Tổng quan nghiên cứu

Khu rừng Di tích lịch sử và Cảnh quan môi trường Mường Phăng đóng vai trò là "lá phổi xanh" đặc biệt quan trọng của tỉnh Điện Biên, gắn liền với di tích lịch sử quốc gia Sở chỉ huy Chiến dịch Điện Biên Phủ và hồ Pá Khoang. Toàn khu vực nghiên cứu trải rộng trên diện tích tự nhiên 9.158,56 ha thuộc hai xã Mường Phăng và Pá Khoang, trong đó diện tích đất lâm nghiệp chiếm tới 73,48% (tương đương 6.729,64 ha). Rừng nơi đây giữ chức năng phòng hộ đầu nguồn sông Nậm Rốm, cấp nước tưới trực tiếp cho cánh đồng Mường Thanh và cung cấp nguồn sinh thủy cho 4 nhà máy thủy điện trọng điểm gồm Thác Trắng, Pá Khoang, Thác Bay và Nà Nơi.

Tuy nhiên, áp lực sinh kế từ cộng đồng dân cư sinh sống trong vùng lõi và vùng đệm đang tạo ra mâu thuẫn gay gắt với mục tiêu bảo tồn nghiêm ngặt. Tỷ lệ che phủ rừng tại Việt Nam từng suy giảm từ 43% năm 1943 xuống còn 27,8% vào những năm 1990 trước khi phục hồi dần nhờ các chương trình đóng cửa rừng và phân hạng rừng đặc dụng. Tại Mường Phăng, mô hình quản lý tập quyền truyền thống bộc lộ nhiều hạn chế khi lực lượng chuyên trách mỏng, trong khi người dân địa phương thiếu cơ chế hưởng lợi hợp pháp, dẫn đến các hành vi xâm hại tài nguyên rừng như phá rừng làm nương, săn bắt động vật hoang dã và khai thác gỗ trái phép.

Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là đánh giá toàn diện hiện trạng tài nguyên rừng, phân tích cấu trúc xã hội - thể chế và tiềm năng hợp tác giữa Ban quản lý rừng Mường Phăng với cộng đồng địa phương. Từ đó, luận văn xác lập hệ thống nguyên tắc và giải pháp đồng quản lý (co-management) nhằm dung hòa hai mục tiêu then chốt: bảo tồn tính toàn vẹn của 989 loài thực vật bậc cao cùng 135 loài động vật quý hiếm, đồng thời nâng cao thu nhập bền vững cho người dân địa phương giai đoạn 2016-2020.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết đồng quản lý tài nguyên thiên nhiên (Co-management) được khởi xướng bởi các học giả quốc tế như Borrini-Feyerabend (1996), Rao & Geisler (1990) và Wild & Mutebi (1996). Đồng quản lý được định nghĩa là sự thỏa thuận chia sẻ quyền hạn, trách nhiệm và lợi ích một cách bình đẳng giữa cơ quan quản lý nhà nước và cộng đồng người sử dụng tài nguyên bản địa. Trên phạm vi toàn cầu, mô hình này đã chứng minh tính hiệu quả vượt trội, tiêu biểu như tại Ấn Độ với hơn 14 triệu ha rừng được quản lý thông qua hàng nghìn tổ chức cộng đồng, hoặc tại Vườn quốc gia Chitwan (Nepal) khi 30% đến 50% doanh thu từ du lịch được trích lại để tái đầu tư vào phúc lợi xã hội của người dân vùng đệm.

Tại Việt Nam, nghiên cứu kế thừa các luận điểm của Nguyễn Quốc Dựng (2003, 2004) về đồng quản lý rừng đặc dụng kết hợp với việc cụ thể hóa hành lang pháp lý hiện hành: Luật Bảo vệ và Phát triển rừng năm 2004, Luật Đất đai năm 2013, Nghị định 99/2010/NĐ-CP về chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng (DVMTR) và Quyết định số 126/QĐ-TTg năm 2012 của Thủ tướng Chính phủ về cơ chế thí điểm chia sẻ lợi ích trong rừng đặc dụng. Ba khái niệm trung tâm được vận dụng xuyên suốt bao gồm:

  1. Quyền quản trị tài nguyên theo hướng tiếp cận có sự tham gia.
  2. Tri thức sinh thái bản địa của đồng bào dân tộc thiểu số.
  3. Cơ chế phân phối lợi ích kinh tế công bằng.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp tiếp cận đa chiều, kết hợp dữ liệu thứ cấp từ các báo cáo quy hoạch lâm nghiệp giai đoạn 2010-2015 của Ban quản lý rừng Mường Phăng với dữ liệu sơ cấp thu thập thực địa trong giai đoạn 2014-2016.

