Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ĐIỀU KIỆN KINH DOANH THỨC ĂN CHĂN NUÔI VÀ PHÁP LUẬT VỀ ĐIỀU KIỆN KINH DOANH THỨC ĂN CHĂN NUÔI 1. Những vấn đề lý luận về điều kiện kinh doanh thức ăn chăn nuôi 1. Khái niệm và đặc điểm của kinh doanh thức ăn chăn nuôi Trước hết, để làm rõ khái niệm kinh doanh thức ăn chăn nuôi, cần bắt đầu từ việc làm rõ khái niệm tiền đề là “thức ăn chăn nuôi”. Thực tiễn cho thấy kể từ khi loài người xuất hiện, tổ tiên của chúng ta đã chăn nuôi gia súc gia cầm, gắn liền với hoạt động săn bắt, hái lượm.
Từ quá trình tìm kiếm, lựa chọn thức ăn để sống, từ những quan sát và bắt chước các loài động vật hoang dại, con người đã biết tìm ra các loại rau, hoa quả có trong tự nhiên để nuôi sống bản thân và cho vật nuôi ăn. Cùng với sự phát triển của nghề chăn nuôi và sự gia tăng mối quan tâm của con người đến động vật, vai trò của thức ăn chăn nuôi ngày càng được coi trọng. Chi phí cho chăn nuôi gồm 3 yếu tố chính, đó là con giống, thuốc thú y, thức ăn,trong đó, chi phí cho thức ăn chiếm tỷ trọng lớn nhất, khoảng 70%. Việc sử dụng thức ăn không chỉ trực tiếp tác động đến năng suất, chất lượng vật nuôi mà còn gián tiếp ảnh hưởng đến sức khoẻ con người.
Theo sự phát triển của khoa học công nghệ và nhu cầu thực tiễn, các loại thức ăn chăn nuôi ngày càng phong phú, đa dạng. Theo Tổ chức Nông lương Thế giới (FAO), tất cả nhữnggì màgia súc ăn vào hoặccó thể ăn vào đượcmà có tác dụngtích cực đối với quá trình traođổi chất thì gọi là thức ăn gia súc.Một khái niệm khác cũngđượcsự chấp nhậncủanhiều người, đó là quan điểm cho rằng: “Thứcăn là những sản phẩm của thực vật, động vật, khoáng vật và các chất tổng hợp khác, mà động vật có thể ăn, tiêu hóa, hấp thu để duy trì sự sống, phát triển và tạo ra sản phẩm”. 8 Trong pháp luật thực định, nhà làm luật đã đưa ra một định nghĩa về thức ăn chăn nuôi trong Nghị định số 39/2017/NĐ-CP ngày 04/4/2017 của Chính phủ về quản lý thức ăn chăn nuôi, thuỷ sản, có hiệu lực từ ngày 20/5/2017 (sau đây gọi tắt là Nghị định số 39), như sau:“Thức ăn chăn nuôi là những sản phẩm mà vật nuôi ăn, uống ở dạng tươi, sống hoặc đã qua chế biến, bảo quản, bao gồm thức ăn dinh dưỡng và thức ăn chức năng ở các dạng: Nguyên liệu, thức ăn đơn; thức ăn hỗn hợp hoàn chỉnh; thức ăn đậm đặc, thức ăn bổ sung, phụ gia thức ăn nhằm tạo ra thức ăn tự nhiên, tăng hiệu quả sử dụng thức ăn”.2] Bên cạnh đó, Nghị định số 39 cũng đưa ra khái niệm chi tiết về một số loại thức ăn chăn nuôi như:Thức ăn chăn nuôi thương mại là các sản phẩm thức ăn chăn nuôi được sản xuất nhằm mục đích trao đổi, mua bán trên thị trường.Thức ăn chăn nuôi sản xuất để tiêu thụ nội bộ là các sản phẩm thức ăn chăn nuôi do các cơ sở hoặc cá nhân tự phối trộn dùng cho nhu cầu chăn nuôi của nội bộ cơ sở, không trao đổi và mua bán trên thị trường.Thức ăn chăn nuôi theo tập quán là các