Điều Chỉnh Thuế Thu Nhập Việt Nam Trong Bối Cảnh WTO

Điều chỉnh thuế thu nhập là một trong những vấn đề quan trọng trong chính sách tài chính của Việt Nam… 172 trang · Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân · 2023.

• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Kinh Tế
• Đề tài: Điều Chỉnh Thuế Thu Nhập Việt Nam Trong Bối Cảnh WTO
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ THUẾ THU NHẬP VÀ ĐIỀU CHỈNH THUẾ THU NHẬP TRONG ĐIỀU KIỆN LÀ THÀNH VIÊN TỔ CHỨC THƯƠNG MẠI THẾ GIỚI (WTO)
• 1.1. Thuế thu nhập và điều chỉnh thuế thu nhập
• 1.2. Tổng quan về thuế thu nhập và điều chỉnh thuế thu nhập
• 1.3. Nội dung điều chỉnh thuế thu nhập
• 1.4. Nguyên tắc, phương pháp và quy trình điều chỉnh thuế thu nhập
• 1.5. Tác động của điều chỉnh thuế thu nhập
• 1.6. Yêu cầu, điều kiện và lộ trình điều chỉnh thuế thu nhập trong điều kiện là thành viên WTO
• 1.6.1. Khái quát về WTO
• 1.6.2. Các yêu cầu điều chỉnh thuế thu nhập khi là thành viên WTO
• 1.6.3. Các điều kiện và lộ trình điều chỉnh thuế thu nhập khi là thành viên WTO
• 1.6.4. Các nhân tố ảnh hưởng tới điều chỉnh thuế thu nhập khi là thành viên WTO
• 1.7. Kinh nghiệm quốc tế và bài học cho Việt Nam về điều chỉnh thuế thu nhập trong điều kiện là thành viên WTO
• 1.7.1. Kinh nghiệm quốc tế về điều chỉnh thuế thu nhập trong điều kiện là thành viên WTO
• 1.7.2. Những bài học rút ra cho Việt Nam về điều chỉnh thuế thu nhập trong điều kiện là thành viên WTO
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG ĐIỀU CHỈNH THUẾ THU NHẬP TRONG ĐIỀU KIỆN VIỆT NAM LÀ THÀNH VIÊN TỔ CHỨC THƯƠNG MẠI THẾ GIỚI (WTO)
• 2.1. Các cam kết về yêu cầu, điều kiện và lộ trình điều chỉnh thuế thu nhập trong điều kiện Việt Nam là thành viên WTO
• 2.2. Quá trình gia nhập WTO của Việt Nam
• 2.3. Quá trình điều chỉnh thuế thu nhập trước khi là thành viên WTO
• 2.4. Thực trạng điều chỉnh thuế thu nhập trong điều kiện Việt Nam là thành viên WTO
• 2.4.1. Kết quả thu thuế thu nhập của Việt Nam giai đoạn 1999-2012
• 2.4.2. Thực trạng nội dung điều chỉnh thuế thu nhập trong điều kiện Việt Nam là thành viên WTO
• 2.4.3. Thực trạng phương pháp và quy trình điều chỉnh thuế thu nhập ở Việt Nam
• 2.4.4. Tác động của điều chỉnh thuế thu nhập ở Việt Nam trong điều kiện Việt Nam là thành viên WTO
• 2.4.5. Đánh giá điều chỉnh thuế thu nhập trong điều kiện Việt Nam là thành viên WTO
• 2.4.6. Những mặt đạt được khi điều chỉnh thuế thu nhập trong điều kiện Việt Nam là thành viên WTO
• 2.4.7. Những hạn chế khi điều chỉnh thuế thu nhập trong điều kiện Việt Nam là thành viên WTO
• 2.4.8. Nguyên nhân của những hạn chế điều chỉnh thuế thu nhập trong điều kiện Việt Nam là thành viên WTO
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP ĐIỀU CHỈNH THUẾ THU NHẬP TRONG ĐIỀU KIỆN VIỆT NAM LÀ THÀNH VIÊN TỔ CHỨC THƯƠNG MẠI THẾ GIỚI (WTO)
• 3.1. Bối cảnh quốc tế và xu thế điều chỉnh thuế thu nhập trong điều kiện Việt Nam là thành viên WTO đến năm 2020
• 3.1.1. Bối cảnh quốc tế và tình hình của Việt Nam
• 3.1.2. Xu thế điều chỉnh thuế thu nhập trong điều kiện Việt Nam là thành viên WTO đến năm 2020
• 3.2. Mục tiêu và quan điểm điều chỉnh thuế thu nhập trong điều kiện Việt Nam là thành viên của WTO đến năm 2020
• 3.2.1. Mục tiêu điều chỉnh thuế thu nhập đến năm 2020
• 3.2.2. Quan điểm điều chỉnh thuế thu nhập đến năm 2020
• 3.3. Giải pháp điều chỉnh thuế thu nhập trong điều kiện Việt Nam là thành viên WTO đến năm 2020
• 3.3.1. Nhóm giải pháp về nội dung điều chỉnh thuế thu nhập
• 3.3.2. Nhóm giải pháp về phương pháp điều chỉnh
• 3.3.3. Nhóm giải pháp về quy trình điều chỉnh
• 3.3.4. Nhóm giải pháp bổ trợ
• 3.4. Các điều kiện thực hiện các giải pháp điều chỉnh thuế thu nhập trong điều kiện Việt Nam là thành viên WTO
• 3.4.1. Các điều kiện khách quan
• 3.4.2. Các điều kiện chủ quan
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Điều Chỉnh Thuế Thu Nhập Việt Nam Trong Bối Cảnh WTO

Điều chỉnh thuế thu nhập là một trong những vấn đề quan trọng trong chính sách tài chính của Việt Nam, đặc biệt trong bối cảnh gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO). Việc điều chỉnh này không chỉ nhằm đáp ứng các cam kết quốc tế mà còn để tối ưu hóa nguồn thu ngân sách nhà nước. Trong bối cảnh hội nhập, Việt Nam cần phải cải cách hệ thống thuế thu nhập để phù hợp với các tiêu chuẩn quốc tế và thúc đẩy phát triển kinh tế.

