Luận văn thạc sĩ về dạy học tư duy sáng tạo cho học sinh chuyên toán tại Đại học Quốc gia Hà Nội

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu phương pháp dạy học tư duy sáng tạo cho học sinh chuyên toán qua xêmine, nâng cao khả năng tư duy và giải quyết vấn đề.

• Tác giả: Nguyễn Thị Ngọc Anh
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Đức Huy
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sư phạm Toán học
• Đề tài: Dạy Học Tư Duy Sáng Tạo Cho Học Sinh Chuyên Toán Thông Qua Xê Mi Ne
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ
• MỤC LỤC
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Mục đích nghiên cứu
• 0.3. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.4. Câu hỏi nghiên cứu
• 0.5. Đối tượng và khách thể nghiên cứu
• 0.6. Giả thuyết khoa học
• 0.7. Phạm vi nghiên cứu
• 0.8. Phương pháp nghiên cứu
• 0.9. Cấu trúc của luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu
• 1.2. Dạy học tư duy sáng tạo
• 1.2.1. Khái niệm tư duy
• 1.2.2. Khái niệm tư duy sáng tạo
• 1.2.3. Biểu hiện của tư duy sáng tạo
• 1.2.4. Cách kiểm tra đánh giá tư duy sáng tạo của học sinh
• 2. CHƯƠNG 2: DẠY HỌC TƯ DUY SÁNG TẠO CHO HỌC SINH CHUYÊN TOÁN THÔNG QUA TỔ CHỨC XÊ MI NE CHỦ ĐỀ HÌNH HỌC TỔ HỢP
• 2.1. Nguyên tắc lựa chọn những nội dung xê mi ne
• 2.2. Các nội dung trong chương trình học Hình học tổ hợp có thể tổ chức xê mi ne
• 2.2.1. Bài “Các phương pháp thường dùng”
• 2.2.2. Bài “Các dạng bài toán thường gặp”
• 2.3. Chuẩn bị cho một buổi xê mi ne
• 2.4. Qui trình tổ chức xê mi ne cho một buổi học dạy học tư duy sáng tạo
• 2.5. Một số giáo án xê mi ne dạy học tư duy sáng tạo chủ đề Hình học tổ hợp
• 2.5.1. Giáo án bài “Các phương pháp thường dùng”
• 2.5.2. Giáo án bài “Các dạng bài toán thường gặp”
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích thực nghiệm
• 3.2. Đối tượng thực nghiệm
• 3.3. Tiến hành thực nghiệm
• 3.4. Kết quả thực nghiệm
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về dạy học tư duy sáng tạo cho học sinh chuyên toán

Dạy học tư duy sáng tạo cho học sinh chuyên toán là một trong những phương pháp giáo dục hiện đại, nhằm phát triển khả năng tư duy độc lập và sáng tạo của học sinh. Trong bối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0, việc trang bị cho học sinh những kỹ năng này trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Chương trình giáo dục phổ thông mới đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc phát triển năng lực sáng tạo, đặc biệt là trong môn toán, nơi mà tư duy logic và sáng tạo đóng vai trò quan trọng.

1.1. Khái niệm dạy học tư duy sáng tạo

Dạy học tư duy sáng tạo là quá trình giáo dục nhằm khuyến khích học sinh phát triển khả năng tư duy độc lập, sáng tạo và giải quyết vấn đề. Điều này không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn hình thành những kỹ năng cần thiết cho tương lai.

1.2. Tầm quan trọng của tư duy sáng tạo trong giáo dục

Tư duy sáng tạo giúp học sinh không chỉ giải quyết các bài toán phức tạp mà còn phát triển khả năng tư duy phản biện, khả năng làm việc nhóm và khả năng giao tiếp hiệu quả. Những kỹ năng này rất cần thiết trong môi trường làm việc hiện đại.

II. Vấn đề và thách thức trong dạy học tư duy sáng tạo

Mặc dù dạy học tư duy sáng tạo mang lại nhiều lợi ích, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức trong việc triển khai phương pháp này. Một trong những vấn đề lớn nhất là sự thiếu hụt về tài liệu và phương pháp giảng dạy phù hợp. Ngoài ra, không phải tất cả giáo viên đều được đào tạo để áp dụng các phương pháp dạy học sáng tạo.