sản phẩm nông nghiệp, thủy sản, công nghiệp chế biến đã được người chăn nuôi sử dụng từ trước đến nay như: Thóc, gạo, cám, ngô, khoai, sắn, bã rượu, bã bia, bã sắn, bã dứa, rỉ mật đường, rơm, cỏ, tôm, cua, cá và các loại khác.Thức ăn chăn nuôi mới là thức ăn lần đầu tiên được nhập khẩu, sản xuất tại Việt Nam có chứa hoạt chất mới chưa qua khảo nghiệm ở Việt Nam.Thức ăn hỗn hợp hoàn chỉnh là hỗn hợp của nhiều nguyên liệu thức ăn được phối chế theo công thức nhằm đảm bảo có đủ các chất dinh dưỡng để duy trì sự sống và khả năng sản xuất của vật nuôi theo từng giai đoạn sinh trưởng hoặc chu kỳ sản xuất.Thức ăn đậm đặc là hỗn hợp các nguyên liệu thức ăn chăn nuôi, thủy sản có hàm lượng các chất dinh dưỡng cao hơn nhu cầu vật nuôi và dùng để pha trộn với các nguyên liệu khác tạo thành thức ăn hỗn hợp hoàn chỉnh.Thức ăn bổ sung là thức ăn đơn hoặc hỗn hợp của nhiều nguyên liệu cho thêm vào khẩu phần ăn để cân đối các chất dinh dưỡng cần thiết cho cơ thể vật 9 nuôi.Nguyên liệu thức ăn chăn nuôi hoặc thức ăn đơn là thức ăn dùng để cung cấp một hoặc nhiều chất dinh dưỡng trong khẩu phần ăn cho vật nuôi.Phụ gia thức ăn chăn nuôi là chất có hoặc không có giá trị dinh dưỡng được bổ sung vào thức ăn chăn nuôi trong quá trình chế biến, xử lý nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng hoặc duy trì, cải thiện đặc tính nào đó của thức ăn chăn nuôi.Chất mang là chất vật nuôi ăn được dùng để trộn với hoạt chất trong premix nhưng không ảnh hưởng đến sức khỏe vật nuôi. Premix kháng sinh là hỗn hợp gồm không quá 02 loại kháng sinh được phép sử dụng trong thức ăn chăn nuôi gia súc, gia cầm nhằm mục đích kích thích sinh trưởng với tổng hàm lượng kháng sinh không lớn hơn 20%.2, 3] Như vậy, có thể cho rằng thức ăn chăn nuôi là một loại hàng hóa rất đặc biệt, bởi lẽ nó có những ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng sản phẩm chăn nuôi và từ đó tác động đến sức khỏe con người.
Chính vì thế, việc quản lý đối với hoạt động kinh doanh thức ăn chăn nuôi trở thành vấn đề bức thiết ở bất kỳ quốc gia nào, đặc biệt là những quốc gia có thế mạnh và coi chăn nuôi nói riêng và nông nghiệp nói chung là một trong những ngành kinh tế có vai trò chủ lực như Việt Nam. Vậy, về phương diện lý thuyết cần phải hiểu như thế nào về khái niệm "kinh doanh thức ăn chăn nuôi”? Để trả lời câu hỏi này, có lẽ phải làm rõ khái niệm kinh doanh là gì, trên cơ sở đó mới làm rõ khái niệm kinh doanh thức ăn chăn nuôi. - Kinh doanh (tiếng Anh: Business) là hoạt động của cá nhân hoặc tổ chức nhằm mục đính đạt lợi nhuận qua một loạt các hoạt động như sản xuất, chế biến, bán hàng,. Hoạt động kinh doanh nói chung thường được thực hiện bởi các chủ thể kinh doanh phổ biến như tập đoàn, công ty nhưng cũng có thể là hoạt động tự thân của các cá nhân như sản xuất - buôn bán nhỏ kiểu hộ gia đình, cá nhân kinh doanh.