1.1. Khái Niệm Về Thuế Thu Nhập Và Điều Chỉnh Thuế

Thuế thu nhập là khoản thu mà cá nhân và doanh nghiệp phải nộp cho nhà nước dựa trên thu nhập của họ. Điều chỉnh thuế thu nhập bao gồm việc thay đổi mức thuế suất, quy định miễn giảm thuế và các chính sách liên quan nhằm tối ưu hóa nguồn thu cho ngân sách nhà nước.

1.2. Tác Động Của WTO Đến Chính Sách Thuế Việt Nam

Gia nhập WTO đã tạo ra nhiều thách thức và cơ hội cho Việt Nam trong việc điều chỉnh chính sách thuế. Các cam kết về thuế suất và quy định thuế đã buộc Việt Nam phải cải cách hệ thống thuế thu nhập để đảm bảo tính cạnh tranh và công bằng trong môi trường kinh doanh.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Điều Chỉnh Thuế Thu Nhập

Việc điều chỉnh thuế thu nhập tại Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức, bao gồm sự không đồng nhất trong quy định thuế, sự phức tạp trong việc thực thi và áp dụng các chính sách thuế. Những vấn đề này cần được giải quyết để đảm bảo hiệu quả của hệ thống thuế.

2.1. Những Hạn Chế Trong Hệ Thống Thuế Hiện Tại

Hệ thống thuế thu nhập hiện tại còn nhiều hạn chế, như mức thuế suất cao, quy định phức tạp và thiếu minh bạch. Điều này gây khó khăn cho người nộp thuế và làm giảm tính cạnh tranh của doanh nghiệp.

2.2. Tác Động Của Chính Sách Thuế Đến Doanh Nghiệp

Chính sách thuế không hợp lý có thể dẫn đến việc doanh nghiệp gặp khó khăn trong việc duy trì hoạt động và phát triển. Việc điều chỉnh thuế thu nhập cần phải xem xét kỹ lưỡng để không làm ảnh hưởng đến sự phát triển của doanh nghiệp.

III. Phương Pháp Điều Chỉnh Thuế Thu Nhập Hiệu Quả

Để điều chỉnh thuế thu nhập một cách hiệu quả, Việt Nam cần áp dụng các phương pháp hiện đại và phù hợp với tiêu chuẩn quốc tế. Các giải pháp này không chỉ giúp tăng cường nguồn thu mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp.

3.1. Cải Cách Mức Thuế Suất

Việc điều chỉnh mức thuế suất cần được thực hiện một cách hợp lý, nhằm giảm gánh nặng cho người nộp thuế và khuyến khích đầu tư. Cần xem xét giảm thuế suất cho các doanh nghiệp nhỏ và vừa để thúc đẩy phát triển kinh tế.

3.2. Đơn Giản Hóa Quy Trình Nộp Thuế

Đơn giản hóa quy trình nộp thuế sẽ giúp người nộp thuế tiết kiệm thời gian và chi phí. Cần áp dụng công nghệ thông tin trong quản lý thuế để nâng cao hiệu quả và minh bạch trong quy trình thu thuế.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Kết Quả Nghiên Cứu

Các nghiên cứu về điều chỉnh thuế thu nhập đã chỉ ra rằng việc áp dụng các chính sách thuế hợp lý có thể mang lại nhiều lợi ích cho nền kinh tế. Những kết quả này cần được xem xét và áp dụng trong thực tiễn để đạt được hiệu quả cao nhất.

4.1. Kết Quả Từ Các Nghiên Cứu Quốc Tế

Nhiều quốc gia đã thành công trong việc điều chỉnh thuế thu nhập, từ đó tạo ra nguồn thu ổn định cho ngân sách. Việt Nam có thể học hỏi từ những kinh nghiệm này để áp dụng vào thực tiễn.

4.2. Ảnh Hưởng Đến Kinh Tế Việt Nam

Việc điều chỉnh thuế thu nhập không chỉ ảnh hưởng đến nguồn thu ngân sách mà còn tác động đến sự phát triển của doanh nghiệp và nền kinh tế. Cần có các nghiên cứu sâu hơn để đánh giá tác động này.

V. Kết Luận Và Tương Lai Của Điều Chỉnh Thuế Thu Nhập

Điều chỉnh thuế thu nhập là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Việt Nam cần tiếp tục cải cách hệ thống thuế để đáp ứng yêu cầu của WTO và thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững.

5.1. Tương Lai Của Chính Sách Thuế

Chính sách thuế thu nhập trong tương lai cần phải linh hoạt và phù hợp với xu hướng phát triển kinh tế toàn cầu. Cần có các biện pháp để đảm bảo tính cạnh tranh và công bằng trong hệ thống thuế.

5.2. Đề Xuất Giải Pháp Cải Cách

Cần có các giải pháp cụ thể để cải cách hệ thống thuế thu nhập, bao gồm việc điều chỉnh mức thuế suất, đơn giản hóa quy trình nộp thuế và tăng cường công tác quản lý thuế.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án nghiên cứu vấn đề điều chỉnh thuế thu nhập của Việt Nam trong điều kiện Việt Nam là thành viên Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), thuộc chuyên ngành Tài chính – Ngân hàng (Tài chính công). Hướng tiếp cận là hỗn hợp: kết hợp phân tích tài liệu định tính với khảo sát định lượng trên mẫu doanh nghiệp và cá nhân nộp thuế.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Luận án chỉ ra rằng cơ cấu nguồn thu ngân sách nhà nước của Việt Nam trước đây phụ thuộc chủ yếu vào dầu thô và thuế gián thu, khiến thuế trực thu – đặc biệt là thuế thu nhập – chiếm tỷ trọng không đáng kể. Khi Việt Nam gia nhập WTO (năm 2007), yêu cầu cắt giảm trên 10.600 dòng thuế xuất nhập khẩu và thuế tiêu thụ đặc biệt tạo áp lực thiếu hụt nguồn thu, đồng thời các cam kết quốc tế về tránh đánh thuế hai lần đặt hệ thống thuế thu nhập vào thế bất lợi. Nhu cầu chi tiêu phát triển kinh tế – xã hội ngày càng gia tăng trong khi Việt Nam phải hoàn thành lộ trình 12 năm để được công nhận là nền kinh tế thị trường đầy đủ. Điều này tạo sức ép kép: vừa phải điều chỉnh thuế thu nhập đáp ứng cam kết WTO, vừa phải đảm bảo thu đúng, thu đủ mà không vi phạm quy định của tổ chức này.

