừ các biến thể Anh - Mỹ; đối với tiếng Việt, chỉ ưu tiên lựa chọn thuật ngữ tương đương đầu tiên được đưa ra trong từ điển.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Mở rộng phạm vi khảo sát sang các biến thể tiếng Anh - Mỹ và các tài liệu kỹ thuật ô tô đương đại từ các hiệp hội kỹ thuật quốc tế (như SAE).
• Khảo sát thuật ngữ ngành ô tô trong các khối liệu văn bản kỹ thuật (corpus linguistics) và nghiên cứu sâu hơn về các biến thể ngôn ngữ nghề nghiệp thực tế tại hiện trường sản xuất, sửa chữa ô tô.
• Nghiên cứu ứng dụng các kết quả cấu tạo và định danh vào việc xây dựng cơ sở dữ liệu thuật ngữ điện tử trực tuyến hoặc từ điển thông minh phục vụ người học và chuyên gia ngành ô tô.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho nhiều đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Ngôn ngữ học: Tham khảo về phương pháp luận nghiên cứu thuật ngữ học đối chiếu, kỹ thuật phân tích thành tố cấu tạo thuật ngữ và ứng dụng lý thuyết định danh vào ngôn ngữ chuyên ngành.
• Giảng viên và sinh viên ngành Công nghệ Kỹ thuật Ô tô, tiếng Anh chuyên ngành: Sử dụng làm tài liệu tra cứu, chuẩn hóa khái niệm kỹ thuật trong quá trình giảng dạy, học tập và viết giáo trình.
• Biên dịch viên và kỹ sư ngành ô tô: Tham khảo phần phân tích mô hình định danh và các trường hợp đồng nghĩa để lựa chọn thuật ngữ tương đương chính xác trong quá trình dịch thuật tài liệu hướng dẫn kỹ thuật, bảo dưỡng và vận hành xe.
• Các nhà biên soạn từ điển và cơ quan chuẩn hóa ngôn ngữ: Sử dụng hệ thống 14 mô hình định danh và các giải pháp chuẩn hóa tại Chương 4 để xây dựng quy chuẩn thống nhất thuật ngữ kỹ thuật ô tô tại Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án sử dụng nguồn ngữ liệu nào và quy mô khảo sát cụ thể là bao nhiêu?
Luận án sử dụng ngữ liệu trích xuất từ 02 cuốn từ điển chuyên ngành của Đỗ Văn Dũng (Nxb Thống kê, 2003) và Đỗ Văn Dũng, Phan Nguyễn Quí Tâm (Nxb Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh, 2021). Ngữ liệu cơ bản để đối chiếu cấu tạo và định danh gồm 2.217 thuật ngữ tiếng Anh và 2.217 thuật ngữ tiếng Việt. Tính cả các thuật ngữ đồng nghĩa (331 đơn vị tiếng Anh và 243 đơn vị tiếng Việt), tổng số đơn vị thuật ngữ khảo sát của luận án là 2.554 thuật ngữ tiếng Anh và 2.460 thuật ngữ tiếng Việt.

2. Đơn vị cơ sở để phân tích cấu tạo thuật ngữ trong luận án được xác định như thế nào?
Luận án tiếp thu quan điểm của các nhà thuật ngữ học Xô Viết (Lotte, Danilenko, Kandelijaki; Phạm Hùng Việt 2012) và quan niệm hình vị của Đỗ Hữu Châu để xác lập "yếu tố cấu tạo thuật ngữ" có nghĩa từ vựng thuần khiết làm đơn vị cơ sở. Yếu tố này là hình vị khi thuật ngữ là từ đơn/từ phức, và là từ hoặc tổ hợp từ khi thuật ngữ là cụm từ; mỗi yếu tố tương ứng với một khái niệm hoặc một đặc trưng của khái niệm chuyên ngành.

