CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC DẠY HỌC LÀM VĂN THUYẾT MINH TRONG TRƯỜNG PHỔ THÔNG 1. Cơ sở lí luận về văn thuyết minh 1. Khái niệm về văn thuyết minh Thuyết minh là văn bản rất thông dụng trong cuộc sống của chúng ta. Mua một đồ dùng điện tử như ti vi, tủ lạnh, máy giặt…chúng ta cũng thấy kèm theo bản hướng dẫn sử dụng, đó là thuyết minh.
Đến thăm quan một di tích lịch sử, thắng cảnh, ta lại được nghe lời giới thiệu về di tích lịch sử, thắng cảnh, đó cũng là văn bản thuyết minh. Đọc một biển quảng cáo trên đường ta cũng nhận thấy dấu hiệu của văn thuyết minh. Chúng ta vẫn gặp văn bản thuyết minh ở mọi nơi, mọi lúc,bất cứ đâu trong cuộc sống. Các tác giả viết sách khá thống nhất khi đưa ra các định nghĩa về văn bản thuyết minh: “Văn bản thuyết minh là kiểu văn bản thông dụng trong mọi lĩnh vực đời sống nhằm cung cấp tri thức (kiến thức) về đặc điểm, tính chất, nguyên nhân… của các hiện tượng và sự vật trong tự nhiên, xã hội bằng phương thức trình bày, giới thiệu, giải thích” [5, Tr.117] “Thuyết minh giúp chúng ta hiểu biết một cách đầy đủ, rõ ràng các phương diện của cuộc sống.
Thuyết minh được dùng trong đời sống hàng ngày, trong khoa học, chính trị…Đó là loại văn bản mà ngành nghề nào cũng cần đến.5] “Thuyết minh là nói cho rõ ràng tường tận về đặc điểm nội dung, hình thức của đối tượng trong tự nhiên và đời sống xã hội. 198] “Văn thuyết minh là một kiểu văn bản được sử dụng rất thông dụng trong đời sống. Đó là loại văn bản được soạn thảo với mục đích trình bày tính chất, cấu tạo công dụng, lý do phát sinh, quy luật phát triển của sự vật, nhằm cung cấp những thông tin về các sự vật, hiện tượng trong cuộc sống tự nhiên và xã hội, hướng dẫn con người tìm hiểu và sử dụng chúng” [11, Tr. 9,10] 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com “Bài văn thuyết minh có nhiệm vụ cung cấp cho người đọc những tri thức về đối tượng được thuyết minh trong lĩnh vực của cuộc sống và trong lĩnh vực văn học” [19, Tr.
69] Có nhiều cách diễn đạt khác nhau về văn thuyết minh nhưng đều hướng đến nhìn nhận thống nhất theo một cách hiểu. Đó là loại văn bản thông dụng trong cuộc sống, nhằm mục đích trình bày, giới thiệu cho người đọc, người nghe hiểu rõ về sự vật, hiện tượng trong cuộc sống một cách khách quan và khoa học. Đối với học sinh trong nhà trường phổ thông, viết văn thuyết minh không chỉ mở rộng vốn tri thức khoa học về các lĩnh vực của cuộc sống mà còn giúp các em rèn luyện tư duy mạch lạc, lôgic - một năng lực tư duy rất quan trọng khi trình bày một vấn đề. Đặc điểm của văn bản thuyết minh Văn bản thuyết minh cũng mang những đặc điểm của một văn bản nói chung như sự thống nhất về nội dung, hoàn chỉnh về hình thức, đảm bảo các yêu cầu về tính chính xác, rõ ràng, mạch lạc, liên kết chặt chẽ.
Tuy nhiên, văn bản thuyết minh cũng mang những đặc điểm rất riêng khác với các văn bản khác. - Tính khách quan, khoa học Văn bản thuyết minh cung cấp tri thức khách quan giúp người đọc, người nghe hiểu đúng về sự vật, hiện tượng. Chính vì vậy, các tri thức của văn bản thuyết minh phải đảm bảo tính khách quan, trung thực. Người thuyết minh cần phải tôn trọng sự thật, không thể dùng cảm quan cá nhân để thay đổi thông tin về đối tượng, sự việc được thuyết minh, phải miêu tả sự vật hiện tượng như nó vốn có.