Khoảng trống được tác giả xác định: các nghiên cứu trước chưa xem xét cặn kẽ thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN) và thuế thu nhập cá nhân (TNCN) dưới góc độ hệ thống, chưa phân tích tác động của điều chỉnh thuế thu nhập trong điều kiện thành viên WTO một cách toàn diện.

Mục tiêu, câu hỏi nghiên cứu

Mục đích của luận án là đề xuất hệ thống giải pháp điều chỉnh thuế thu nhập trong điều kiện Việt Nam là thành viên WTO, đảm bảo tính khả thi và tuân thủ các nguyên tắc của WTO.

Các câu hỏi nghiên cứu được đặt ra bao gồm:

1. Hệ thống thuế thu nhập là gì, bản chất, vai trò và nội dung như thế nào?
2. Hệ thống thuế thu nhập của Việt Nam theo trường phái nào và quyết tâm điều chỉnh theo cam kết WTO ra sao?
3. Các chính sách và cơ chế điều chỉnh thuế thu nhập đã đáp ứng yêu cầu cam kết chưa?
4. Việt Nam đã cam kết thực thi về thuế những nội dung gì và đạt mức độ nào?
5. Kinh nghiệm quốc tế về điều chỉnh thuế thu nhập khi là thành viên WTO như thế nào?
6. Tác động và ảnh hưởng của các điều chỉnh thuế thu nhập của Việt Nam ra sao?
7. Quan điểm và mục tiêu điều chỉnh thuế thu nhập đến năm 2020 là gì?
8. Cần những giải pháp gì để tiếp tục điều chỉnh thuế thu nhập đến năm 2020?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng: thuế thu nhập và điều chỉnh thuế thu nhập (gồm thuế TNDN và thuế TNCN) trong điều kiện Việt Nam là thành viên WTO; phạm vi tập trung vào điều chỉnh chính sách thuế thu nhập, không đi sâu vào quản lý thuế.
• Phạm vi không gian: toàn quốc, tập trung hai loại thuế TNDN và TNCN.
• Phạm vi thời gian: từ năm 1991 đến thời điểm nghiên cứu; đi sâu giai đoạn trước và sau năm 2007 (thời điểm Việt Nam gia nhập WTO); đề xuất giải pháp đến năm 2020.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước

Tác giả điểm lại các công trình liên quan theo trình tự thời gian và nội dung như sau:

• Quách Đức Pháp (1999): Cuốn sách "Thuế – công cụ điều tiết vĩ mô của Nhà nước", Nhà xuất bản Xây dựng. Công trình này xác lập vai trò điều tiết vĩ mô của thuế nói chung nhưng chưa luận bàn sâu về chính sách thuế thu nhập.
• Nguyễn Thị Thanh Xuân: Nghiên cứu về thuế giá trị gia tăng áp dụng cho các doanh nghiệp trên địa bàn Hà Nội; không đi sâu phân tích chính sách thuế thu nhập.
• Tạ Văn Lợi: Đề cập đến hoàn thiện công cụ thuế trong quản lý nhà nước về kinh tế đối với các doanh nghiệp công nghiệp ngoài quốc doanh, có phân tích các lý thuyết thuế mới như thuế Ramsey, gánh nặng thuế; trọng tâm là phương pháp đánh thuế chi phí thay cho đánh thuế doanh thu gia tăng.
• Vương Thị Thu Hiền: Luận án tiến sĩ kinh tế "Hoàn thiện hệ thống chính sách thuế ở Việt Nam trong điều kiện gia nhập WTO". Công trình phân tích hạn chế của hệ thống chính sách thuế khi gia nhập WTO và đề xuất giải pháp hoàn thiện, nhưng tập trung vào chính sách thuế nói chung, chưa đi sâu vào điều chỉnh thuế thu nhập trong điều kiện là thành viên WTO.
• Tổng cục Thuế, Bộ Tài chính: Các đề án đổi mới chính sách thuế có tính hệ thống tổng quát, bao quát nhiều sắc thuế (giá trị gia tăng, chuyển nhượng quyền sử dụng đất, xuất nhập khẩu), chưa xử lý riêng biệt góc độ điều chỉnh thuế thu nhập theo hướng thành viên WTO.

Ngoài ra, tác giả dẫn chiếu tài liệu của IMF về thống kê mức giảm trừ so với GDP bình quân đầu người và tài liệu của Tổng cục Thuế (ký hiệu [35], [36]) về so sánh thuế suất TNDN và TNCN quốc tế.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Luận án xác định khoảng trống trên hai chiều: (i) chưa có nghiên cứu xử lý hệ thống riêng đối với thuế TNDN và TNCN trong điều kiện thành viên WTO; (ii) chưa có phân tích tác động của điều chỉnh thuế thu nhập đối với từng nhóm lợi ích (Nhà nước, doanh nghiệp, cá nhân) và kiến nghị lộ trình phù hợp cam kết WTO đến năm 2020.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Lý thuyết và khung phân tích

Luận án sử dụng các lý thuyết và khái niệm sau:

• Thuế Ramsey: lý thuyết về đánh thuế tối ưu nhằm giảm thiểu méo mó kinh tế, được vận dụng để lý giải lựa chọn giữa thuế trực thu và gián thu.
• Gánh nặng thuế (tax burden): phân tích áp lực thuế đối với từng nhóm đối tượng chịu thuế trong xã hội.
• Độ trễ của thuế: hiện tượng tác động của điều chỉnh chính sách thuế không diễn ra ngay tức thì.
• Định nghĩa thu nhập chịu thuế theo Haig-Simons: thu nhập hoàn chỉnh bao gồm tiền mặt và lãi vốn (kể cả tiềm năng) là cơ sở đo lường khả năng nộp thuế.
• Mô hình RIA (Regulatory Impact Assessment – Đánh giá tác động chính sách): khung phân tích lợi ích – chi phí tổng thể đối với ba nhóm chủ thể (Nhà nước, doanh nghiệp, cá nhân/công cộng) được đồ thị hóa dựa trên tài liệu [30, tr.499–505] và [44, tr.129].
• Nguyên tắc WTO: Đối xử tối huệ quốc (MFN), Đối xử quốc gia (NT), minh bạch hóa, tự do hóa thương mại, tạo môi trường cạnh tranh công bằng; Hiệp định SCM phân loại trợ cấp đỏ – vàng – xanh.
• Định nghĩa về vốn mỏng (thin capitalization): vận dụng để phân tích quy định chi phí lãi vay được trừ khi tính thuế TNDN.