2.1. Thiếu hụt tài liệu và phương pháp giảng dạy

Nhiều giáo viên gặp khó khăn trong việc tìm kiếm tài liệu và phương pháp giảng dạy phù hợp để phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh. Điều này dẫn đến việc áp dụng các phương pháp truyền thống, không khuyến khích sự sáng tạo.

2.2. Khó khăn trong việc đánh giá tư duy sáng tạo

Việc đánh giá tư duy sáng tạo của học sinh là một thách thức lớn. Các bài kiểm tra truyền thống thường không thể đo lường được khả năng sáng tạo và tư duy độc lập của học sinh.

III. Phương pháp dạy học tư duy sáng tạo hiệu quả

Để dạy học tư duy sáng tạo cho học sinh chuyên toán, cần áp dụng các phương pháp giảng dạy hiện đại như xê mi ne, học qua dự án và học qua trò chơi. Những phương pháp này không chỉ giúp học sinh tiếp cận kiến thức một cách chủ động mà còn khuyến khích sự sáng tạo và hợp tác.

3.1. Phương pháp xê mi ne trong dạy học

Xê mi ne là một hình thức tổ chức học tập, trong đó học sinh chủ động tham gia vào quá trình học. Phương pháp này giúp học sinh phát triển khả năng thảo luận, tranh luận và trình bày ý tưởng một cách tự tin.

3.2. Học qua dự án và trò chơi

Học qua dự án và trò chơi là những phương pháp giúp học sinh áp dụng kiến thức vào thực tiễn. Những hoạt động này không chỉ tạo ra môi trường học tập thú vị mà còn khuyến khích sự sáng tạo và tư duy phản biện.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc áp dụng các phương pháp dạy học tư duy sáng tạo đã mang lại kết quả tích cực cho học sinh chuyên toán. Học sinh không chỉ cải thiện kết quả học tập mà còn phát triển kỹ năng tư duy độc lập và sáng tạo.

4.1. Kết quả từ thực nghiệm sư phạm

Các nghiên cứu thực nghiệm cho thấy học sinh tham gia vào các hoạt động dạy học tư duy sáng tạo có kết quả học tập cao hơn so với những học sinh học theo phương pháp truyền thống.

4.2. Phản hồi từ học sinh và giáo viên

Học sinh và giáo viên đều nhận thấy rằng việc áp dụng các phương pháp dạy học tư duy sáng tạo đã tạo ra môi trường học tập tích cực, khuyến khích sự tham gia và sáng tạo của học sinh.

V. Kết luận và tương lai của dạy học tư duy sáng tạo

Dạy học tư duy sáng tạo cho học sinh chuyên toán là một xu hướng tất yếu trong giáo dục hiện đại. Việc phát triển năng lực sáng tạo không chỉ giúp học sinh thành công trong học tập mà còn chuẩn bị cho họ những kỹ năng cần thiết trong tương lai.

5.1. Tương lai của dạy học tư duy sáng tạo

Trong tương lai, việc áp dụng các phương pháp dạy học tư duy sáng tạo sẽ ngày càng trở nên phổ biến. Các trường học cần đầu tư vào đào tạo giáo viên và phát triển tài liệu giảng dạy phù hợp.

5.2. Khuyến nghị cho giáo viên và nhà quản lý

Giáo viên cần được đào tạo để áp dụng các phương pháp dạy học sáng tạo, trong khi các nhà quản lý giáo dục cần tạo điều kiện thuận lợi cho việc triển khai các phương pháp này trong giảng dạy.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 đang làm thay đổi sâu sắc thế giới dựa trên nền tảng kỹ thuật số như Internet vạn vật (IoT), trí tuệ nhân tạo (AI), thực tế ảo (VR) và điện toán đám mây, năng lực sáng tạo của người lao động trở thành yếu tố then chốt. Bộ Giáo dục và Đào tạo Việt Nam đã xác định năng lực “giải quyết vấn đề và sáng tạo” là một trong năm phẩm chất cần hình thành cho học sinh trong chương trình giáo dục phổ thông mới (2017). Tuy nhiên, việc phát triển tư duy sáng tạo trong giáo dục phổ thông, đặc biệt với học sinh chuyên Toán, vẫn còn nhiều thách thức do phương pháp dạy học truyền thống và hạn chế về thời lượng môn học.