Cỡ mẫu khảo sát được xác định gồm 72 hộ gia đình tại 8 thôn bản thuộc 2 xã nghiên cứu:

  • Xã Mường Phăng: bản Bua, bản Phăng I, bản Phăng III, bản Che Căn.
  • Xã Pá Khoang: bản Co Cượm, bản Nghịu 1, bản Vang 1, bản Đông Mệt 2.

Phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng (stratified random sampling) được thực hiện với định mức 9 hộ/bản, chia đều theo 3 nhóm mức sống: khá giàu (thu nhập cao), trung bình và nghèo. Tiêu chí chọn mẫu đảm bảo tính đại diện đa dạng về độ tuổi (thanh niên mới lập gia đình, trung niên 40-45 tuổi, người cao tuổi trên 60 tuổi), giới tính và thành phần xã hội.

Các công cụ điều tra thực địa bao gồm:

  • Đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia (PRA) và Đánh giá nhanh nông thôn (RRA).
  • Ma trận phân tích điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội, thách thức (SWOT) để nhận diện bức tranh quản trị rừng.
  • Sơ đồ tương tác thực thể VENN nhằm lượng hóa mức độ gắn kết, quyền lực và khoảng cách giữa các bên liên quan (Ban quản lý rừng, Hạt Kiểm lâm, chính quyền xã, lực lượng vũ trang và cộng đồng thôn bản).
  • Ma trận phân tích xung đột lợi ích nhằm phát hiện nguyên nhân sâu xa của các tranh chấp tài nguyên.

Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp phân tích này là nhằm phản ánh trung thực tiếng nói của người dân sống phụ thuộc vào rừng, đồng thời giải mã mối quan hệ tương tác phức tạp giữa thể chế nhà nước và hương ước bản địa.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, khu rừng Mường Phăng sở hữu kho tàng đa dạng sinh học phong phú nhưng đang đối mặt với nguy cơ suy giảm chất lượng sinh cảnh. Kết quả thống kê ghi nhận hệ thực vật có 989 loài thực vật bậc cao thuộc 145 họ, trong đó có 51 loài nằm trong Sách đỏ thế giới (IUCN), 40 loài trong Sách đỏ Việt Nam và 8 loài thuộc nhóm thực vật nguy cấp tại Nghị định 32/2006/NĐ-CP. Hệ động vật ghi nhận 135 loài, với 1 loài có tên trong Sách đỏ thế giới và 3 loài trong Sách đỏ Việt Nam. Dù diện tích đất lâm nghiệp đạt 6.729,64 ha, nhưng diện tích đất trống, đồi núi trọc quy hoạch cho lâm nghiệp vẫn chiếm tỷ trọng lớn với 40,06% diện tích tự nhiên (tương đương 54,52% tổng quỹ đất lâm nghiệp), phản ánh áp lực suy thoái rừng nghiêm trọng trong quá khứ.

Thứ hai, mức độ phụ thuộc sinh kế của người dân vào tài nguyên rừng ở mức rất cao. Cơ cấu thu nhập từ điều tra 72 hộ gia đình cho thấy, nguồn thu từ lâm sản ngoài gỗ (măng tươi, nấm hương, mộc nhĩ, mây tre, thảo dược) và canh tác nương rẫy chiếm từ 35% đến 45% tổng thu nhập của nhóm hộ nghèo. Việc áp dụng cơ chế khoán bảo vệ rừng trước năm 2015 chưa thực sự hiệu quả khi mức chi trả dịch vụ môi trường rừng bình quân chỉ đóng góp khoảng 10% đến 15% tổng chi tiêu thiết yếu của hộ, chưa đủ tạo động lực kinh tế để người dân từ bỏ thói quen khai thác tự do.