Phương pháp nghiên cứu

Định tính:

• Thống kê, tổng hợp, phân loại, sắp xếp, so sánh, đối chiếu, phân tích, đánh giá tài liệu thứ cấp.
• Phương pháp quy nạp và ngoại suy để dự báo tác động của điều chỉnh thuế thu nhập.
• Đánh giá lợi ích – chi phí để xác thực tính khả thi của các giải pháp đề xuất.

Định lượng:

• Sử dụng mô hình phân tích SPSS trên cơ sở dữ liệu điều tra 300 doanh nghiệp và cá nhân thuộc diện nộp thuế thu nhập. Mẫu điều tra được thiết kế để nghiên cứu tác động của điều chỉnh thuế TNDN từ 28% xuống 25% và tác động của thuế TNCN khi áp mức giảm trừ gia cảnh.
• Sử dụng phương pháp toán kinh tế.

Nguồn dữ liệu:

• Số liệu thu thuế thu nhập giai đoạn 1999–2012 từ cơ sở dữ liệu ngân sách nhà nước.
• Báo cáo của Tổng cục Thuế, Bộ Tài chính (tài liệu [35], [36]).
• Dữ liệu thống kê của IMF và Quỹ Tiền tệ Quốc tế về tỷ giá và GDP bình quân đầu người.
• Tài liệu của OECD, tài liệu Ban công tác về việc Việt Nam gia nhập WTO (DEFR/WP).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Lý luận chung về thuế thu nhập và điều chỉnh thuế thu nhập trong điều kiện là thành viên Tổ chức Thương mại Thế giới

Chương này hệ thống hóa cơ sở lý luận từ khái niệm thu nhập (dẫn Paul Samuelson: thu nhập là tổng số tiền kiếm được hoặc thu góp được trong khoảng thời gian nhất định, thường là 1 năm) đến phân loại và đặc điểm thuế thu nhập. Luận án phân biệt thuế thu nhập tận thu (thuế suất trên 50%, thậm chí 70%) và thuế thu nhập bình thu (thuế suất cao nhất không quá 50%).

Bốn nội dung điều chỉnh cơ bản được hệ thống hóa: (1) quy định về xác định thu nhập chịu thuế; (2) xác định các khoản khấu trừ hoặc chi phí được trừ; (3) các mức thuế suất TNDN và TNCN; (4) xác định ưu đãi thuế thu nhập. Bốn nguyên tắc điều chỉnh được trình bày: công bằng – minh bạch; gắn với chủ trương và chính sách phát triển kinh tế từng giai đoạn; bao quát nguồn thu; linh hoạt. Quy trình điều chỉnh được xác định gồm 7 bước, từ tổng kết – sơ kết chính sách đến ban hành văn bản điều chỉnh.

Chương dành mục riêng phân tích yêu cầu WTO đối với điều chỉnh thuế thu nhập, bao gồm các nguyên tắc không phân biệt đối xử (MFN, NT), tự do hóa thương mại, tạo môi trường cạnh tranh công bằng và minh bạch hóa. Mô hình RIA được vận dụng để đồ thị hóa tác động lợi ích – chi phí của điều chỉnh chính sách thuế thu nhập đối với ba nhóm chủ thể. Luận điểm cốt lõi: tổng lợi ích xã hội đạt mức cao nhất khi giá cả ngang bằng sức chi trả của người dân (mức P0+PA0).

Kinh nghiệm quốc tế được hệ thống theo bốn nội dung điều chỉnh. Về thuế suất TNDN, số liệu cho thấy xu hướng giảm dần ở nhiều nước:

Quốc gia	1996 (%)	2000 (%)	2005 (%)	2011 (%)	2012 (%)
Phần Lan	28	29	26	26	24,5
Anh	33	30	30	26	24
Mỹ	35	35	35	35	35
Úc	36	34	30	30	30
Nhật Bản	37,5	30	30	30	30
Hàn Quốc	–	28	25	22	22

Nguồn: Tổng cục Thuế [35]

Về thuế suất TNDN các nước châu Á giai đoạn 2005–2012, Singapore giảm từ 20% xuống 17%; Malaysia từ 28% xuống 25%; Trung Quốc từ 33% xuống 25% (từ năm 2008). Về biểu thuế TNCN, Trung Quốc duy trì mức thuế suất cao nhất 45%, Hàn Quốc 35%, Singapore 20%, Cộng hòa Séc áp thuế đồng nhất 15% một bậc. Về mức giảm trừ chung, Trung Quốc điều chỉnh lên 24.000 NDT/năm (tương đương 1,23 lần GDP bình quân đầu người năm 2011); Indonesia điều chỉnh từ 2,88 triệu Rupi lên 15,84 triệu Rupi/năm (khoảng 0,527 lần GDP bình quân đầu người năm 2011); Malaysia từ 8.000 RM lên 9.000 RM/năm (khoảng 0,312 lần GDP bình quân đầu người).

Bài học cho Việt Nam được rút ra theo bốn nhóm: điều chỉnh thu nhập chịu thuế rõ ràng minh bạch; giảm dần thuế suất để dưỡng nguồn thu; miễn giảm thuế đúng đối tượng và công khai; ưu đãi thuế hợp lý theo từng thời kỳ.