Ngôn ngữ của bài văn thuyết minh cần chính xác, giản dị gần gũi với đời sống. Tùy từng đối tượng, ngôn ngữ thuyết minh có thể được sử dụng linh hoạt. Tuy nhiên cần đảm bảo tính chính xác, khoa học. Ví dụ: Văn bản thuyết minh vềlễ hội đền Trần Lễ hội đền Trần (Nam Định) diễn ra từ ngày mồng 10 đến ngày 28 tháng 8 âm lịch.
Đây là lễ hội có quy mô lớn được tổ chức hằng năm, không chỉ đơn thuần mang yếu tố tín ngưỡng mà còn là hình thức sinh hoạt văn hóa tinh thần 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com mang đậm đạo lí truyền thống “uống nước nhớ nguồn”, tưởng nhớ công lao người anh hùng dân tộc Quốc công tiết chế Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn (còn gọi là Đức thánh Trần)- người có công xây dựng và bảo vệ đất nước.Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn là một nhà quân sự thiên tài, một nhà chính trị xuất sắc và một nhà văn hóa lớn. Với vai trò Quốc công Tiết chế, ông đã thống lĩnh toàn bộ lực lượng ba lần chiến thắng giặc Mông-Nguyên xâm lược nước ta (năm 1258, năm 1285 và 1287).Trong các vị anh hùng dân tộc ở nước ta vào thời phong kiến, hiếm có nhân vật nào được quảng đại quần chúng nhân dân tự nguyện thờ phụng nhiều như Quốc công Tiết chế Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn. Theo số lượng thống kê của Ban quản lí di tích Nam Định, trên địa bàn toàn tỉnh có tới 195 di tích thờ Đức Thánh Trần. Mỗi năm lễ hội đền Trần thu hút đông đảo du khách thập phương và các tầng lớp nhân dân trong tỉnh.
Từ đầu tháng 8, du khách từ nhiều tỉnh thành phố trong cả nước đã nô nức đổ về quần thể di tích đền Trần, đền Bảo Lộc thuộc thành phố Nam Định và huyện Mĩ Lộc để trảy hội. Để lễ hội diễn ra trang trọng, mang ý nghĩa giáo dục truyền thống yêu nước, UBND tỉnh Nam Định đã thành lập Ban chỉ đạo, phân công trách nhiệm cho từng đơn vị, địa phương liên quan. Cùng với việc đẩy mạnh tuyên truyền tạo khí thế vui tươi cho nhân dân và khách thập phương về dự lễ hội, các nghành chức năng tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra , xử lí nghiêm những vi phạm về hoạt động văn hóa, giữ gìn vệ sinh môi trường xanh, sạch, đẹp… (Trích theo Wikipedia, Bách khoa toàn thư) Thuyết minh về một lễ hội, tác giả đã sử dụng rất nhiều các số liệu, dữ kiện một cách chính xác được tham khảo từ các tài liệu khoa học đáng tin cậy. Tri thức của văn bản thuyết minh là tri thức khách quan, khoa học vì thế cần đảm bảo tính chính xác để văn bản thuyết minh có độ tin cậy với người đọc, người nghe.
Văn bản thuyết minh về lễ hội đền Trần trên đây đã đảm bảo tính khách quan, khoa học. 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com - Tính hữu dụng Đây là đặc điểm độc đáo, khác biệt của văn bản thuyết minh so với các văn bản khác. Văn bản thuyết minh có phạm vi sử dụng rất rộng, có mặt trong nhiều lĩnh vực, nhiều ngành nghề của cuộc sống xã hội nhằm cung cấp cho con người những mục đích hữu dụng, cần thiết để nắm bắt và tiếp cận sự vật hiện tượng. Trong xã hội hiện đại ngày nay, con người cần sử dụng đến rất nhiều máy móc để phục vụ cho nhu cầu cuộc sống: ti vi, tủ lạnh, điều hoà, máy tính, máy phát điện…Các máy móc ấy đều phải kèm theo bản thuyết minh để ta hiểu rõ về tính năng, cấu tạo, cách sử dụng, cách bảo quản.
