Chương 1: DI SẢN VẬT THỂ LÀNG CỔ ĐƯỜNG LÂM Chương 2: DI SẢN VẬT THỂ LÀNG CỔ AN ĐÔNG Chương 3: BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ DI SẢN LÀNG CỔ VIỆT NAM VÀ HÀN QUỐC 18 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com CHƢƠNG 1: DI SẢN VẬT THỂ LÀNG CỔ ĐƢỜNG LÂM 1. Giới thiệu chung về làng cổ Đƣờng Lâm Nếu gõ máy tính tìm kiếm địa điểm tham quan cho du khách ở Hà Nội thì không thể đếm nổi số lượng kết quả của Đường Lâm. Nơi đây đã và đang là nơi thu hút nhiều sự quan tâm của mọi người bởi những nét cổ xưa còn lưu lại và được gìn giữ một cách khá vẹn nguyên trong lối kiến trúc làng mạc cũng như nhà ở của người dân. Vì vậy, nói đến làng cổ Đường Lâm, không chỉ người dân thị xã Sơn Tây mà người dân Thủ đô và rất nhiều du khách trong nước, nước ngoài biết đến và coi đây là biểu tượng cho lối kiến trúc và văn hóa của vùng đồng bằng Bắc Bộ.
Xã Đường Lâm là nơi hội tụ những đặc điểm tiêu biểu của nền văn hóa đồng bằng Bắc Bộ, với nền văn minh nông nghiệp trồng lúa nước, được biết đến với những cái tên rất thuần Việt, như “Đất kẻ Mía”[24, tr.20] , “Làng Việt cổ”[25, tr.10], “Làng cổ đá ong”[34, tr.50]… Nơi đây là một quần thể các di tích lịch sử có mật độ dày đặc, với 50 di tích có giá trị, nhiều di tích đã được Nhà nước xếp hạng, trong đó những giá trị di tích đặc biệt như đình Phùng Hưng, đền và lăng Ngô Quyền, chùa Mía, cổng làng Mông Phụ. Đặc biệt nơi đây còn lưu giữ được 37 ngôi nhà cổ có giá trị niên đại từ 200- 400 năm, 74 ngôi nhà cổ loại 1 có niên đại trên 100 năm và 1.051 ngôi nhà kiến trúc truyền thống nông thôn đồng bằng Bắc Bộ. Làng cổ ở Đường Lâm được xếp hạng là “Di tích kiến trúc nghệ thuật” cấp quốc gia đầu tiên của nước Việt Nam. Đường Lâm là xã thuộc thị xã Sơn Tây, Hà Nội, Việt Nam.
Đường Lâm trở thành làng cổ đầu tiên ở Việt Nam được Nhà nước trao bằng Di tích lịch sử văn hóa quốc gia ngày 19 tháng 5 năm 2006. Làng cổ Đường Lâm nằm bên hữu ngạn sông 19 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Hồng (bờ phía Nam), cạnh đường Quốc lộ 32, tại ngã ba giao cắt với đường Hồ Chí Minh. Con sông Tích Giang chảy từ hướng hồ Suối Hai huyện Ba Vì, qua Đường Lâm, để vào thị xã Sơn Tây. Đường Lâm giáp xã Cam Thượng (tức Cam Giá Thượng) huyện Ba Vì ở phía Tây và Tây Bắc.
Tây Nam giáp xã Xuân Sơn, phía Nam giáp xã Thanh Mỹ, phía Đông Nam giáp phường Trung Hưng, phía Đông giáp phường Phú Thịnh, đều của thị xã Sơn Tây. Phía Bắc Đường Lâm tiếp giáp với huyện Vĩnh Tường tỉnh Vĩnh Phúc, ranh giới là sông Hồng.Đường Lâm là đất sinh hai vua lừng danh trong lịch sử là Bố Cái Đại Vương Phùng Hưng và Ngô Quyền – Vị Tổ Trung hưng của dân tộc Việt Nam.Nơi đây là quê hương nhiều danh nhân nổi tiếng khác như bà Man Thiện (mẹ của Hai Bà Trưng),Giang Văn Minh, bà chúa Mía (người xây chùa Mía, vương phi của chúa Trịnh Tráng),Phan Kế Toại, Hà Kế Tấn, Kiều Oánh Mậu, Phan Kế An. Đường Lâm từ xưa gồm 9 làng thuộc tổng Cam Giá Thịnh huyện Phúc Thọtrấn Sơn Tây, trong đó 5 làng Mông Phụ, Đông Sàng, Cam Thịnh, Đoài Giáp và Cam Lâm liền kề nhau. Các làng này gắn kết với nhau thành một thể thống nhất với phong tục, tập quán, và tín ngưỡng lâu đời và ít biến đổi.