Chương 2: Thực trạng điều chỉnh thuế thu nhập trong điều kiện Việt Nam là thành viên Tổ chức Thương mại Thế giới

Chương này trình bày quá trình Việt Nam gia nhập WTO và các cam kết thuế thu nhập kèm theo. Luật thuế TNDN được ban hành từ năm 1991, trải qua ba lần điều chỉnh thuế suất từ 32% xuống 28% rồi xuống 25%; thuế TNCN mới được ban hành năm 2009. Số liệu thu thuế thu nhập được tổng hợp qua hai giai đoạn: 1999–2007 và 2008–2012 (Bảng 2.2 và 2.3 trong luận án). Kết quả khảo sát 300 doanh nghiệp (Bảng 3.1: số lượng doanh nghiệp phân loại theo quy mô) được phân tích thông qua mô hình SPSS, cùng với chỉ số giá giai đoạn 2006–2012 (Bảng 3.2) và tổng hợp thu thuế TNDN và TNCN giai đoạn 2007–2012 (Bảng 3.3).

Đánh giá thực trạng bao gồm các mặt đạt được (bước đầu thực thi cam kết, điều chỉnh thuế suất TNDN, ban hành Luật TNCN), các hạn chế và nguyên nhân. Hạn chế nổi bật là: thuế TNCN mới ban hành năm 2009 nên chưa có nhiều nghiên cứu về tác động; cơ cấu thu ngân sách vẫn nặng về gián thu; điều kiện Việt Nam chưa được công nhận là nền kinh tế thị trường trong 12 năm gây bất lợi trong tranh chấp bán phá giá.

Tác động của điều chỉnh thuế thu nhập được phân tích bằng mô hình RIA (Bảng 1.1 và Hình 1.1 trong luận án), kết hợp đồ thị hóa số liệu về: tình hình thu ngân sách nhà nước qua các năm, so sánh GDP thực tế và số thu thuế TNDN, tốc độ tăng thu thuế TNCN, hệ quả sau khi điều chỉnh thuế TNDN và TNCN, tần suất câu trả lời yêu cầu giảm thuế suất trong khảo sát 300 doanh nghiệp và cá nhân.

Bảng tổng hợp kết quả xử lý số liệu điều tra về thay đổi thu nhập sau khi điều chỉnh thuế TNCN (Bảng 2.4) được phân tích bằng SPSS, trong đó có kết quả điều tra mức độ yêu cầu giảm thuế suất TNDN và TNCN.

Chương 3: Giải pháp điều chỉnh thuế thu nhập trong điều kiện Việt Nam là thành viên Tổ chức Thương mại Thế giới

Chương này trình bày bối cảnh quốc tế và xu thế điều chỉnh thuế thu nhập đến năm 2020, từ đó xác định mục tiêu và 5 quan điểm điều chỉnh riêng do tác giả đề xuất. Hệ thống giải pháp được tổ chức thành 4 nhóm:

• Nhóm giải pháp về nội dung điều chỉnh thuế thu nhập: điều chỉnh thu nhập chịu thuế, chi phí được trừ, mức thuế suất, ưu đãi thuế.
• Nhóm giải pháp về phương pháp điều chỉnh: áp dụng cơ chế tín dụng thuế, tránh thuế chồng lên thuế.
• Nhóm giải pháp về quy trình điều chỉnh: chuẩn hóa 7 bước quy trình, rút ngắn thời gian ban hành.
• Nhóm giải pháp bổ trợ: các điều kiện khách quan và chủ quan để thực hiện thành công các nhóm giải pháp trên.

Mô hình phân tích nhóm lợi ích – chi phí tổng thể được vận dụng để đánh giá tác động của điều chỉnh chính sách thuế thu nhập tại Việt Nam (Bảng 3.1 trong chương 3, tr.119).

---

Kết quả và những đóng góp mới

Theo phần "Những đóng góp mới" trong luận án, tác giả tự xác định ba đóng góp chính:

Thứ nhất: Hệ thống hóa cơ sở lý luận về điều chỉnh thuế thu nhập dưới dạng so sánh tổng thể gánh nặng thuế trên cá nhân, doanh nghiệp và sản phẩm; đồ thị hóa các tác động của điều chỉnh thuế thu nhập và luận giải chính sách thuế thu nhập là loại chính sách thuế ít bị méo mó nhất khi thu thuế. Chắt lọc kinh nghiệm điều chỉnh thuế thu nhập của các quốc gia có điều kiện tương đồng với Việt Nam.

Thứ hai: Đóng góp phân tích ứng dụng đồ thị hóa các tác động khi áp dụng thuế thu nhập trong điều kiện Việt Nam là thành viên WTO; rút ra kết luận về bài học thành công và các vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu, xác định nguyên nhân của những hạn chế.

Thứ ba: Đề xuất 5 quan điểm riêng về điều chỉnh thuế thu nhập làm cơ sở cho hệ thống giải pháp; đề xuất các giải pháp về nội dung điều chỉnh, phương pháp và quy trình điều chỉnh, cùng nhóm giải pháp bổ trợ. Ý tưởng áp dụng cơ chế tín dụng thuế và tránh thuế chồng lên thuế được trình bày như định hướng chuyển dần từ hệ thống thuế nặng về gián thu sang hệ thống nặng về trực thu với hai loại thuế chủ yếu là TNDN và TNCN.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Luận án không dành mục riêng về hạn chế, tuy nhiên từ phần phương pháp nghiên cứu có thể ghi nhận một giới hạn do chính tác giả thừa nhận: mẫu điều tra 300 doanh nghiệp và cá nhân được thiết kế chủ yếu để nghiên cứu tác động của điều chỉnh thuế, không đặt mục tiêu điều tra tất cả nội dung và câu hỏi nghiên cứu trong một đợt điều tra ngắn hạn. Phạm vi thời gian nghiên cứu kết thúc tại giai đoạn 2012, và các giải pháp được hoạch định đến năm 2020, do đó các diễn biến sau giai đoạn này nằm ngoài phạm vi phân tích. Luận án cũng không đi sâu vào mảng quản lý thuế mà tập trung vào điều chỉnh chính sách thuế thu nhập.