Thứ ba, tồn tại khoảng trống lớn về thể chế và xung đột lợi ích giữa các bên liên quan. Kết quả điều tra xã hội học chỉ ra rằng 68% người dân mong muốn được tham gia tuần tra và khai thác có kiểm soát các loại lâm sản phụ, nhưng thiếu quy chế phối hợp cụ thể. Mâu thuẫn chính nảy sinh từ việc cấm đoán hoàn toàn các hoạt động chăn thả gia súc dưới tán rừng và lấy củi khô của đồng bào dân tộc Thái, Khơ Mú, trong khi các giải pháp sinh kế thay thế chưa phát huy tác dụng.

Thảo luận kết quả

Khi lượng hóa dữ liệu nghiên cứu, sự tương phản về cơ cấu kinh tế được thể hiện rõ nét qua các bảng phân tích diện tích đất bình quân và biểu đồ cơ cấu thu nhập giữa các nhóm hộ. Nhóm hộ nghèo có quỹ đất sản xuất nông nghiệp hạn hẹp (bình quân dưới 0,15 ha/khẩu), dẫn đến mức độ lấn chiếm đất lâm nghiệp để làm nương rẫy cao gấp 2,8 lần so với nhóm hộ khá giàu. Trên sơ đồ VENN mô tả mối quan hệ quản lý, Ban quản lý rừng Mường Phăng và Hạt Kiểm lâm đứng ở vị trí trung tâm về mặt pháp lý nhưng lại có khoảng cách tương tác khá xa với cộng đồng thôn bản, trong khi chính quyền cấp xã thiếu nguồn lực tài chính để duy trì các đội tuần tra thường xuyên.

       [ BQL RỪNG MƯỜNG PHĂNG ] <=======> [ HẠT KIỂM LÂM ĐIỆN BIÊN ]
                     ||                                ||
                     ||  (Cơ chế chia sẻ thông tin &    ||  (Xử phạt hành chính)
                     ||   hợp đồng giao khoán BVR)     ||
                     \/                                \/
  +-------------------------------------------------------------------------+
  |                   HỘI ĐỒNG ĐỒNG QUẢN LÝ CẤP XÃ                          |
  |  (Chủ tịch UBND xã + Đại diện BQL Rừng + Trưởng bản 8 thôn + Đoàn thể)   |
  +-------------------------------------------------------------------------+
                     ||                                ||
  (Giám sát & Quỹ DVMTR 30-40%)               (Tuần tra & Quy ước bản địa)
                     \/                                \/
      [ TỔ TỰ QUẢN 8 THÔN BẢN ] <=======> [ CỘNG ĐỒNG 72+ HỘ DÂN ]
      (Tuần tra, bảo vệ 1.500-2.000 ha)     (Khai thác LSNG 5-7 nhóm có kiểm soát)

Nguyên nhân căn bản của các bất cập trên là do mô hình quản lý trước đây áp dụng cơ chế "mệnh lệnh - hành chính", xem nhẹ vai trò của luật tục và thể chế bản địa. Người dân bản địa vốn có truyền thống bảo vệ "rừng thiêng", "rừng cấm" với các quy ước nghiêm ngặt, nhưng lại bị gạt ra ngoài tiến trình ra quyết định. Kết quả nghiên cứu hoàn toàn tương đồng với các bài học kinh nghiệm từ mô hình thí điểm chia sẻ lợi ích tại Vườn quốc gia Xuân Thủy và Vườn quốc gia Bạch Mã theo Quyết định 126/QĐ-TTg. Bằng chứng thực nghiệm khẳng định rằng, nếu không chuyển đổi mô hình từ "quản lý độc quyền của Nhà nước" sang "đồng quản lý có chia sẻ trách nhiệm và lợi ích", nguy cơ mất rừng di tích Mường Phăng trong trung hạn là khó tránh khỏi.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm giải quyết triệt để các tồn tại và thiết lập cơ chế quản trị rừng bền vững tại khu rừng Di tích lịch sử - Cảnh quan môi trường Mường Phăng, 4 nhóm giải pháp chiến lược được đề xuất thực hiện theo lộ trình cụ thể:

  1. Thiết lập thể chế và thành lập Hội đồng Đồng quản lý cấp xã: Ủy ban nhân dân huyện Điện Biên cần chủ trì thành lập Hội đồng Đồng quản lý rừng Mường Phăng - Pá Khoang trong quý IV/2017. Hội đồng có cơ cấu đa bên gồm đại diện Ban quản lý rừng, Hạt Kiểm lâm, chính quyền 2 xã và đại diện được bầu từ 8 thôn bản. Ban hành quy chế hoạt động liên ngành, chuyển giao quyền giám sát và tuần tra trực tiếp cho 100% các tổ tự quản rừng thôn bản.