Luận văn tập trung nghiên cứu việc dạy học tư duy sáng tạo cho học sinh chuyên Toán thông qua tổ chức xê mi ne chủ đề Hình học tổ hợp tại trường trung học phổ thông chuyên Hạ Long, tỉnh Quảng Ninh trong năm 2018. Xê mi ne là hình thức học tập chủ động, trong đó học sinh tự chuẩn bị tài liệu, trình bày, thảo luận và bảo vệ ý kiến, giúp phát huy tối đa khả năng tư duy sáng tạo. Mục tiêu nghiên cứu nhằm xây dựng nguyên tắc lựa chọn nội dung, quy trình tổ chức xê mi ne theo hướng phát triển tư duy sáng tạo, thiết kế giáo án và đánh giá hiệu quả qua thực nghiệm sư phạm.

Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc đổi mới phương pháp dạy học Toán, góp phần nâng cao năng lực sáng tạo cho học sinh chuyên Toán, đáp ứng yêu cầu phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao trong thời đại công nghiệp 4.0. Các chỉ số đánh giá như mức độ sử dụng xê mi ne, hiệu quả phát triển tư duy sáng tạo và sự hài lòng của giáo viên được xem xét để đo lường tác động của phương pháp này.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết về tư duy và tư duy sáng tạo, trong đó:

• Tư duy được hiểu là quá trình nhận thức phản ánh bản chất và mối quan hệ quy luật của sự vật, hiện tượng qua các hình thức như cảm giác, tri giác, biểu tượng, khái niệm, phán đoán và suy luận.

• Tư duy sáng tạo là dạng tư duy độc lập, tạo ra ý tưởng mới độc đáo và hiệu quả, thể hiện qua khả năng phát hiện cái mới, tìm hướng đi mới và tạo ra kết quả mới. Tư duy sáng tạo bao gồm các đặc điểm: tính mềm dẻo (flexibility), nhuần nhuyễn (fluency), độc đáo (originality) và phản biện (elaboration).

• Mô hình ba vòng tròn đồng tâm của Krutexki phân biệt ba mức độ tư duy: tư duy tích cực, tư duy độc lập và tư duy sáng tạo, trong đó tư duy sáng tạo là mức cao nhất, thể hiện qua khả năng tự khám phá và nêu ra vấn đề mới.

• Xê mi ne là hình thức tổ chức học tập, trong đó người học chủ động nghiên cứu, trình bày và thảo luận các vấn đề khoa học dưới sự hướng dẫn của giáo viên, giúp phát huy tính chủ động, sáng tạo và kỹ năng làm việc nhóm.

• Hình học tổ hợp là phân môn Toán học đòi hỏi sự sáng tạo trong việc vận dụng các phương pháp tổ hợp để giải quyết các bài toán đa dạng về sắp xếp, đếm, đánh giá độ dài, góc, diện tích, với các phương pháp như phản chứng, nguyên lý Dirichlet, quy nạp toán học, nguyên lý cực hạn.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Dữ liệu thu thập từ lớp chuyên Toán trường trung học phổ thông chuyên Hạ Long, tỉnh Quảng Ninh trong năm 2018, bao gồm kết quả kiểm tra, phiếu điều tra ý kiến giáo viên, quan sát quá trình tổ chức xê mi ne và báo cáo của học sinh.

• Phương pháp chọn mẫu: Lớp chuyên Toán được chọn làm mẫu nghiên cứu do đặc thù học sinh có năng khiếu và ý thức tự giác cao, phù hợp với hình thức dạy học xê mi ne.

• Phương pháp phân tích: Kết hợp phân tích định tính và định lượng. Phân tích thống kê mô tả các số liệu về mức độ sử dụng xê mi ne, đánh giá hiệu quả phát triển tư duy sáng tạo qua các bài kiểm tra và phiếu đánh giá. Phân tích nội dung các báo cáo, thảo luận để đánh giá sự phát triển kỹ năng tư duy sáng tạo.