---

Giá trị tham khảo

Luận án có thể có ích cho các nhóm đối tượng sau:

• Nghiên cứu sinh và giảng viên ngành Tài chính công, Thuế, Luật thuế, Kinh tế phát triển: phần hệ thống hóa lý luận về thuế thu nhập (Chương 1) và phần tổng hợp kinh nghiệm quốc tế về thuế suất TNDN, TNCN và các mức giảm trừ theo tiêu chuẩn IMF cung cấp dữ liệu so sánh đa quốc gia.
• Người làm chính sách tại Bộ Tài chính, Tổng cục Thuế, Vụ Hợp tác quốc tế: phần phân tích cam kết WTO và lộ trình điều chỉnh (Chương 2), cùng nhóm giải pháp và điều kiện thực hiện (Chương 3) có thể cung cấp tham chiếu cho quá trình hoạch định chính sách trong giai đoạn hội nhập.
• Cán bộ nghiên cứu về quan hệ thương mại quốc tế: phần phân tích các nguyên tắc WTO (MFN, NT, SCM, tự do hóa thương mại, minh bạch hóa) và áp dụng vào hệ thống thuế thu nhập Việt Nam.
• Phần đáng tham khảo nhất là bảng so sánh thuế suất TNDN và biểu thuế TNCN của 12 quốc gia, bảng mức giảm trừ chung theo từng nước so với GDP bình quân đầu người, và mô hình RIA ứng dụng vào chính sách thuế.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án nghiên cứu bao nhiêu loại thuế thu nhập và trong thời gian nào? Luận án tập trung vào hai loại: thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN) và thuế thu nhập cá nhân (TNCN). Thời gian nghiên cứu từ năm 1991 đến thời điểm nghiên cứu, với trọng tâm là giai đoạn trước và sau năm 2007 (năm Việt Nam gia nhập WTO), và đề xuất giải pháp đến năm 2020.

2. Mẫu điều tra của luận án gồm bao nhiêu đối tượng và khảo sát vấn đề gì? Mẫu điều tra gồm 300 doanh nghiệp và cá nhân thuộc diện nộp thuế thu nhập, phân loại theo quy mô doanh nghiệp. Khảo sát chủ yếu đánh giá tác động của việc điều chỉnh thuế TNDN từ 28% xuống 25% và tác động của thuế TNCN khi áp mức giảm trừ gia cảnh, cùng thăm dò ý kiến về xu thế điều chỉnh. Số liệu được xử lý bằng mô hình phân tích SPSS.

3. Thuế suất TNDN của Việt Nam đã điều chỉnh bao nhiêu lần và theo lộ trình nào? Theo văn bản, Luật thuế TNDN được ban hành từ năm 1991 và trải qua ba lần điều chỉnh thuế suất: từ 32% xuống 28% rồi xuống 25%. Thuế TNCN mới được ban hành năm 2009 và đang trong quá trình điều chỉnh tại thời điểm nghiên cứu.

4. Kinh nghiệm quốc tế nào về mức giảm trừ gia cảnh được luận án trích dẫn cụ thể? Luận án dẫn số liệu từ Tổng cục Thuế [36] và IMF: Trung Quốc điều chỉnh mức giảm trừ lên 24.000 NDT/năm (tương đương 1,23 lần GDP bình quân đầu người năm 2011); Indonesia điều chỉnh từ 2,88 triệu Rupi lên 15,84 triệu Rupi/năm (khoảng 0,527 lần GDP bình quân đầu người năm 2011); Malaysia từ 8.000 RM lên 9.000 RM/năm (khoảng 0,312 lần GDP bình quân đầu người). Mức giảm trừ gia cảnh ở Việt Nam được nhắc đến là 4 triệu đồng/tháng cho người nộp thuế.

5. Điều kiện nào của Việt Nam tạo bất lợi đặc thù khi thực thi cam kết WTO về thuế thu nhập? Luận án chỉ rõ: Việt Nam chưa được công nhận là nền kinh tế thị trường trong vòng 12 năm kể từ khi gia nhập WTO (năm 2007), tạo bất lợi lớn khi có tranh chấp bán phá giá trong thương mại. Đồng thời, cơ cấu thu ngân sách phụ thuộc vào dầu thô và thuế gián thu, trong khi phải cắt giảm trên 10.600 dòng thuế xuất nhập khẩu và thuế tiêu thụ đặc biệt, tạo áp lực thiếu hụt nguồn thu phải bù đắp qua thuế thu nhập.

---

Kết luận

Luận án cung cấp một khung phân tích hệ thống về điều chỉnh chính sách thuế thu nhập doanh nghiệp và thuế thu nhập cá nhân của Việt Nam trong bối cảnh là thành viên WTO, bao gồm cơ sở lý luận, thực trạng giai đoạn 1991–2012 và định hướng đến năm 2020. Điểm nổi bật về phương pháp là kết hợp phân tích tài liệu với khảo sát 300 doanh nghiệp và cá nhân xử lý bằng SPSS, cùng vận dụng mô hình RIA để đánh giá tác động chính sách theo nhóm lợi ích. Kinh nghiệm quốc tế từ hơn mười quốc gia về thuế suất, mức giảm trừ và chính sách ưu đãi thuế được hệ thống hóa và đối chiếu với điều kiện Việt Nam. Hệ thống đề xuất gồm bốn nhóm giải pháp (nội dung, phương pháp, quy trình và bổ trợ) xoay quanh định hướng chuyển dần từ cơ cấu thuế nặng về gián thu sang nặng về trực thu, phù hợp với các nguyên tắc không phân biệt đối xử, minh bạch hóa và tạo môi trường cạnh tranh công bằng của WTO.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ THUẾ THU NHẬP VÀ ðIỀU CHỈNH THUẾ THU NHẬP TRONG ðIỀU KIỆN LÀ THÀNH VIÊN TỔ CHỨC THƯƠNG MẠI THẾ GIỚI (WTO) 1. Thuế thu nhập và ñiều chỉnh thuế thu nhập 1. Tổng quan về thuế thu nhập và ñiều chỉnh thuế thu nhập 1. Khái niệm về thuế thu nhập và ñiều chỉnh thuế thu nhập ðể hiểu rõ thuế thu nhập trước hết cần tìm hiểu về thu nhập.