  2. Hoàn thiện cơ chế chia sẻ lợi ích tài chính và sinh kế bền vững: Ban quản lý rừng Mường Phăng cần phối hợp với Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng tỉnh Điện Biên trích từ 30% đến 40% tổng nguồn thu từ dịch vụ môi trường rừng và phí tham quan di tích lịch sử để phân bổ trực tiếp vào Quỹ Phát triển thôn bản giai đoạn 2017-2020. Nguồn kinh phí này dành để cho vay quay vòng phát triển chăn nuôi có kiểm soát và cải tạo vườn tạp cho các hộ nghèo.

  3. Giao khoán bảo vệ rừng gắn với khai thác lâm sản ngoài gỗ có hạn mức: Mở rộng diện tích khoán bảo vệ rừng thêm 1.500 đến 2.000 ha đất rừng phòng hộ và phục hồi sinh thái cho các cộng đồng bản địa. Xây dựng và phê duyệt phụ lục quy ước thôn bản, cho phép người dân nhận khoán được phép thu hái bền vững từ 5 đến 7 nhóm lâm sản phụ thiết yếu (măng le, thảo dược, củi khô mục rụng) theo mùa vụ xác định.

  4. Nâng cao năng lực quản trị và phát triển mô hình du lịch sinh thái - lịch sử: Tổ chức định kỳ 12 khóa đào tạo tập huấn kỹ năng nghiệp vụ bảo vệ rừng, phòng cháy chữa cháy rừng và kỹ năng hướng dẫn du lịch cộng đồng cho ít nhất 250 người dân địa phương. Kết nối tour tuyến du lịch văn hóa giữa khu di tích Sở chỉ huy Mường Phăng và du lịch trải nghiệm hồ Pá Khoang nhằm nâng mức tăng trưởng thu nhập hộ gia đình cận rừng thêm 25% đến 30% sau 3 năm triển khai.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và khung phương pháp của luận văn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chính:

  1. Cán bộ quản lý nhà nước và chuyên viên hoạch định chính sách: Các chuyên viên thuộc Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Chi cục Kiểm lâm và Ban Quản lý rừng đặc dụng có thể sử dụng các luận cứ thực tiễn để xây dựng quy chế phối hợp liên ngành, hiện thực hóa các chính sách chia sẻ lợi ích lâm nghiệp cấp địa phương.

  2. Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Lâm nghiệp, Phát triển nông thôn: Tài liệu cung cấp khung lý thuyết hoàn chỉnh về Co-management, mẫu phiếu khảo sát điều tra 72 hộ, quy trình ứng dụng công cụ PRA, SWOT, VENN và ma trận giải quyết mâu thuẫn trong quản trị tài nguyên rừng.

  3. Ban quản lý các Vườn quốc gia và Khu bảo tồn thiên nhiên: Cung cấp cẩm nang thực hành về phương pháp chuyển đổi xung đột bảo tồn - sinh kế thành quan hệ đối tác đồng thuận giữa chủ rừng nhà nước và cộng đồng dân cư sinh sống tại vùng lõi, vùng đệm.

  4. Các tổ chức phi chính phủ (NGOs) và đơn vị phát triển quốc tế: Là tài liệu tham khảo giá trị cho các chuyên gia dự án trong việc thiết kế mô hình can thiệp sinh kế dựa vào cộng đồng, bảo tồn đa dạng sinh học gắn với gìn giữ di sản lịch sử văn hóa vùng Tây Bắc.

Câu hỏi thường gặp

1. Khái niệm đồng quản lý rừng đặc dụng khác biệt như thế nào so với phương thức quản lý truyền thống? Phương thức quản lý truyền thống mang tính áp đặt một chiều từ cơ quan nhà nước, cấm đoán tuyệt đối hoạt động của người dân trong rừng đặc dụng. Ngược lại, đồng quản lý là quá trình hiệp thương đa bên, nơi quyền lực, nghĩa vụ tuần tra và lợi ích kinh tế (từ 30% đến 50% nguồn thu du lịch hoặc tiền DVMTR) được chia sẻ công bằng giữa chủ rừng và cộng đồng bản địa.