• Timeline nghiên cứu: Nghiên cứu được tiến hành từ tháng 01/2018 đến tháng 12/2018, bao gồm giai đoạn xây dựng lý thuyết, thiết kế giáo án, tổ chức xê mi ne và thực nghiệm sư phạm, thu thập và phân tích dữ liệu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Hiểu biết và quan niệm của giáo viên về xê mi ne: Khoảng 53% giáo viên cho rằng xê mi ne là hình thức tự học kết hợp thảo luận khoa học, 46,67% xem xê mi ne là tổ chức thảo luận vấn đề khoa học đã chuẩn bị trước. Tuy nhiên, 53,33% giáo viên chưa từng sử dụng xê mi ne trong dạy học môn Hình học tổ hợp, chỉ 13,33% sử dụng thường xuyên.

2. Tác dụng của xê mi ne trong phát triển tư duy sáng tạo: Giáo viên đánh giá cao tác dụng của xê mi ne trong việc kích thích nhu cầu nhận thức, hứng thú tìm tòi sáng tạo (điểm trung bình 4,1/5), rèn luyện kỹ năng giao tiếp (4,0/5) và trình bày trước tập thể (4,2/5). Mức độ phù hợp của xê mi ne trong dạy học tư duy sáng tạo được 80% giáo viên đánh giá là phù hợp hoặc rất phù hợp.

3. Hiệu quả thực nghiệm sư phạm: Qua tổ chức xê mi ne chủ đề Hình học tổ hợp, học sinh thể hiện sự tiến bộ rõ rệt về kỹ năng tư duy sáng tạo, thể hiện qua khả năng vận dụng linh hoạt các phương pháp giải toán, phát hiện nhiều cách giải mới và trình bày ý kiến sáng tạo. Kết quả kiểm tra sau thực nghiệm cho thấy điểm trung bình tăng khoảng 15-20% so với trước khi áp dụng xê mi ne.

4. Quy trình tổ chức xê mi ne: Việc xây dựng kế hoạch, phân công nhiệm vụ, chuẩn bị báo cáo và tổ chức thảo luận theo quy trình chặt chẽ giúp nâng cao hiệu quả học tập. Học sinh chủ động trong việc tìm kiếm tài liệu, phối hợp nhóm và phản biện lẫn nhau, góp phần phát triển tư duy sáng tạo.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy xê mi ne là phương pháp hiệu quả để phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh chuyên Toán, nhất là trong phân môn Hình học tổ hợp vốn đòi hỏi sự linh hoạt và sáng tạo trong giải quyết vấn đề. Việc giáo viên còn hạn chế trong việc áp dụng xê mi ne phản ánh nhu cầu đào tạo, bồi dưỡng nâng cao năng lực tổ chức phương pháp này.

So sánh với phương pháp truyền thống, xê mi ne tạo điều kiện cho học sinh phát huy tính chủ động, sáng tạo và kỹ năng làm việc nhóm, đồng thời giúp giáo viên đánh giá chính xác hơn năng lực tư duy của học sinh. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ cột thể hiện mức độ sử dụng xê mi ne trước và sau thực nghiệm, bảng điểm kiểm tra so sánh hiệu quả học tập, và biểu đồ tròn về đánh giá tác dụng của xê mi ne theo ý kiến giáo viên.

Tuy nhiên, việc tổ chức xê mi ne đòi hỏi sự chuẩn bị công phu, thời gian và tinh thần tự giác cao của học sinh, điều này có thể là thách thức trong điều kiện thời gian học tập hạn chế. Do đó, cần có sự hỗ trợ và hướng dẫn cụ thể từ giáo viên để đảm bảo hiệu quả.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đào tạo, bồi dưỡng giáo viên về tổ chức xê mi ne: Tổ chức các khóa tập huấn chuyên sâu về kỹ năng xây dựng kế hoạch, điều hành xê mi ne và đánh giá tư duy sáng tạo, nhằm nâng cao năng lực tổ chức phương pháp này. Thời gian thực hiện: trong vòng 6 tháng; Chủ thể thực hiện: Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp với các trường đại học sư phạm.

2. Xây dựng hệ thống tài liệu, giáo án mẫu cho xê mi ne chủ đề Hình học tổ hợp: Phát triển bộ giáo án chuẩn kèm theo các câu hỏi định hướng, bài tập sáng tạo để hỗ trợ giáo viên và học sinh trong quá trình tổ chức xê mi ne. Thời gian: 3 tháng; Chủ thể: Ban biên soạn chương trình và giáo viên chuyên môn.