3. Khung tri thức ngành ô tô được luận án phân chia thành bao nhiêu phạm trù khái niệm?
Luận án xây dựng khung tri thức gồm 14 phạm trù và tiểu phạm trù khái niệm để đối chiếu mô hình định danh (từ Bảng 3.2 đến 3.15), bao gồm: (1) Ô tô và phương tiện; (2) Chi tiết cơ khí - động lực; (3) Chi tiết điện - điện tử; (4) Máy móc, dụng cụ sản xuất, sửa chữa; (5) Vị trí, địa điểm; (6) Chất liệu; (7) Hình thức thể hiện; (8) Nguồn nhân lực; (9) Hệ thống kiến thức; (10) Phương pháp, nguyên lí; (11) Thuộc tính; (12) Mối quan hệ; (13) Hoạt động sản xuất, sửa chữa; (14) Hoạt động vận hành.

4. Hiện tượng đồng nghĩa trong thuật ngữ ngành ô tô tiếng Việt có những đặc thù gì so với tiếng Anh?
Trong tiếng Anh, đồng nghĩa được phân thành 9 dạng, chịu ảnh hưởng mạnh của từ viết tắt (57 trường hợp), biến đổi hình thái và phương ngữ. Trong khi đó, tiếng Việt có 7 dạng thức đồng nghĩa, mang đậm dấu ấn tiếp xúc ngôn ngữ và lịch sử phát triển từ vựng: sự tồn tại song song giữa thuật ngữ thuần Việt và Hán - Việt, sự đan xen giữa thuật ngữ gốc Pháp cũ và thuật ngữ gốc Anh mới tiếp nhận, sự phân hóa phương ngữ Bắc - Nam, và sự khác biệt giữa thuật ngữ khoa học hàn lâm với ngôn ngữ xưởng thợ.

5. Luận án đưa ra những định hướng chuẩn hóa chính nào cho thuật ngữ ngành ô tô tiếng Việt?
Luận án đề xuất chuẩn hóa các trường hợp đồng nghĩa bằng cách ưu tiên các đơn vị có tính hệ thống cao, cấu tạo ngắn gọn; loại bỏ các biến thể mang tính miêu tả rườm rà; xử lý thống nhất các biến thể phương ngữ và ngôn ngữ xưởng thợ; đồng thời đưa ra quy tắc thống nhất việc tiếp nhận và chuyển dịch thuật ngữ mới từ tiếng Anh nhằm đảm bảo hài hòa giữa tính dân tộc và tính quốc tế.

Kết luận

Luận án của tác giả Phạm Anh Tiến là một công trình nghiên cứu ngôn ngữ học đối chiếu hệ thống về thuật ngữ ngành ô tô giữa tiếng Anh và tiếng Việt dựa trên nguồn ngữ liệu từ điển xác thực. Bằng việc kết hợp các phương pháp đối chiếu, miêu tả và thủ pháp thống kê, phân tích thành tố, công trình đã làm sáng tỏ các quy luật cấu tạo, 14 phạm trù mô hình định danh và các dạng thức đồng nghĩa trong hai hệ thống thuật ngữ. Kết quả nghiên cứu không chỉ đóng góp quan trọng về mặt lý luận thuật ngữ học chuyên ngành mà còn cung cấp cơ sở thực tiễn giá trị cho công tác chuẩn hóa thuật ngữ kỹ thuật, biên soạn từ điển và giảng dạy tiếng Anh chuyên ngành ô tô tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ LUẬN Trong chương này, luận án trình bày một cách khái quát quá trình hình thành, phát triển của hệ thống thuật ngữ cùng với đó là các hoạt động, quan điểm, phương pháp, nội dung nghiên cứu về thuật ngữ trên thế giới và Việt Nam. Luận án cũng làm rõ các cơ sở lí luận về ngôn ngữ nói chung và khái niệm, lí thuyết liên quan đến TNNÔT nói riêng để xây dựng cơ sở cho toàn bộ nghiên cứu. Tình hình nghiên cứu về thuật ngữ 1. Nghiên cứu thuật ngữ trên thế giới Thuật ngữ là lĩnh vực nghiên cứu không mới, hình thành và phát triển để đáp ứng nhu cầu con người trong những thời điểm lịch sử cụ thể.

