MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài: Một trong những vấn đề cốt lõi của đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo là phải chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học, học đi đôi với hành, lý luận gắn với thực tiễn, phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học. Từ đó rèn luyện cho học sinh năng lực vận dụng kiến thức nhằm giải quyết các vấn đề trong học tập và trong thực tiễn Đổi mới phương pháp dạy học nhằm chú trọng phát triển kỷ năng, năng lực của học sinh là phương hướng phù hợp với nhịp độ phát triển của thời đại đổi mới của đất nước. Nắm được phương pháp trên và đưa nó ứng dụng vào giảng dạy, học tập môn ngữ văn ở trường THPT đối với các nhà quản lý giáo dục và đặc biệt đối với các giáo viên đứng lớp là điều hết sức quan trọng để có thể góp phần nâng cao chất lượng giáo dục trong thời kì hiện đại.
Trong trường phổ thông, Ngữ văn là một môn học có đặc thù riêng, vừa mang tính khoa học, vừa mang tính nghệ thuật. Dạy văn bản văn học là bằng tài năng sư phạm của mình, giáo viên đưa học sinh hòa mình trong tác phẩm, rung động với nó, lắng nghe tiếng nói của tác giả, thưởng thức cái hay, cái đẹp của tác phẩm. Bằng trí tưởng tượng, kinh nghiệm và cả tâm hồn mình, học sinh khám phá ý nghĩa từng câu, từng chữ, cảm nhận sức sống của từng hình ảnh, hình tượng nhân vật, theo dõi diễn biến cốt truyện… làm cho văn bản khô khan biến thành một thế giới sống động đầy sức cuốn hút. Trước đây để làm được điều này, giáo viên chủ yếu thuyết giảng, học sinh chăm chú lắng nghe, ghi chép.
Giờ đây, người giáo viên phải là người biết thiết kế, tổ chức các hoạt động để học sinh có thể tự chiếm lĩnh được kiến thức. Qua đó hình thành cho học sinh những năng lực cần thiết: Năng lực thu thập thông tin liên quan đến văn bản; Năng lực giải quyết các tình huống đặt ra trong các văn 1 skkn bản; Năng lực đọc - hiểu văn bản theo đặc trưng thể loại; Năng lực trình bày suy nghĩ, cảm nhận của cá nhân về ý nghĩa văn bản; Năng lực hợp tác thảo luận về một vấn đề trong tác phẩm; năng lực giao tiếp bằng tiếng Việt… Làm được như thế thì giờ học tác phẩm văn học, hay còn gọi là giờ đọc - hiểu văn bản mới đến được cái đích cần đến. Nhằm nâng cao chất lượng giảng dạy bộ môn Ngữ văn, gần đây trên các diễn đàn nghiên cứu, các hội nghị, hội thảo, người ta đã bàn nhiều đến vấn đề đổi mới phương pháp dạy học. Qua nghiên cứu thực tiễn ở trường THPT hiện nay, đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát triển năng lực người học thông qua hoạt động trải nghiệm sáng tạo là một trong những nội dung rất cơ bản và quan trọng góp phần nâng cao hiệu quả dạy học.
Việc đưa hoạt động trải nghiệm sáng tạo vào dạy học góp phần khắc phục những tồn tại của phương pháp dạy học hiện nay, nhằm đáp ứng yêu cầu cấp thiết của đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục. Xuất phát từ chủ trương đổi mới toàn diện giáo dục, trong đó đổi mới phương pháp giáo dục là một trong những khâu quan trọng để nâng cao chất lượng giáo dục hiện nay. Đồng thời trên cơ sở gắn bó với nghề và bắt nguồn từ những băn khoăn trăn trở trong quá trình dạy học môn ngữ văn ở trường THPT là làm thế nào để có được một giờ học tốt, làm sao để học sinh có thể phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạo, vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học vào trong học tập và ứng dụng vào thực tế cuộc sống, đồng thời phát huy được năng lực vốn có của học sinh. Điều đó đã thôi thúc tôi suy nghĩ để đưa ra phương pháp phù hợp trong quá trình giảng dạy một số tác phẩm truyện ngắn trong chương trình ngữ văn 12 và có thể đáp ứng được phần nào định hướng giáo dục là chú trọng phát huy năng lực của học sinh.
Tôi thiết nghĩ văn bản “Vợ chồng A Phủ’’ của Tô Hoài trong chương trình Ngữ văn lớp 12 được xem là bài hay, dung lượng kiến thức nhiều. Việc tổ chức học tập thông qua việc sử dụng kiến thức liên môn, tăng cường hoạt động trải nghiệm là một trong những giải pháp sẽ đem lại hiệu quả cao. Hoạt 2 skkn động trải nghiệm chắc chắn sẽ làm cho bài học trở nên sinh động, hấp dẫn hơn tạo niềm say mê tìm tòi, tư duy sáng tạo, từ đó phát triển năng lực học tập và kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn của mình. Với những ý nghĩa và lý do trên tôi quyết định chọn đề tài: Dạy học văn bản “ Vợ chồng A Phủ’’ của Tô Hoài bằng các hoạt động trải nghiệm sáng tạo nhằm phát huy các kỷ năng, năng lực cho học sinh.
Mục đích nghiên cứu - Đối với học sinh: Biết vận dụng kiến thức liên môn, tăng cường trải nghiệm, phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh trong giờ học. Đồng thời vận dụng được kiến thức đã học vào giải quyết các vấn đề nảy sinh trong học tập cũng như trong thực tiễn cuộc sống. - Đối với giáo viên: Thiết kế bài giảng sáng tạo, nâng cao hiệu quả bài học là niềm say mê tiếp thêm sức mạnh để thực hiện nhiệm vụ trồng người. Đối tượng nghiên cứu Nghiên cứu về lý luận dạy học trải nghiệm sáng tạo, tích hợp liên môn và phát triển năng lực học sinh.