Đến một danh lam thắng cảnh nổi tiếng nếu ta được đọc lời giới thiệu về lai lịch của thắng cảnh sẽ giúp ta có một cái nhìn toàn diện và sâu sắc về địa danh đó. Sách giáo khoa trình bày những thí nghiệm, sự kiện lịch sử hay giới thiệu về tiểu sử của các nhà văn, giới thiệu tác phẩm… chính là những “bản chỉ dẫn” quan trọng để chúng ta có thể thực hành được thí nghiệm, hiểu về các sự kiện lịch sử hay nhà văn, tác phẩm. Như thế, văn bản thuyết minh vô cùng cần thiết trong các lĩnh vực đời sống. Đọc văn bản thuyết minh giúp người đọc có thể hiểu được, làm theo, sử dụng hay nắm bắt, tiếp cận sự vật hiện tượng được đúng đắn, chính xác nhất.
Tuy vậy, văn bản thuyết minh cũng cần hấp dẫn để thu hút chú ý theo dõi của người đọc người nghe. Muốn thế, cần sử dụng nhiều hình tượng sinh động, nhiều so sánh cụ thể, và câu văn phải biến hoá, linh hoạt. Những sự tích, những truyền thuyết thích hợp cũng làm cho văn bản thuyết minh thêm hấp dẫn và sâu sắc. Ví dụ: Văn bản “Cốm”- Nguyễn Tuân Những cây sấu đứng đường của Hà Nội mà bắt đầu lộp độp rụng xuống những trái sấu chín cây thì trên vỉa hè Hà Nội cũng bắt đầu hiện ra hình ảnh người ghánh cốm di bán rong.
Trái với thói thường của hàng rong, gánh cốm cứ êm ả mà đi, người bán cốm không phải cất tiếng rao hàng. Hình thù người gánh cốm cũng phần nào gợi lên cái phẩm chất của thứ quà giản dị, thơm thảo hiền 12 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com hậu, vừa chắc vừa tinh tế. Đứng trên ban công nhìn xuống, đứng trong ngõ hoặc đứng trong quầy hàng nhìn ra, mà nhận được gánh cốm thì khắc gọi lấy mà mua. Cái gánh cốm Vòng cổ truyền đã quen quá đi rồi với con mắt của nhiều người đã chết đi sống lại nhiều lần với Hà Nội.
Ai mà lầm được cái gánh cốm Vòng có cái đòn gánh dị thường một đầu thẳng một đầu cong vút lên như cái ngọn chiếc hia tuồng Bình Định. Cái đòn gánh cổ truyền ấy là cả một thân tre đánh cả gốc, đầu cong chính là phần gốc cây mà có khi phải chọn hàng chục bụi tre mới tìm đúng được một chiếc đòn gánh cốm vừa ý. Cho nên đã có những cái đòn gánh cong truyền đi vai người này đến vai người khác có hàng mấy đời liền. Trong thúng là cốm, trên mặt thúng là một bó cọng rơm tươi còn xanh màu mạ, và những tập lá sen Hồ Tây.
Đã bao năm nay như thế. Mỗi lần Hồ gươm lăn tăn ánh vàng nắng thu, mỗi lần những chòm mây mùa thu dãy Ba Vì và dãy Tam Đảo soi vào lòng sóng Hồ Tây thì (ba mươi sáu) phố phường Hà Nội lại xuất hiện cái bóng dáng êm ả của gánh cốm Vòng tiến vào theo đường cửa ô Cầu Giấy. Lúc này cũng là lúc khắp nơi nơi, nắng mùa thu đang vẩy những đốm trứng cuốc vào mọi trái chuối tiêu đang vuốt cong lên cái màu vàng ngọt, và nắng mùa thu cũng đang làm bóng lên cái màu đỏ hổ phách bay phấn của những quả hồng trứng cũng đang vểnh hết cả tai hồng lên.