Cabré [120, 37] và Faber [137] khẳng định thuật ngữ học xuất phát từ nhu cầu, mong muốn thống nhất án tiến sĩ các khái niệm và thuật ngữ để hỗ trợ cho việc trao đổi và chia sẻ tri thức trong các lĩnh vực chuyên môn cũng như giữa các cộng đồng ngôn ngữ khác nhau. Như vậy, thuật ngữ vừa là đối tượng nghiên cứu vừa là phương tiện hỗ trợ cho các chuyên gia và những người tham gia trong các lĩnh vực chuyên môn. Các hoạt động nghiên cứu thuật ngữ khá đa dạng, được các nhà khoa học, các nhà thuật ngữ học tiếp cận theo nhiều hướng khác nhau. Theo L’Homme [164, 5-6], nghiên cứu về thuật ngữ chủ yếu nhắm đến hai nội dung: (1) các đơn vị ngôn ngữ trong các lĩnh vực chuyên ngành và (2) những ứng dụng của thuật ngữ (bao gồm các lí thuyết và quy tắc) trong thực tế như biên soạn từ điển chuyên ngành, dịch văn bản kĩ thuật, xây dựng mô hình tri thức, kế hoạch hóa ngôn ngữ và chuẩn hóa thuật ngữ.

Sager [185, 2-3] và Kaguera [157, 45] cũng có quan điểm tương tự khi phân tích hoạt động nghiên cứu thuật ngữ theo ba phương diện: (1) các hoạt động ứng dụng, phương pháp thu thập, miêu tả và hình thức thể hiện các thuật ngữ, (2) cơ sở lí thuyết cho các hoạt động ứng dụng và (3) từ vựng của một chuyên ngành. Ngoài ra, Darwish [130, 30-31] bổ sung thêm một khía cạnh khác, đó là các lí thuyết về phương thức cấu thành thuật ngữ. L’Homme [163, 3-21] và Condamines [126, 11-30] cho rằng các phương pháp và đường hướng nghiên cứu thuật ngữ chủ yếu dựa trên hai khía cạnh, hệ thống khái niệm, tri thức chuyên môn 7 và cách thức sử dụng đơn vị từ vựng (thuật ngữ) để thể hiện các tri thức đó. Trong khi đó, Picht [175] tổng hợp ngắn gọn các hoạt động nghiên cứu thuật ngữ bao gồm các nội dung về lí thuyết và ứng dụng của nó.

Trên thực tế, phương pháp và quan điểm về nghiên cứu thuật ngữ được mở rộng, thay đổi, có nhiều khác biệt theo quá trình hình thành và phát triển của lĩnh vực khoa học này. Vào thế kỷ XVIII, XIX, các chuyên gia là những người đi tiên phong trong việc phát triển hệ thống thuật ngữ nhằm đáp ứng nhu cầu trao đổi trong lĩnh vực chuyên môn của mình. Trong thế kỷ XVIII, các công trình (của các chuyên gia, các dịch giả) chủ yếu dựa trên quan sát thực tế và chưa phải là những nghiên cứu mang tính khoa học cao (Picht [175]). Bước sang thế kỷ XIX, do sự quốc tế hóa trong lĩnh vực khoa học ngày càng tăng, hoạt động nghiên cứu thuật ngữ của các nhà khoa học ngày càng rõ ràng hơn với sự hình thành các lĩnh vực như hóa học, động vật học, án tiến sĩ thực vật học (Cabre [119, 1]).