3. Tăng cường áp dụng xê mi ne trong các lớp chuyên Toán: Khuyến khích các trường trung học phổ thông chuyên tổ chức xê mi ne định kỳ trong chương trình học, đặc biệt với các chủ đề khó, nhằm phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh. Thời gian: áp dụng ngay từ năm học tiếp theo; Chủ thể: Hiệu trưởng, giáo viên bộ môn.

4. Xây dựng hệ thống đánh giá đa dạng và liên tục: Kết hợp đánh giá qua xê mi ne, bài kiểm tra, quan sát và phản hồi nhóm để đánh giá toàn diện năng lực tư duy sáng tạo của học sinh, từ đó điều chỉnh phương pháp dạy học phù hợp. Thời gian: triển khai song song với việc áp dụng xê mi ne; Chủ thể: Giáo viên và tổ chuyên môn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên Toán trung học phổ thông chuyên: Nắm bắt phương pháp tổ chức xê mi ne để phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh, áp dụng vào giảng dạy các chủ đề khó như Hình học tổ hợp.

2. Nhà quản lý giáo dục: Hiểu rõ tiềm năng và thách thức của việc đổi mới phương pháp dạy học, từ đó xây dựng chính sách, kế hoạch đào tạo và hỗ trợ phù hợp.

3. Sinh viên sư phạm Toán: Học tập mô hình tổ chức xê mi ne và phát triển năng lực tư duy sáng tạo, chuẩn bị cho công tác giảng dạy trong tương lai.

4. Nghiên cứu sinh và nhà khoa học giáo dục: Tham khảo cơ sở lý thuyết, phương pháp nghiên cứu và kết quả thực nghiệm để phát triển các đề tài nghiên cứu liên quan đến đổi mới phương pháp dạy học và phát triển tư duy sáng tạo.

Câu hỏi thường gặp

1. Xê mi ne là gì và có đặc điểm gì nổi bật?
   Xê mi ne là hình thức học tập trong đó học sinh tự chuẩn bị, trình bày và thảo luận các vấn đề khoa học dưới sự hướng dẫn của giáo viên. Đặc điểm nổi bật là tính chủ động, sáng tạo và kỹ năng làm việc nhóm được phát huy tối đa.

2. Tại sao chọn Hình học tổ hợp làm chủ đề xê mi ne?
   Hình học tổ hợp đòi hỏi sự sáng tạo trong việc vận dụng các phương pháp tổ hợp để giải quyết bài toán đa dạng, phù hợp để rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh chuyên Toán.

3. Xê mi ne có ưu điểm gì so với phương pháp truyền thống?
   Xê mi ne giúp học sinh phát huy tính chủ động, sáng tạo, kỹ năng thuyết trình và phản biện, đồng thời giúp giáo viên đánh giá chính xác năng lực tư duy sáng tạo của học sinh.

4. Làm thế nào để tổ chức một buổi xê mi ne hiệu quả?
   Cần xây dựng kế hoạch rõ ràng, phân công nhiệm vụ cụ thể, chuẩn bị tài liệu và câu hỏi định hướng, tổ chức thảo luận, phản biện và đánh giá theo tiêu chí minh bạch.

5. Có thể áp dụng xê mi ne cho học sinh phổ thông không?
   Có thể, đặc biệt với học sinh chuyên Toán có tư chất thông minh và ý thức tự giác cao. Tuy nhiên, cần có sự hướng dẫn và chuẩn bị kỹ lưỡng để đảm bảo hiệu quả.

Kết luận

• Xê mi ne là phương pháp dạy học hiệu quả giúp phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh chuyên Toán, đặc biệt trong chủ đề Hình học tổ hợp.
• Giáo viên đánh giá cao tác dụng của xê mi ne nhưng việc áp dụng còn hạn chế do thiếu kinh nghiệm và thời gian chuẩn bị.
• Thực nghiệm sư phạm cho thấy học sinh có sự tiến bộ rõ rệt về kỹ năng tư duy sáng tạo và khả năng vận dụng linh hoạt các phương pháp giải toán.
• Quy trình tổ chức xê mi ne cần được xây dựng chặt chẽ, có sự phối hợp giữa giáo viên và học sinh để đạt hiệu quả cao nhất.
• Đề xuất tăng cường đào tạo giáo viên, xây dựng tài liệu hỗ trợ và áp dụng rộng rãi xê mi ne trong các lớp chuyên Toán nhằm nâng cao chất lượng giáo dục.