Hiện nay trên thế giới còn nhiều quan ñiểm khác nhau về khái niệm thu nhập tuỳ theo mục ñích của các nhà nghiên cứu. ðại diện cho lý thuyết về sự bổ sung tài sản, tăng thêm tiềm lực kinh tế mà không quan tâm ñến tính thường xuyên của thu nhập là G.Schamt coi thu nhập là khả năng kinh tế sẽ ñược bổ sung cho một người nào ñó trong một khoảng thời gian nhất ñịnh. Hai nhà kinh tế Anh là R. Theo nhà kinh tế học người Mỹ Paul.Samuelson thì thu nhập là tổng số tiền kiếm ñược hoặc thu góp ñược trong một khoảng thời gian nhất ñịnh (thường là 1 năm) [30].

Thuật ngữ “tiền” ở ñây ñược hiểu là những khoản thu dưới dạng tiền tệ hay hiện vật ñược tính thành tiền, nó bao gồm cả phần sản xuất ñể tự tiêu dùng, nhận ñược từ các hoạt ñộng sản xuất, kinh doanh, dịch vụ, từ lao ñộng hoặc không từ lao ñộng, từ quyền sở hữu về tài sản mà có hoặc tiêu dùng các dịch vụ không phải thanh toán. Qua các ñịnh nghĩa nêu trên có thể thấy chung nhất thì thu nhập là tổng các giá trị mà một chủ thể nào ñó nhận ñược trong nền kinh tế xã hội thông qua quá trình phân phối thu nhập quốc dân trong một thời hạn nhất ñịnh, không phân biệt nguồn gốc hình thành từ lao ñộng, tài sản hay ñầu tư… Thuế thu nhập là một loại thuế ñánh trực tiếp vào thu nhập thực tế của cá nhân hoặc pháp nhân. 9 Thuế thu nhập ñóng vai trò rất quan trọng trong việc ñảm bảo nguồn thu Ngân sách cho Nhà nước và thực hiện các chức năng quản lý, ñiều tiết vĩ mô của Nhà nước ñối với các hoạt ñộng kinh tế, xã hội trong toàn bộ nền kinh tế quốc dân. Thuế thu nhập xuất hiện rất sớm trong lịch sử thuế khoá.

Mức thuế cao hay thấp ñánh vào tổng thu nhập hay ñánh vào từng khoản thu nhập khác nhau của các chủ thể thường phụ thuộc vào quan ñiểm ñiều tiết thu nhập và mục tiêu ñặt ra trong phân phối thu nhập của từng nước trong những thời kỳ nhất ñịnh. Vì vậy, có thể có những loại thu nhập không phải chịu thuế hoặc chỉ bị ñánh thuế trong những giai ñoạn nhất ñịnh với các mức thuế suất khác nhau. Việc ñiều chỉnh thuế thu nhập trong nhiều trường hợp không thể không thực hiện nên nhiều Chính phủ coi ñây là công cụ hữu hiệu nhất có ảnh hưởng mạnh mẽ ñối với toàn xã hội. ðiều chỉnh thuế thu nhập có ảnh hưởng nhanh và mạnh ñối với các ñối tượng trong xã hội nên các Chính phủ luôn thận trọng về các chính sách thuế của mình.

ðiều chỉnh thuế thu nhập là sửa ñổi, bổ sung hoàn thiện thuế thu nhập cả về chính sách thuế thu nhập và quản lý thuế thu nhập nhằm ñạt ñược các mục tiêu quản lý thuế thu nhập. Trong khuôn khổ luận án này sẽ tập trung nghiên cứu việc ñiều chỉnh chính sách thuế thu nhập. Như vậy, việc ñiều chỉnh chính sách thuế thu nhập sẽ bao gồm việc ñiều chỉnh chính sách thuế thu nhập doanh nghiệp và ñiều chỉnh chính sách thuế thu nhập cá nhân. ðặc ñiểm của thuế thu nhập - Thuế thu nhập là thuế trực thu nên thường bị phản ứng mạnh nhưng khá công bằng và hiệu quả.

Tùy vào hệ thống thuế tận thu hay bình thu sẽ có những phản ứng khác nhau. ðặc ñiểm này cũng gắn liền với ý thức của các ñối tượng nộp thuế và cơ cấu kinh tế của nên kinh tế. Một nền kinh tế phát triển thường chịu thuế suất cao hơn và ngược lại. Trong khi ñó người chịu thuế dù phải nộp thuế cao nhưng vẫn còn thu nhập sung túc nên gánh nặng thuế ñược xem nhẹ hơn.

Như vậy, ý thức chấp hành nộp thuế của nhóm này cũng cao hơn. - Thuế thu nhập thường có thuế suất cao và lũy tiến vì thuế thu nhập ñóng vai trò là loại thuế trực tiếp ñảm bảo công bằng xã hội. Mặc dù vậy, hệ thống thuế thu nhập có thuế suất cao thường áp dụng hệ thống thuế chuẩn tắc nhằm ñảm bảo 10 thuế thu nhập không bị lạm thu hai lần. Ngược lại những thu nhập dưới mức trung bình thường ñược miễn giảm nhiều hơn.

- Hệ thống thuế thu nhập thường gắn với các chương trình phân phối và phân phối lại thu nhập nên có ảnh hưởng rất lớn. ðặc biệt là thuế thu nhập ñối với các cá nhân chịu thuế theo nguyên tắc thu nhập cao phải nộp nhiều và ngược lại. Thuế thu nhập không mang tính phân phối lại trực tiếp bằng cách san bằng thu nhập của tất cả thành viên trong xã hội nhưng nó có tác dụng làm giảm khoảng cách giàu nghèo trong xã hội. - Thuế thu nhập có ñặc ñiểm là căn cứ theo nguồn phát sinh thu nhập hoặc nơi cư trú nên thường gắn với công tác quản lý và báo cáo trực tiếp.