10 Trong pháp luật thực định, chẳng hạn như Luật Doanh nghiệp năm 2014, các nhà làm luật đã định nghĩa: “Kinh doanh là việc thực hiện liên tục một, một số hoặc tất cả các công đoạn của quá trình đầu tư, từ sản xuất đến tiêu thụ sản phẩm hoặc cung ứng dịch vụ trên thị trường nhằm mục đích sinh lợi nhuận”.4] Đối với lĩnh vực kinh doanh thức ăn chăn nuôi, mặc dùNghị định số 39 không đưa ra khái niệm kinh doanh thức ăn chăn nuôi. Nhưng, bằng việc phân tích khái niệm kinh doanh như trên, có thể đưa ra khái niệm về kinh doanh thức ăn chăn nuôi như sau:Kinh doanh thức ăn chăn nuôi làhoạt động có tính chuyên nghiệp của các tổ chức, cá nhân thông quaviệc thực hiện liên tục một, một số hoặc tất cả các công đoạn của quá trình đầu tư, từ sản xuất đến tiêu thụ hoặc cung ứng dịch vụ liên quan đến thức ăn chăn nuôi trên thị trường vì mục đích lợi nhuận. Trong pháp luật thực định cũng như trong thực tiễn hiện nay ở Việt Nam, khái niệm kinh doanh thức ăn chăn nuôi có nội hàm khá rộng, bao gồm các hoạt động chính như:sản xuất, gia công, buôn bán, xuất khẩu, nhập khẩu, khảo nghiệm, chứng nhận hợp quy và các dịch vụ liên quan đến phân tích, xác nhận chất lượng thức ăn chăn nuôi, theo đó mỗi hình thức kinh doanh thức ăn chăn nuôi lại được định nghĩa rất khác nhau.Cụ thể là: - Sản xuất thức ăn chăn nuôi là việc thực hiện một phần hoặc toàn bộ các hoạt động sản xuất, chế biến, san chia, đóng gói, bảo quản, vận chuyển thức ăn chăn nuôi. - Gia công thức ăn chăn nuôi là quá trình thực hiện một phần hoặc toàn bộ các công đoạn sản xuất thức ăn chăn nuôi để tạo ra sản phẩm theo yêu cầu của bên đặt hàng.
- Xuất khẩu, nhập khẩu thức ăn chăn nuôi là việc chủ thể kinh doanh đưa thức ăn chăn nuôi đủ tiêu chuẩn vào hoặc ra khỏi lãnh thổ Việt Nam và làm các 11 thủ tục xuất, nhập khẩu với cơ quan hải quan để thực hiện mục tiêu tìm kiếm lợi nhuận. - Các dịch vụ liên quan đến thức ăn chăn nuôi là những công việc do tổ chức, cá nhân có đủ điều kiện kinh doanh dịch vụ theo quy định của pháp luật thực hiện theo yêu cầu của khách hàng thông qua hợp đồng dịch vụ để được nhận tiền thù lao dịch vụ. Vậy, hoạt động kinh doanh thức ăn chăn nuôicó những đặc điểm gì để phân biệt với các hoạt động kinh doanh khác trong nền kinh tế? Câu trả lời cho câu hỏi này không hề đơn giản, bởi lẽ suy cho cùng thì, kinh doanh thức ăn chăn nuôicũng chỉ là một trong số hàng nghìn hình thức kinh doanh trong nền kinh tế, có đặc điểm chung là nó gắn liền với sự vận động của nguồn vốn, một chủ thể kinh doanh không chỉ có cần vốn mà cần cả những cách thức làm cho đồng vốn của mình quay vòng không ngừng, để đến cuối chu kỳ kinh doanh số vốn lại tăng thêm. Mặt khác,kinh doanh thức ăn chăn nuôi cũng như kinh doanh tất cả các loại hàng hóa khác trên thị trường, vốn dĩ chịu tác động, ảnh hưởng của các quy luật thị trường như quy luật giá trị, quy luật cung cầu, quy luật cạnh tranh… Tuy vậy, về phương diện lý thuyết, có thể thấy rằng hoạt động kinh doanh thức ăn chăn nuôi có một số đặc điểm riêng sau đây: Thứ nhất,hoạt động kinh doanh thức ăn chăn nuôi có đối tượng kinh doanh là thức ăn chăn nuôi - một loại hàng hóa rất đặc biệt, có ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng sản phẩm chăn nuôi và qua đó tác động trực tiếp đến sức khỏe của con người trong đời sống xã hội.
Chính vì vậy, việc quản lý đối với hoạt động kinh doanh thức ăn chăn nuôi trở thành nhu cầu bức thiết và một trong số các quy định về quản lý thức ăn chăn nuôi chính là quy định về điều kiện kinh doanh thức ăn chăn nuôi. Thứ hai, hoạt độngkinh doanh thức ăn chăn nuôi là loại hình kinh doanh 12 có điều kiện.