Lấy tác phẩm làm đối tượng nghiên cứu trong phạm vi bài “ Vợ chồng A Phủ ’’ của Tô Hoài. Phạm vi nghiên cứu - Để thực hiện tốt vấn đề nghiên cứu tôi đã chọn học sinh khối 12 nơi tôi công tác làm đối tượng nghiên cứu, chọn 2 lớp 12A2 ( lớp thực nghiệm) và 12A10 (lớp đối chứng). Hai lớp được chọn làm đối tượng tham gia nghiên cứu có những nét tương đồng về đặc điểm và trình độ. - Lấy kết quả bài kiểm tra 15 phút để làm đối chứng (kết quả bài kiểm tra ở phần phụ lục) 5.
Giả thuyết khoa học Dạy học văn bản “ Vợ chồng A Phủ ’’ của Tô Hoài theo định hướng tăng cường hoạt động trải nghiệm sáng tạo, phát huy năng lực học sinh sẽ giúp học sinh phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của mình, đồng thời trang bị được một số kỹ năng: tự tin trong ứng xử, giao tiếp, tự giải quyết 3 skkn được những vấn đề nảy sinh trong thực tiễn cuộc sống, nâng cao hiệu quả dạy học Ngữ văn ở trường phổ thông. Phát huy được tác dụng của việc dạy học gắn với thực tiễn. Nhiệm vụ nghiên cứu Nghiên cứu về lý luận dạy học trải nghiệm sáng tạo, tích hợp liên môn và phát triển năng lực học sinh. Nghiên cứu thực trạng của việc dạy học Ngữ văn với bài “ Vợ chồng A Phủ’’của Tô Hoài.
Xây dựng các tiến trình dạy học theo định hướng tăng cường hoạt động trải nghiệm sáng tạo, phát huy năng lực cho học sinh. Phương pháp nghiên cứu Đề tài sử dụng các nhóm phương pháp nghiên cứu sau: - Nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận: Phân tích, tổng hợp, khái quát hóa các tài liệu lý luận và các văn bản pháp quy về tích hợp liên môn trong dạy học. - Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn: Khảo sát, thực nghiệm, ứng dụng công nghệ thông tin, soạn giáo án thể nghiệm, minh họa thông qua hệ thống tranh, ảnh và phiếu học tập. Đóng góp mới của đề tài nghiên cứu - Về mặt khoa học: Góp phần làm rõ cơ sở lý luận của dạy học trải nghiệm sáng tạo trong dạy học ở trường phổ thông nói chung, dạy học Ngữ văn nói riêng.
- Về mặt thực tiễn: Đề xuất quy trình, nội dung và hình thức tổ chức dạy học có tính khả thi nhằm tăng cường hoạt động trải nghiệm sáng tạo, phát huy năng lực học sinh qua dạy học văn bản “ Vợ chồng A Phủ ’’ của Tô Hoài. PHẦN II: GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ 1.Cơ sở pháp lí 4 skkn Việc đổi mới phương pháp dạy học đòi hỏi những điều kiện thích hợp về phương tiện, cơ sở vật chất và tổ chức dạy học, điều kiện về tổ chức, quản lý. Ngoài ra, phương pháp dạy học còn mang tính chủ quan. Mỗi giảng viên với kinh nghiệm riêng của mình cần xác định những phương hướng riêng để cải tiến phương pháp dạy học và kinh nghiệm của cá nhân.
Sự nghiệp công nghiệp hoá và hiện đại hoá đất nước ngày nay đòi hỏi nguồn nhân lực không những chỉ đủ về số lượng mà còn phải có chất lượng. Nguồn nhân lực đóng vai trò hết sức to lớn đối với sự phát triển của mỗi đơn vị, doanh nghiệp nói riêng và của đất nước nói chung. Kiến thức và sự hiểu biết về nguyên tắc đảm bảo chất lượng ngày càng mở rộng hơn, logíc tất yếu đòi hỏi chất lượng đào tạo ngày càng phải tốt hơn. Một trong những định hướng cơ bản của việc đổi mới giáo dục là chuyển từ nền giáo dục mang tính hàn lâm, kinh viện, xa rời thực tiễn sang một nền giáo dục chú trọng việc hình thành năng lực hành động, phát huy tính chủ động, sáng tạo của người học.
Định hướng quan trọng trong đổi mới PPDH là phát huy tính tích cực, tự lực và sáng tạo, phát triển năng lực hành động, năng lực cộng tác làm việc của người học. Đó cũng là những xu hướng quốc tế trong cải cách PPDH ở nhà trường. Đổi mới PPDH môn ngữ văn ở trường THPT là kết quả của một quá trình nghiên cứu, thực hiện kiên trì và được nghiệm thu. Khâu đột phá về chất lượng đổi mới phương pháp dạy học Ngữ văn là bồi dưỡng năng lực thực hành nghề nghiệp của đội ngũ giáo viên.
Trước hết đội ngũ giáo viên phải nhận thức việc đổi mới phương pháp dạy học bộ môn thường xuyên là lẽ sống, là trách nhiệm, lương tâm, danh dự của người thầy. Thầy giỏi mới đào tạo được trò giỏi. Thầy giỏi ở trường THPT là người có khả năng tự nghiên cứu để nâng cao trình độ chuyên môn nghiệp vụ theo xu thế quốc tế, đáp ứng những đòi hỏi của đất nước trong thời kì công nghiệp hóa, hiện đại hóa, biết thường xuyên vận dụng kết quả tự nghiên cứu của mình vào quá trình dạy học bộ môn.