Trong thời gian này, các học giả đều nhận thấy sự xuất hiện và gia tăng về số lượng thuật ngữ và đa phần chỉ chú ý đến sự đa dạng về hình thái và sự liên hệ giữa hình thái và khái niệm, họ chưa quan tâm đến bản chất của khái niệm cũng như những cơ sở hình thành thuật ngữ mới (Cabre [119, 7]). Mặc dù các giải pháp, đề xuất cũng được đưa ra nhưng vẫn chưa có một cơ sở lí luận hoàn chỉnh (Picht [175]). Đến thế kỷ XX, các kĩ sư bắt đầu tham gia vào các hoạt động nghiên cứu thuật ngữ mở đường cho sự hình thành cơ sở lí luận, các nguyên tắc và phương pháp cụ thể, đưa thuật ngữ thành một lĩnh vực khoa học và khẳng định được vị thế, vai trò cũng như những đóng góp quan trọng của nó cho sự phát triển của xã hội. Tuy vậy, mãi đến nửa sau thế kỷ XX, các nhà ngôn ngữ học, xã hội học mới thực sự tham gia vào lĩnh vực nghiên cứu thuật ngữ (Cabre [119, 2]).

Từ đây, các đường hướng, phương pháp nghiên cứu mới được giới thiệu dựa trên những cơ sở lí luận của ngôn ngữ học cũng những lí thuyết của các lĩnh vực khoa học khác liên quan đến thuật ngữ. Đặc biệt, những nghiên cứu trong những năm 30 của thế kỷ XX của các nhà nghiên cứu người Áo, Xô Viết và Tiệp Khắc thực sự đặt nền móng cho ngành khoa học thuật ngữ hiện đại và sự hình thành ba trường phái thuật ngữ lớn trên thế giới là 8 trường phái thuật ngữ Áo, trường phái thuật ngữ Xô Viết và trường phái thuật ngữ Praha. Cabre [119, 7] chỉ ra đường hướng tiếp cận thuật ngữ của ba trường phái trên lần lượt là: (1) xem thuật ngữ là một lĩnh vực nghiên cứu liên ngành nhưng độc lập phục vụ các ngành khoa học kĩ thuật liên quan, (2) chú trọng đến triết học và chủ yếu nghiên cứu việc phân loại, sắp xếp mang tính logic của các hệ thống khái niệm và cách tổ chức của các đơn vị tri thức, (3) tiếp cận theo đường hướng ngôn ngữ học, xem ngôn ngữ chuyên môn là một bộ phận của ngôn ngữ thông thường. Trong ba trường phái thuật ngữ trên, trường phái thuật ngữ Áo được biết đến nhiều nhất, có tầm ảnh hưởng lớn trong lĩnh vực nghiên cứu thuật ngữ trên thế giới.

Dựa trên các công trình lí thuyết và ứng dụng thực tiễn của Wuster, trường phái này tiếp tục phát triển và mở rộng với sự tham gia của nhiều học giả như Budin, Felber, Galinski (dẫn theo Kast-Aigner [158, 6]), và được hoàn thiện thành một hệ thống lí luận với tên gọi Lí thuyết thuật ngữ truyền thống (sau này được bổ sung, điều chỉnh án tiến sĩ và trở thành Lí thuyết chung về Thuật ngữ). Những quy tắc, cơ sở lí luận của Wuster và các nhà nghiên cứu sau này trở thành những nội dung chính về chuẩn hóa thuật ngữ trên thế giới trong các tài liệu của ISO và Inforterm. Tuy nhiên, từ những năm 1985 cho đến nay, việc ứng dụng các lí thuyết thuật ngữ truyền thống của Wuster trong hoạt động nghiên cứu và ứng dụng của thuật ngữ gặp nhiều bất cập hoặc không khả thi do sự mở rộng về khối lượng tri thức, sự gia tăng về số lượng thuật ngữ cùng nhiều quan điểm khác biệt khi tiếp cận thuật ngữ (Cabre [119], Temmerman [189], [192], Kaguera [155]). Do đó, bên cạnh Lí thuyết thuật ngữ chung, nhiều đường hướng, phương pháp tiếp cận mới theo hướng “miêu tả” được giới thiệu và áp dụng trong thực tiễn, đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng trong các lĩnh vực khoa học, chuyên môn.