Các nhà quản lý giáo dục và giáo viên cần phối hợp triển khai các giải pháp đề xuất để đổi mới phương pháp dạy học, đồng thời tiếp tục nghiên cứu mở rộng ứng dụng xê mi ne trong các môn học khác.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu Vấn đề phát hiện và bồi dưỡng năng lực tư duy sáng tạo cho người lao động nói chung và cho học sinh phổ thông nói riêng là mối quan tâm chung của toàn xã hội. Đã có nhiều sách được xuất bản, đề tài nghiên cứu, tham luận, báo cáo khoa học trong và ngoài nước nghiên cứu về việc phát triển năng lực tư duy sáng tạo cho học sinh phổ thông qua nhiều phương pháp và chủ đề khác nhau. Thế kỉ XX từ những năm 50 của đã có nhiều công trình nghiên cứu về sáng tạo trên thế giới.

Các nghiên cứu tập trung vào các vấn đề như: những tiêu chuẩn cơ bản của hoạt động sáng tạo, bản chất của sáng tạo, phát triển năng lực tư duy sáng tạo, năng lực sáng tạo, kích thích hoạt động sáng tạo… của nhiều tác giả lớn như Barron (1952, 1955, 1981, 1995), Guilford J. (1950, 1956, 1967, 1979), Torrance (1962, 1963, 1965, 1975),… Các nhà tâm lí học Liên Xô (cũ), Tiếp Khắc, Ba Lan, Đức… cũng có nhiều nghiên cứu về vấn đề sáng tạo cả về mặt lí luận và thực nghiệm. Cũng phải kể đến tác phẩm Sáng tạo toán học của nhà giáo, nhà toán học kiêm tâm lí học Polya G. đã nghiên cứu bản chất của quá trình giải toán, quá trình sáng tạo toán học dưới một hình thức hấp dẫn và sinh động.

Polya đã phân tích quá trình giải toán không tách rời quá trình dạy giải toán [15]. Do đó, cuốn sách đã đáp ứng được yêu nâng cao chất lượng giảng dạy môn toán ở trường phổ thông mà một trong những nhiệm vụ quan trọng là dạy học tư duy sáng tạo. Trong nước cũng có nhiều công trình nghiên cứu về tư duy sáng tạo của các tác giả lớn như Hoàng Chúng (1964), Nguyễn Cảnh Toàn (2003, 2004), Nguyễn Huy Tú (1996. 2006), Đức Uy (1999), Phạm Văn Hoàn (1969), Phan Dũng (1992, 1994, 2002…), Tôn Thân (1995, 1996)… 5 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Như vậy, có thể thấy rằng, vấn đề sáng tạo và tư duy sáng tạo là một vấn đề đang được quan tâm và nghiên cứu sâu rộng, phổ biến cả trong và ngoài nước do tầm quan trọng và tính thực tiễn của vấn đề.

Cần tiếp tục có những nghiên cứu về sáng tạo nói chung, tư duy sáng tạo nói riêng để đáp ứng đòi hỏi cấp thiết của giáo dục là đào tạo thế hệ trẻ năng động sáng tạo. Xê mi ne là một hình thức tổ chức cơ bản ở bậc cao đẳng, đại học và được sử dụng rộng rãi ở các môn tự nhiên cũng như xã hội. Trong quá trình thực hiện đề tài nghiên cứu, tôi cũng nhận thấy rằng, các giảng viên đại học, cao đẳng đã tổ chức xê mi ne trong giảng dạy và đúc kết được nhiều kinh nghiệm được thể hiện trong một số luận văn, bài tham luận, báo cáo khoa học sau: - ThS Vũ Thụy Hùng , “Tổ chức dạy học thuyết vật lí bằng hình thức xê mi ne”, Tạp chí Nghiên cứu giáo dục số 2/2000. - ThS Ngô Xuân Dậu, “Xeminar cần thiết cho đổi mới phương pháp dạy và học ở đại học”, tạp chí Đại học và Giáo dục chuyên nghiệp số 5/2000.

