CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA DẠY HỌC TÍCH HỢP TRONG MÔN ĐỊA LÝ 10 THPT 1.1 Tích hợp và dạy học tích hợp 1. Khái niệm tích hợp : Trong những năm gần đây xuất hiện thuật ngữ “ tích hợp” tương đương với từ “ Intergation”( tiếng Anh), có nghĩa là sự phối hợp các hoạt động khác nhau, các thành phần khác nhau của một hệ thống để đảm bảo sự hài hòa chức năng và mục tiêu hoạt động của hệ thống ấy. Thuật ngữ “ tích hợp” mang những nội dung khác nhau trong các lĩnh vực khoa học ( sinh học, toán học, lịch sử học,…) Từ điển bách khoa toàn thư Xô viết định nghĩa “ Tích hợp là một khái niệm của lí thuyết hệ thống, chỉ trạng thái liên kết các phần tử riêng rẽ thành cái toàn thể cũng như quá trình dẫn đến trạng thái này.” Theo từ điển Tiếng Việt: “ Tích hợp là sự kết hợp những hoạt động, chương trình hoặc các thành phần khác nhau thành một khối chức năng. Tích hợp có nghĩa là sự thống nhất, sự kết hợp, sự hòa hợp.
Theo từ điển Giáo dục học: “ Tích hợp là hành động liên kết các đối tượng nghiên cứu, giảng dạy, học tập của cùng một lĩnh vực hoặc vài lĩnh vực khác nhau trong cùng một kế hoạch dạy học. Như vậy, có thể hiểu tích hợp là sự thống nhất, sự hòa hợp, sự kết hợp. Đó là sự hợp nhất hay nhất thể hóa các bộ phận khác nhau để tạo ra một đối tượng mới như là một thể thống nhất trên những nét bản chất nhất của các thành phần đối tượng, chứ không phải là phép cộng đơn giản những thuộc tính của các thành phần ấy. Tích hợp có hai tính chất cơ bản, liên hệ mật thiết với nhau, quy định lẫn nhau đó là tính liên kết và tính toàn vẹn.
Khái niệm dạy học tích hợp (DHTH) Khái niệm dạy học (DHTH) tích hợp được đưa ra dưới nhiều tiếp cận khác nhau. Một định nghĩa cơ bản về tích hợp được đưa ra bởi tác giả Humphreys khi ông phát biểu; “ Dạy học tích hợp là một hình thức giảng dạy mà trẻ em được thỏa thích khám phá tri thức trong các môn học khác nhau liên quan đến một số khía cạnh của môi trường xung quanh chúng”. Ông đã nhìn thấy mối liên hệ giữa các khoa học nhân văn, nghệ thuật giao tiếp, khoa học tự nhiên, toán học, khoa học xã hội, âm nhạc, nghệ thuật. Những kĩ năng và tri thức được phát triển và áp dụng trong hơn một ngành học.
Định hướng tích hợp này không ở số lượng mà ở sự phù hợp. 15 Trên thế giới và tại Việt Nam, dạy học tích hợp đã trở thành một trào lưu sư phạm hiện đại. Tháng 9/1996, “ Hội nghị tích hợp về việc giảng dạy các khoa học” đã được Hội đồng Liên quốc gia về giảng dạy khoa học tổ chức tại Varna( Bungari), với sự bảo trợ của UNESCO. Hội nghị nêu ra hai vấn đề là vì sao phải dạy học tích hợp và tích hợp khoa học là gì.