2. Khu rừng Mường Phăng sở hữu giá trị bảo tồn sinh thái nổi bật nào? Rừng Mường Phăng là nơi bảo tồn nguồn gen quý hiếm với 989 loài thực vật bậc cao (51 loài trong Sách đỏ thế giới, 40 loài trong Sách đỏ Việt Nam) và 135 loài động vật hoang dã. Bên cạnh đó, khu rừng đóng vai trò điều tiết nguồn nước cho hồ Pá Khoang và cung cấp nước tưới tiêu cho cánh đồng Mường Thanh cùng 4 nhà máy thủy điện.

3. Làm thế nào để giải quyết mâu thuẫn giữa nhu cầu làm nương rẫy của người dân và mục tiêu giữ rừng? Luận văn đề xuất giải pháp giao khoán 1.500 - 2.000 ha rừng gắn với hỗ trợ thâm canh nông nghiệp trên đất hiện có, phát triển mô hình nông lâm kết hợp dưới tán rừng và mở rộng sinh kế du lịch cộng đồng, giúp bù đắp 25% - 30% thu nhập bị thiếu hụt khi dừng phát nương mở rộng.

4. Vì sao công cụ sơ đồ VENN và ma trận xung đột lại đóng vai trò quyết định trong nghiên cứu này? Sơ đồ VENN và ma trận xung đột cho phép định lượng hóa mức độ gắn kết, nhận diện chính xác các điểm nghẽn về quyền lực và sự thiếu tin tưởng giữa 5 bên liên quan chính. Điều này giúp các nhà quản lý thiết kế các thỏa thuận đồng thuận sát với thực tế tâm lý của 8 thôn bản điều tra.

5. Điều kiện tiên quyết để mô hình đồng quản lý Mường Phăng vận hành thành công là gì? Điều kiện then chốt là phải thể chế hóa quy ước thôn bản thành văn bản pháp lý được Ủy ban nhân dân cấp huyện công nhận, bảo đảm minh bạch trong việc phân bổ quỹ chi trả dịch vụ môi trường rừng và duy trì cơ chế đối thoại định kỳ hàng quý của Hội đồng Đồng quản lý cấp xã.

Kết luận

  • Luận văn đã phân tích toàn diện hiện trạng 9.158,56 ha rừng đầu nguồn Mường Phăng, khẳng định giá trị đa dạng sinh học đặc sắc với 989 loài thực vật và 135 loài động vật quý hiếm gắn liền với Di tích lịch sử Sở chỉ huy Chiến dịch Điện Biên Phủ.
  • Chỉ rõ nguồn gốc xung đột quản trị rừng bắt nguồn từ áp lực sinh kế của 72 hộ gia đình điều tra tại 8 thôn bản cận rừng và sự thiếu hụt cơ chế hưởng lợi thỏa đáng từ nguồn thu chi trả dịch vụ môi trường rừng.
  • Xác lập khung lý luận và nguyên tắc đồng quản lý 4 bên: Cơ quan chuyên trách - Chính quyền cơ sở - Doanh nghiệp dịch vụ - Cộng đồng bản địa, tạo bước chuyển mang tính đột phá từ đối đầu sang hợp tác tự nguyện.
  • Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ giai đoạn 2017-2020 gồm thành lập Hội đồng Đồng quản lý cấp xã, trích 30% - 40% nguồn thu DVMTR cho sinh kế, giao khoán bổ sung 1.500 - 2.000 ha rừng và đào tạo nghiệp vụ cho 250 người dân.
  • Khẳng định tính cấp thiết của việc lồng ghép tri thức sinh thái bản địa của đồng bào dân tộc thiểu số vào hương ước quản lý rừng, bảo đảm mục tiêu phát triển bền vững lưu vực sông Nậm Rốm.

Nghiên cứu mở ra hướng đi thực tiễn trong công tác quản trị tài nguyên rừng đặc dụng tại vùng Tây Bắc. Các cơ quan quản lý và nhà khoa học có thể ứng dụng toàn bộ khung giải pháp này để hoàn thiện chính sách lâm nghiệp địa phương ngay hôm nay.