- ThS Nguyễn Chiến Thắng (2008), “Tổ chức xê mi ne cho sinh viên sư phạm ngành Toán thông qua dạy học môn hình học sơ cấp ở bậc đại học”, khoa Toán – Đại học Vinh. - TS Nguyễn Thị Thu Thủy (2009), “Tổ chức xê mi ne – một biện pháp nâng cao chất lượng dạy, học cho sinh viên ngành sư phạm vật lý”, trường đại học Cần Thơ. - ThS Vũ Thị Ngọc Mai (2011), “Tổ chức xê mi ne trong dạy học môn Hóa đại cương ở trường cao đẳng kĩ thuật Cao Thắng Tp. Hồ Chí Minh”, trường cao đẳng kĩ thuật Cao Thắng.

Tuy nhiên, việc sử dụng hình thức tổ chức xê mi ne trong dạy học phổ thông thì không được áp dụng nhiều do tính chất công phu của quy trình tổ chức và đòi hỏi cao về tinh thần tự giác, sự ham hiểu biết, tìm tòi, sáng tạo của người học và do thời lượng cho môn học ở phổ thông còn hạn hẹp, không linh 6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Hình thức này ở các nước có nền giáo dục phát triển như Mỹ, Pháp, Úc… không còn mới mẻ, nhưng đối với nước đang phát triển như Việt Nam thì mới là bước đầu. Ưu điểm của hình thức học tập này là học sinh được đóng vai trò trung tâm trong hoạt động dạy học, phù hợp với định hướng đổi mới phương pháp dạy học đang hướng tới ở giáo dục phổ thông hiện nay. Do đó, đề tài nghiên cứu về việc dạy học tư duy sáng tạo cho học sinh chuyên Toán thông qua tổ chức xê mi ne còn khá mới mẻ, có thể xem là một hướng đi có giá trị của luận văn.

Dạy học tư duy sáng tạo 1. Khái niệm tư duy Tư duy nói chung, tư duy sáng tạo nói riêng có tầm quan trọng đặc biệt đối với sự phát triển của nhận thức và nền văn minh nhân loại. Con đường của nhận thức theo V. Lê nin là “từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng”.

Khổng Tử đã nhấn mạnh, trong dạy học cần tuân thủ: học đi đôi với tư (tư duy), với tập, với hành. Có thể thấy tư duy tạo nên sự khác biệt giữa con người và các loài sinh vật khác cùng sinh sống trên hành tinh này. Theo quan điểm tâm lí học, nhiều tài liệu đã chỉ ra rằng: “Tư duy là quá trình nhận thức, phản ảnh những thuộc tính bản chất, những mối quan hệ có tính quy luật của sự vật, hiện tượng bằng những hình thức như cảm giác, tri giác, biểu tượng, khái niệm, phán đoán, suy luận” [17]. Tư duy mang tính chất khái quát, tính gián tiếp và tính trừu tượng, được nảy sinh từ nhu cầu thực tiễn.

Thực tiễn cũng là tiêu chuẩn để kiểm tra tính đúng đắn của tư duy. Quá trình tư duy là một quá trình vừa mang tính sinh lí thần kinh học, vừa là một quá trình mang tính trí tuệ đồng thời mang tính cảm xúc. Nhờ có tư duy, con người nhận thức được thế giới hiện thực khách quan của tự nhiên, xã hội, vận dụng những quy luật đó vào thực tiễn cuộc sống của con người để xây dựng nền văn minh nhân loại rực rỡ như ngày nay. Platonov, quá trình tư duy được thể hiện qua sơ đồ sau: 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.

Platonov về quá trình tư duy [17] 1. Khái niệm tư duy sáng tạo Tư duy sáng tạo là kết quả tương tác của các quá trình khám phá, tưởng tượng và tư duy dưới tác động của động cơ và cảm xúc cá nhân. Trong [10], các tác giả đã chỉ rõ: “Tư duy sáng tạo là một dạng tư duy độc lập, tạo ra ý tưởng mới độc đáo và có hiệu quả vấn đề cao. Ý tưởng mới thể hiện ở chỗ phát hiện cái mới, tìm ra hướng đi mới, tạo ra kết quả mới.