Trong số các làng cổ thuộc Đường Lâm, làng cổ trọng điểm Mông Phụ là trung tâm nghiên cứu, khảo sát của chúng tôi. Để đến làng cổĐường Lâm, từ trung tâm Hà Nội,có thể đi theo hai đường. Một là, đi theo đường 32 đi khoảng 40 km đến thị xã Sơn Tây hoặc xuôi theo cao tốc Láng - Hoà Lạc khoảng 20 km tới ngã ba Hoà Lạc, rẽ phải theo đường 21A lên thị xã Sơn Tây. Có thể tới làng cổ ở Đường Lâm bằng các phương tiện giao thông như: Ô tô, xe máy, xe đạp đều rất thuận tiện.
Làng cổ Đường Lâm trở nên đặc biệt bởi, khá nhiều nét kiến trúc cổ vẫn còn được bảo lưu từ cấu trúc cổng làng, đình, chùa, miếu, ao làng, giếng nước. và đặc sắc nhất là những ngôi nhà cổ còn giữ được hầu như nguyên vẹn kiểu thức kiến trúc cổ kính, những nét đặc trưng nhà ở dân gian vùng châu thổ sông Hồng. Theo thống kê, hiện nay, chỉ ở làng Mông Phụ đã có tới khoảng 100 gian nhà cổ, làng Cam 20 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Thịnh có 17, Đoài Giáp có 8, Phụ Khang có 13 nhà cổ tiêu biểu. Những ngôi nhà có niên đại trên 200 năm chiếm khoảng 5%, còn lại chủ yếu là nhà có niên đại dưới 100 năm.
Đây là loại nhà cổ nhất như nhà của gia đình ông Hà Văn Lâm, Hà Nguyên Huyến, Cao Văn Toàn, bà Vũ Thị Ấm, thuộc loại những ngôi nhà cổ điển hình. Hầu hết các nhà cổ ở đây đều có cổng, tường rào, sân, vườn, bình phong, nhà chính, nhà phụ, bếp, khu chăn nuôi.rất quen thuộc với các làng xưa ở Thăng Long- Hà Nội – những đặc điểm dường như không còn nhiều lắm ở những nơi khác. Nét độc đáo của ngôi nhà cổĐường Lâm là hệ thống nhà cổ được xây bằng đá ong - vật liệu sẵn có đào lên từ lòng đất, rất phổ biến ở vùng Sơn Tây - xứ Đoài xưa. Ở đây nhà xây bằng đá ong, cổng làng, cổng nhà, tường rào, giếng nước cũng thường được xây bằng đá ong.
Bố cục kiến trúc trong khuôn viên là hình thức liên kết giữa nhà chính và nhà phụ, thường kết cấu theo kiểu chữ "Nhất", chữ "Nhị", chữ "Đinh" và chữ "Môn", trong đó có những ngôi nhà được xây dựng từ năm 1803 và nhiều ngôi nhà từ giữa thế kỷ XIX. Đƣờng Lâm ngày thƣờng Nguồn: www.com Trong khuôn viên, ngôi nhà chính là hạng mục lớn nhất, là nơi cư trú của gia đình, là nơi thờ cúng tổ tiên… có từ ba đến bốn thế hệ cùng sinh sống, với những đặc điểm gồm bộ khung, hệ thống cột cái, cột quân, cột hiên và các bộ vì kèo, kẻ bẩy, ván mê, mái nhà…Khuôn viên toàn bộ ngôi nhà và vườn khoảng vài ba trăm mét vuông. Nhà kết cấu theo kiểu năm gian hai chái, năm hàng chân cột, dựng theo kiểu quá giang vượt tường. Gian giữa là nơi thờ tự và tiếp khách làm theo kiểu cổ, mái được làm bằng ngói ta, nền lát gạch nung.
Tường đá ong, rui mè đều làm bằng 21 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Nhà chính phân biệt với hiên bằng cửa gỗ. Ngoài hiên có tám hàng cột chạy ngang từ đầu đến cuối nhà. Cột nhà và cột hiên được kê trên tảng đá tròn.