Theo đó, dạy học tích hợp được UNESCO định nghĩa như sau: “ Dạy học tích hợp là một cách trình bày các khái niệm và nguyên lý khoa học cho phép diễn đạt sự thống nhất cơ bản của tư tưởng khoa học, tránh nhấn quá mạnh hoặc quá sớm sự sai khác giữa các lĩnh vực khoa học khác nhau”. Và tại Hội nghị phối hợp trong chương trình của UNESCO, Paris 1972 cũng đưa ra định nghĩa tương tự: Dạy học tích hợp các khoa học là một cách trình bày các khái niệm và nguyên lý khoa học cho phép diễn đạt sự thống nhất của tư tưởng khoa học, tránh nhấn quá mạnh hoặc quá sớm sự sai khác giữa các lĩnh vực khoa học khác nhau. Với quan niệm trên, dạy học tích hợp nhằm các mục tiêu: Làm cho quá trình học tập có ý nghĩa bằng cách gắn học tập với cuộc sống hàng ngày, trong quan hệ với các tình huống cụ thể mà học sinh sẽ gặp sau này, hòa nhập thế giới học đường với thế giới cuộc sống; Phân biệt cái cốt yếu với cái ít quan trọng hơn. Cái cốt yếu là những năng lực cơ bản cần cho học sinh vận dụng vào xử lý những tình huống có ý nghĩa trong cuộc sống, hoặc đặt cơ sở không thể thiếu cho quá trình học tập tiếp theo; Dạy sử dụng kiến thức trong tình huống thực tế, cụ thể, có ích cho cuộc sống sau này; Xác lập mối liên hệ giữa các khái niệm đã học.
Thông tin càng đa dạng, phong phú thì tính hệ thống phải càng cao, có như vậy học sinh mới thực sự làm chủ được kiến thức và mới vận dụng được kiến thức đã học khi gặp một tình huống bất ngờ, chưa từng gặp. Quan điểm của Ban chỉ đạo đổi mới chương trình, sách giáo khoa sau 2015 cho rằng: Dạy học tích hợp được hiểu là giáo viên tổ chức để học sinh huy động đồng thời kiến thức, kỹ năng thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau nhằm giải quyết các nhiệm vụ học tập, thông qua đó lại hình thành những kiến thức, kỹ năng mới, từ đó phát triển nhưng năng lực cần thiết. Điều đó cũng có nghĩa là đảm bảo để mỗi học sinh biết cách vận dụng kiến thức học được trong nhà trường vào các hoàn cảnh mới lại, hoàn cảnh khó khăn, bất ngờ, qua đó trở thành một người công dâncó trách nhiệm, một người lao động có năng lực. Dạy học tích hợp có thể hiểu đó là một quan điểm dạy học và nhằm hình thành và phát triển ở học sinh những năng lực cần thiết trong đó có năng lực vận dụng kiến thức để giải quyết có hiệu quả các tình huống thực tiễn.
Điều đó cũng có nghĩa là để đảm bảo cho mỗi học sinh biết vận dụng kiến thức được học trong nhà trường vào các hoàn cảnh mới lạ, khó khăn, bất ngờ; qua đó trở thành một người công dân 16 có trách nhiệm, một người lao động có năng lực. Dạy học tích hợp đòi hỏi việc học tập ở nhà trường phổ thông phải được gắn với các tình huống của cuộc sống sau này mà học sinh có thể phải đối mặt và chính vì thế nó trở nên có ý nghĩa đối với học sinh. Như vậy, DHTH là một quan điểm sư phạm, ở đó người học cần huy động (mọi) nguồn lực để giải quyết( một) tình huống phức hợp- có vấn đề nhằm phát triển các năng lực và phẩm chất cá nhân. Đặc trưng của dạy học tích hợp: Mục đích của dạy học tích hợp là để hình thành và phát hiện năng lực học sinh, giúp học sinh vận dụng để giải quyết những vấn đề trong thực tiễn của cuộc sống.