Các cán bộ quản lý và theo dõi cũng cần nắm vững nhiều nghiệp vụ và cách ứng xử hợp lý. Thuế thu nhập gắn với nguồn phát sinh thu nhập và nơi cư trú làm cho thuế thu nhập phải quản lý sát sao các khoản thu nhập, các khoản ñược giảm trừ, ưu ñãi và tránh ñánh thuế hai lần khi có di chuyển nguồn thu nhập hay chỗ ở. Nguyên tắc thu thuế thu nhập Nguyên tắc thứ nhất: Thu thuế trên cơ sở thu nhập chịu thuế Một số nhà kinh tế ñưa ra quan ñiểm thu thuế thu nhập phải dựa trên cơ sở thu nhập hoàn chỉnh. Theo ñịnh nghĩa của Haig-Simons cho rằng, thu nhập hoàn chỉnh là thu nhập bằng tiền mặt và cả lãi vốn, dù lãi ñó ñã có thực hay mới chỉ là hứa hẹn - phải là cơ sở thu thuế thu nhập vì nó là thước ño ñúng ñắn nhất khả năng nộp thuế.

Trở ngại cho quan ñiểm này trên thực tế là khó có thể xác ñịnh ñược số lãi từ vốn ñầu tư khi lãi ñó ñang ở dạng tiềm năng (Thu thuế trên cơ sở chưa có thực). Mặt khác ñể có thu nhập hoàn chỉnh thì mỗi chủ thể tạo ra thu nhập lại có các chi phí khách quan khác nhau (Chẳng hạn chi phí ñể khắc phục rủi ro, chi phí chữa bệnh. Nếu dựa vào thu nhập hoàn chỉnh ñể làm cơ sở ñánh thuế thì vi phạm nguyên tắc công bằng. Do ñó, ở hầu hết các nước, thu nhập chịu thuế ñược xác ñịnh trong các trường hợp cụ thể sau: - Thu nhập phát sinh từ những giao dịch trên thị trường dưới hình thức tiền tệ.

- Thu nhập phát sinh từ những giao dịch trên thị trường dưới hình thức tiền tệ trừ ñi các khoản chi phí khách quan gắn liền với quá trình tạo ra thu nhập (cả chi phí sản xuất và chi phí khách quan khác). Tuỳ theo ñiều kiện, hoàn cảnh cụ thể của mỗi nước mà các khoản chi phí miễn trừ này ñược quy ñịnh khác nhau. 11 - Thu nhập của các tổ chức, cá nhân phát sinh từ những giao dịch trên thị trường, nhưng ñược miễn trừ thêm một khoản thu nhập ñể khuyến khích những hoạt ñộng theo ñịnh hướng của Nhà nước. Mặt khác, khi có thu nhập chịu thuế cũng cần cân nhắc ñến ngưỡng chịu thuế.

Nếu ngưỡng thu thuế cao thì mức ñộ bao quát thấp nhưng mang tính thu thuế thu nhập cao và ngược lại. Nếu xác ñịnh ngưỡng thu thuế thấp thì phải xác ñịnh thêm mức giảm trừ hợp lý ñể bao quát nguồn thu. Xác ñịnh ngưỡng thu thuế thường phức tạp hơn khi tham số này luôn biến ñộng theo tình hình thực tế. Nguyên tắc thứ hai: Thu thuế luỹ tiến Ở hầu hết các quốc gia ñều coi trọng nguyên tắc luỹ tiến trong thuế thu nhập nhất là ñối với thuế thu nhập cá nhân.

Cơ sở của nó xuất phát từ nguyên tắc công bằng theo chiều dọc trong việc thu thuế. Theo nguyên tắc luỹ tiến, thì thu nhập chịu thuế càng lớn thì thuế suất càng cao. Tuy nhiên, xung quanh vấn ñề áp dụng nguyên tắc luỹ tiến ñối với thuế thu nhập cũng có nhiều ý kiến khác nhau. Có ý kiến cho rằng, khi áp dụng nguyên tắc luỹ tiến nên có sự phân biệt nguồn gốc của các loại thu nhập ñể phát huy vai trò ñiều chỉnh của thuế thu nhập.

Nhưng cũng có ý kiến cho rằng làm như vậy sẽ gây nên tính phức tạp trong việc thiết kế thuế suất, vì không nên dùng các loại thuế suất khác nhau cho thu nhập phát sinh từ các nguồn thu nhập khác nhau mà nên áp dụng các khoản miễn, giảm thuế ñể ñảm bảo chức năng của thuế thu nhập, hoặc áp dụng thuế luỹ tiến từng phần. Thuế lũy tiến toàn phần (theo tỷ lệ) hoặc thuế lũy tiến từng phần cần xem xét vào từng ñiều kiện áp dụng cụ thể và cách áp dụng nguyên tắc xác ñịnh thu nhập chịu thuế. Nếu lựa chọn xác ñịnh ngưỡng chịu thuế cao thường áp dụng thuế lũy tiến toàn phần nhằm phân phối lại thu nhập của người có thu nhập cao và ngược lại. Áp dụng thuế lũy tiến từng phần sẽ phức tạp hơn những ñảm bảo bao quát nhưng vẫn có những khoản giảm trừ, miễn cho từng phần.

Nguyên tắc thứ ba: Lựa chọn thời gian ñể xác ñịnh thu nhập chịu thuế Cơ sở thu thuế thu nhập là thu nhập chịu thuế. Thu nhập chịu thuế ñược xác ñịnh trong thời gian nhất ñịnh do pháp luật của từng nước quy ñịnh nhưng thông thường phải ñảm bảo yêu cầu sau: 12 - ðảm bảo công bằng trong việc thu thuế. - ðảm bảo tính khả thi của việc thu thuế. - ðảm bảo nguồn thu cho ngân sách ñể trang trải cho các nhu cầu chi tiêu của Nhà nước.

Trong thực tiễn, nhiều nước trên thế giới qui ñịnh khác nhau về thời gian xác ñịnh thu nhập chịu thuế. Có nước lấy thu nhập năm làm cơ sở tính thuế, có nước coi thu nhập bình quân tháng làm cơ sở tính thuế. Phân loại thuế thu nhập Các hình thức thuế thu nhập cũng có rất nhiều loại tuỳ theo từng giác ñộ nghiên cứu và tiêu chí phân loại. Thông thường căn cứ vào ñối tượng nộp thuế, có thuế thu nhập cá nhân và thuế thu nhập doanh nghiệp.