Các nhà loại này còn tương đối nguyên vẹn như thời khởi dựng. Mái nhà lợp ngói mũi, tường xây bằng đá ong, rui hoàng bằng gỗ, cột được kê trên hòn đá. Bức đố lụa ngăn gian bên với buồng cũng bằng gỗ. Có nhà trang trí hoa văn, có nhà chỉ để gờ nổi.
Những ngôi nhà loại này còn giữ được khá nguyên vẹn kiểu thức ban đầu. Cổng được xây bằng đá ong, gạch và lợp bằng ngói ri. Bao quanh các ngôi nhà cổ là đường làng, ngõ xóm quanh co thấp thoáng những hàng cau, vườn cây lưu niên xanh tốt, thấp thoáng bên những mái đình, cây đa, cổng làng, giếng nước, điếm canh, tạo nên một không gian cổ kính, trầm mặc.Đường Lâm có thể xem như một không gian sống truyền thống của cư dân nông nghiệp chưa bị tác động nhiều của lối sống đô thị hóa. Theo cố GS sử học Trần Quốc Vượng, Đường Lâm là “đất đắc địa, nằm ở thế tọa sơn vọng thủy - lưng dựa vào núi Tản, mặt ngoảnh ra sông Hồng.
Đây là vùng đất cổ và cũng là “Tứ giác nước” được bao bọc bởi sông Đà, sông Tích. Trong địa phận Đường Lâm có 36 đồi gò là vùng trước núi của non Tản, còn rất nhiều địa điểm, di tích lịch sử, văn hóa” [39, tr. Nhiều chặng đường lịch sử của dân tộc còn ghi dấu ấn tại Đường Lâm. Thời Hùng Vương, ở đây, cùng mấy làng lân cận còn rất nhiều địa danh được nhắc trong truyền thuyết Sơn Tinh - Thuỷ Tinh.
Thời Hai Bà Trưng, có đến hơn 10 vị tướng của Bà. Đây cũng là quê hương, là đất thang mộc của hai vị vua là Phùng Hưng và Ngô Quyền. Đất này còn có các danh nhân như bà chúa Mía, Giang Văn Minh, Kiều Oánh Mậu. Trải qua nhiều biến cố của lịch sử, Kẻ Mía xưa và Đường Lâm hôm nay đã có nhiều thay đổi, nhưng về tổng thể khu vực này vẫn bảo lưu được cơ cấu không gian làng của làng cổ thuần Việt với những đặc trưng và giá trị khác nhau.
Di tích lịch sử văn hóa ở Đường Lâm rất phong phú, đa dạng, bao gồm hệ thống các di tích và các nguồn tư liệu văn bia, minh văn tôn thờ Tản Viên Sơn 22 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Thánh, các tướng lĩnh thời Hai Bà Trưng, các vị anh hùng dân tộc như Phùng Hưng, Ngô Quyền, Thám hoa Giang Văn Minh. Trong 16 di tích ở Đường Lâm có 7 di tích đã được xếp hạng di tích quốc gia, 1 di tích đã được Ủy ban Nhân dân tỉnh Hà Tây cũ xếp hạng. Đặc biệt có chùa Mía là di tích đã bảo lưu được một số tượng và đồ thờ khá lớn, gồm 287 pho tượng, là ngôi chùa có số tượng lớn trong các ngôi chùa của cả nước. Chùa Mía nằm trong danh mục di tích đặc biệt quan trọng.
Cổng làng Mông Phụ cũng là một trong những cổng làng có giá trị độc đáo và về kiến trúc có niên đại sớm ở Hà Nội. Ngoài ra còn có những cổng xóm, cổng nhà, điếm canh, giếng nước cổ, cây cổ thụ… rất tiêu biểu của làng quê Việt Nam. Ở Đường Lâm hiện nay còn bảo lưu được các lễ hội truyền thống tôn vinh các anh hùng dân tộc, các anh hùng văn hóa và phong tục tập quán địa phương. Đặc biệt, còn lưu giữ hơn hai nghìn trang văn bản Hán Nôm ghi chép thần phả, sắc phong của các vị thành hoàng làng, gia phả của các dòng họ, gia đình; hoành phi câu đối, văn tự trên các văn bản khắc gỗ ở các di tích, các truyền thuyết cổ tích, tục ngữ ca dao, dân ca hết sức phong phú.
Nơi đây còn là quê hương của những sản vật độc đáo như cơm phố Mía, gà Mía.