Bản chất của năng lực là khả năng của chủ thể kết hợp một cách linh hoạt, có tổ chức hợp lý các kiến thức, kỹ năng với thái độ, giá trị, động cơ, nhằm đáp ứng những yêu cầu phức hợp của một hoạt động, bảo đảm cho hoạt động đó đạt kết quả tốt đẹp trong một bối cảnh( tình huống) nhất định: và phương pháp tạo ra năng lực đó chính là dạy học tích hợp. Dạy học tích hợp có những đặc điểm sau đây: - Thiết lập các mối quan hệ theo một logic nhất định những kiến thức, kỹ năng khác nhau để thực hiện một hoạt động phức hợp. - Lựa chọn những thông tin, kiến thức, kỹ năng cần cho học sinh thực hiện được các hoạt động thiết thực trong các tình huống học tập, đời sống hàng ngày, làm cho học sinh hòa nhập vào thế giới cuộc sống. - Làm cho quá trình học tập mang tính mục đích rõ rệt - Giáo viên không đặt ưu tiên truyền đạt kiến thức, thông tin đơn lẻ, mà phải hình thành ở học sinh năng lực tìm kiếm, quản lý, tổ chức sử dụng kiến thức để giải quyết vấn đề trong tình huống có ý nghĩa.
- Khắc phục được thói quen truyền đạt và tiếp thu kiến thức,kỹ năng rời rạc làm cho con người trở nên “ mù chữ chức năng”, nghĩa là có thể được nhồi nhét nhiều thông tin, nhưng không dùng được. Như vậy dạy học tích hợp là cải cách giảm tải kiến thức không thực sự có giá trị sử dụng, để có điều kiện tăng tải kiến thức có ích. Để lựa chọn nội dug kiến thức đưa vào chương trình các môn học trước hết phải trả lời kiến thức nào cần và có thể làm cho học sinh biết huy động vào các tình huống có ý nghĩa. Biểu hiện của năng lực là biết sử dụng các nội dung và kỹ năng trong một tình huống có ý nghĩa, chứ không ở tiếp thụ lượng tri thức rời rạc.
Mục tiêu của dạy học tích hợp Theo Xavier, dạy học tích hợp nhằm nhiều mục tiêu khác nhau,trong đó có bốn mục tiêu chính là: 17 - Làm cho các quá trình học tập có ý nghĩa, các quá trình học tập không cô lập với cuộc sống hằng ngày, mà được tiến hành trong quan hệ với các tình huống cụ thể mà học sinh sẽ gặp trong cuộc sống thường ngày, những tình huống có ý nghĩa đối với học sinh. Bằng cách đặt quá trình học tập của học sinh vào những hoàn cảnh thực tiễn, có ý nghĩa đối với học sinh, giúp các em hòa nhập thế giới nhà trường vào thế giới cuộc sống, để làm được điều đó thì cần có sự đóng góp của nhiều môn học. - Xác định rõ mục tiêu, phân biệt cái cốt yếu với cái ít quan trọng hơn. Trong quá trình dạy học, giáo viên cần tránh đặt cả quá trình học tập của học sinh ngang bằng với nhau.
Không phải tất cả mọi thứ được học ở trường đều có ích với học sinh. Ngược lại, những năng lực cơ bản lại không được chú trọng phát triển. Một số học sinh khi kết thúc cấp học tiểu học không có khả năng đọc diễn cảm một bài văn. Hay học sinh có thể nói một ki-lô-mét bằng bao nhiêu mét nhưng lại không có khả năng chỉ ra một mét đo bằng tay.
Một số quá trình học tập là quan trọng vì chúng có ích trong cuộc sống hàng ngày, hoặc vì chúng là cơ sở của các quá trình học tập tiếp theo, do đó nên phân phối lượng thời gian cho phù hợp. - Dạy sử dụng kiến thức để giải quyết các tình huống cụ thể: Dạy học tích hợp giúp học sinh biết vận dụng kiến thức vào thực tiễn cuộc sống. Thay vì nhồi nhét đủ các loại kiến thức vào đầu học sinh, dạy học tích hợp làm cho học sinh trở thành công dân có trách nhiệm, sống tự lập và là người lao động có năng lực.