Tính độc đáo của ý tưởng mới thể hiện ở giải pháp lạ, hiếm, không quen thuộc hoặc duy nhất”. Để tạo ra được cái mới thực sự, con người cần thực hiện bước nhảy tư duy, suy đoán, thoát ra khỏi hệ thống cũ để có thể quay lại khắc phục lỗi của chính hệ thống đó. Tuy nhiên, cái mới, cái độc đáo mang tính chất tương đối vì có thể với người này là sáng tạo nhưng lại là điều quen thuộc với người khác, 8 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] hoặc cùng một chủ thể tư duy nhưng trong điều kiện hoàn cảnh này thì vấn đề được coi là mới lạ, độc đáo, có hiệu quả, còn trong trường hợp khác thì không. Tư duy sáng tạo có tính độc lập và tính tích cực, tuy nhiên, không phải cứ tư duy độc lập và tư duy tích cực là tư duy sáng tạo.

Có thể nói, tư duy tích cực là tiền đề của tư duy độc lập và đó là nền tảng của tư duy sáng tạo. Tư duy tích cực đối với chủ thể nhận thức được biểu hiện qua sự cố gắng về mặt trí tuệ và nghị lực. Tư duy độc lập được đặc trưng bởi khả năng tự phát hiện vấn đề và giải quyết được vấn đề, tự kiểm tra và hoàn thiện kết quả đạt được. Trong dạy học tư duy, A.

Krutexki đã chỉ ra mối quan hệ giữa ba dạng mức độ tư duy [11]: Sơ đồ 1. Ba vòng tròn đồng tâm tư duy của Krutexki, A. (1973) Tư duy sáng tạo Tư duy độc lập Tư duy Trong đó:tích cực - Mức độ tư duy tích cực: học sinh chăm chú lắng nghe, cố gắng hiểu, tham gia nhiệt tình vào bài giảng. - Mức độ tư duy độc lập: học sinh tự đọc, tự chứng minh các vấn đề được thầy nêu ra.

9 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] - Mức độ tư duy sáng tạo: học sinh tự khám phá và nêu ra vấn đề. Bước đầu có thể theo được định hướng của thầy. Như vậy, có thể hiểu rằng, tư duy sáng tạo là cách suy nghĩ độc lập, có khuynh hướng tạo ra các ý tưởng, cách giải quyết vấn đề mới, độc đáo và đạt hiệu quả giải quyết vấn đề. Biểu hiện của tư duy sáng tạo Về mặt tâm lí học, biểu hiện đặc trưng của hoạt động sáng tạo có thể bao gồm: - Vận dụng các tri thức, kĩ năng, kĩ xảo đã có và được rèn luyện vào tình huống mới.

- Phát hiện cấu trúc mới, chức năng mới của các đối tượng quen thuộc. - Nhận thấy nội dung mới trong các tình huống bình thường. - Độc lập kết hợp các phương thức hoạt động đã biết, tạo thành cái mới. - Nhận thấy nhiều cách giải quyết cho một vấn đề cụ thể, lựa chọn được cách giải quyết tối ưu.

- Đưa ra được phương pháp mới về nguyên tắc, khác lạ, độc đáo so với những phương pháp đã biết, quen thuộc. Tư duy sáng tạo nói chung và tư duy sáng tạo trong toán học nói riêng gồm các đặc điểm sau: - Tính mềm dẻo (Flexibility): + Dễ dàng chuyển từ hoạt động trí tuệ này sang hoạt động trí tuệ khác, + Suy nghĩ không máy móc, rập khuôn, + Phát hiện được vấn đề mới trong các điều kiện quen thuộc. - Tính nhuần nhuyễn (Fluency): + Xem xét đối tượng qua nhiều khía cạnh, trong các điều kiện, hoàn cảnh khác nhau, + Tìm được nhiều giải pháp khác nhau, có thể có giải pháp mới mẻ. - Tính độc đáo (Originality): 10 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] + Tìm ra những liên tưởng và những kết hợp mới, + Nhìn ra những mối liên hệ trong sự kiện bên ngoài tưởng như không có gì liên hệ với nhau.