Trước hết, đó là sự điều chỉnh, mở rộng các nguyên tắc của thuật ngữ truyền thống để phù hợp hơn với các hoạt động thực tiễn. Cabre [121] chỉ rõ những sự bổ sung cụ thể như sau: (1) việc chuẩn hóa thuật ngữ chuyển thành một bộ phận của kế hoạch ngôn ngữ, (2) chấp nhận sự có mặt của các từ đồng nghĩa trong thuật ngữ ở một mức độ nhất định, có kiểm soát nhưng hạn chế với các thuật ngữ sẽ được chuẩn hóa, (3) mở rộng đơn vị nghiên cứu thuật ngữ ở bậc cú, (4) ngữ nghĩa ở dạng nói được công nhận trong công tác kế hoạch ngôn ngữ, (5) quá trình hình thành thuật 9 ngữ mới cũng được miêu tả rõ, (6) bổ sung thêm các cấu trúc khái niệm không theo tầng bậc. Tuy nhiên, các học giả vẫn trung thành với đường hướng tiếp cận khái niệm, tính chính xác của khái niệm và độc lập, tách bạch với ngôn ngữ trong quá trình định danh. Đường hướng thuật ngữ học xã hội do Gaudin (1993) giới thiệu thông qua việc sử dụng các nguyên tắc ngôn ngữ học xã hội vào nghiên cứu các biến thể của thuật ngữ trong các ngữ cảnh khác nhau dựa trên tiêu chí về mặt xã hội và nhóm dân tộc khác nhau (Faber [136], [137, 14]).

Nói cách khác, các chuyên gia trong các lĩnh vực chuyên môn có thể sử dụng những thuật ngữ khác nhau cho một khái niệm hoặc nhiều khái niệm cho một thuật ngữ tùy vào hoàn cảnh xã hội, hoặc nhóm dân tộc cụ thể. Chính vì vậy, nghiên cứu các biến thể thuật ngữ trở thành một phần không thể thiếu trong công tác thuật ngữ thời hậu Wuster (Picton và Dury [176]). Delavigne [132, 52] cũng cho rằng phải xem xét các biến thể trên các phương diện án tiến sĩ bao gồm môi trường sử dụng ngôn ngữ, tình huống, hình thức giao tiếp, phương tiện trao đổi thông tin (bản ghi nhớ, tài liệu …), các khía cạnh về văn hóa, xã hội và thậm chí cả mĩ học. Mặc dù các nhà thuật ngữ học xã hội không xem đường hướng này là một lĩnh vực nghiên cứu độc lập, nhưng nó cũng mở đường cho hướng tiếp cận mang tính “miêu tả” nhiều hơn, nhấn mạnh hơn đến những yếu tố xã hội.

Đường hướng thuật ngữ tiếp cận văn bản coi thuật ngữ là một phần của ngôn ngữ học ứng dụng, do một nhóm các nhà nghiên cứu trong các lĩnh vực ngôn ngữ, trí tuệ nhân tạo và xử lí ngôn ngữ tự nhiên khởi xướng thông qua các hội thảo, hội nghị khoa học được tổ chức từ những năm 1995. Trên thực tế, sự hình thành và phát triển của ngôn ngữ học khối liệu và các ứng dụng, các quy trình xử lí dữ liệu máy tính trong thời gian này giúp cho việc nghiên cứu, mở rộng khối lượng thuật ngữ hiệu quả và chính xác hơn. Như vậy, khác với thuật ngữ truyền thống, đường hướng này dựa vào phương pháp nghiên cứu từ dưới lên, bắt đầu từ các văn bản để tìm ra các thuật ngữ và nghiên cứu thuật ngữ trong các ngữ cảnh thực tế. Trong khi đó, Condamies [127] cũng khẳng định rằng việc sử dụng khối liệu ngôn ngữ để tiếp cận thuật ngữ là hết sức quan trọng vì văn bản chính là nguồn ngữ liệu cung cấp các tri thức chuyên môn mang tính thực tiễn nhất.

Tuy nhiên, việc xác định các thuật ngữ trong văn bản luôn là vấn đề khó khăn nhưng quan trọng nhất trong đường hướng 10 thuật ngữ tiếp cận văn bản (Condamies [126]).