Luận văn tốt nghiệp sử dụng phối hợp các phương tiện trong dạy học địa lí lớp 11 trung học phổ thông theo định hướng phát triển năng lực

Luận văn phân tích phương pháp phối hợp các phương tiện dạy học địa lí lớp 11, nhằm phát triển năng lực học sinh trong giáo dục trung học.

• Tác giả: Đinh Thị Ngọc Diễm
• Người hướng dẫn: PGS.TS Đậu Thị Hòa
• Trường học: Đại học Đà Nẵng
• Chuyên ngành: Địa lí
• Đề tài: Sử Dụng Phối Hợp Các Phương Tiện Trong Dạy Học Địa Lí Lớp 11
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Đà Nẵng

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ SỬ DỤNG PHỐI HỢP CÁC PHƯƠNG TIỆN TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ 11 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC
• 1.1. Phương tiện dạy học địa lí
• 1.1.1. Một số khái niệm về phương tiện dạy học địa lí
• 1.2. Vai trò của phương tiện dạy học Địa lí
• 1.2.1. Đối với hoạt động học
• 1.2.2. Đối với hoạt động dạy
• 1.3. Phân loại phương tiện dạy học Địa lí
• 1.3.1. Phương tiện dạy học truyền thống
• 1.3.2. Phương tiện dạy học hiện đại
• 2. CHƯƠNG 2: SỬ DỤNG PHỐI HỢP CÁC PHƯƠNG TIỆN TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ 11 THPT THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM

Tóm tắt

I. Giới thiệu về phương pháp dạy học địa lí

Phương pháp dạy học địa lí lớp 11 đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành năng lực cho học sinh. Dạy học địa lí không chỉ đơn thuần là truyền đạt kiến thức mà còn là quá trình phát triển tư duy, khả năng phân tích và giải quyết vấn đề của học sinh. Việc sử dụng phương tiện giáo dục một cách hiệu quả sẽ giúp học sinh tiếp cận kiến thức một cách sinh động và thực tiễn hơn. Theo đó, phương pháp dạy học cần được đổi mới để phù hợp với yêu cầu của chương trình giáo dục hiện đại. Chương trình địa lí lớp 11 đã được thiết kế để tạo điều kiện cho việc sử dụng phối hợp các phương tiện dạy học, từ đó nâng cao chất lượng dạy học và phát triển năng lực cho học sinh.

1.1. Tầm quan trọng của phương tiện dạy học

Phương tiện dạy học địa lí có vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ giáo viên trong quá trình giảng dạy. Các phương tiện như bản đồ, biểu đồ, và các tài liệu trực quan giúp học sinh hình dung rõ hơn về các hiện tượng địa lí. Việc sử dụng phương tiện dạy học không chỉ giúp học sinh dễ dàng tiếp thu kiến thức mà còn kích thích sự hứng thú và sáng tạo trong học tập. Theo nghiên cứu, việc sử dụng phương tiện giáo dục một cách hợp lý có thể nâng cao hiệu quả học tập và giúp học sinh phát triển các kỹ năng cần thiết cho việc học tập và nghiên cứu sau này.

II. Các phương pháp dạy học địa lí hiệu quả

Để đạt được hiệu quả cao trong dạy học địa lí lớp 11, giáo viên cần áp dụng các kỹ thuật dạy học hiện đại. Việc kết hợp giữa phương pháp giảng dạy truyền thống và hiện đại sẽ tạo ra môi trường học tập tích cực cho học sinh. Các phương pháp như học tập chủ động, thảo luận nhóm, và thực hành sẽ giúp học sinh phát huy tính sáng tạo và khả năng làm việc nhóm. Hơn nữa, việc sử dụng công nghệ thông tin trong dạy học cũng là một yếu tố quan trọng, giúp học sinh tiếp cận với các nguồn tài liệu phong phú và đa dạng hơn.

2.1. Phương pháp học tập chủ động

Phương pháp học tập chủ động khuyến khích học sinh tham gia vào quá trình học tập một cách tích cực. Học sinh không chỉ là người tiếp nhận thông tin mà còn là người khám phá và tìm hiểu kiến thức. Việc áp dụng phương pháp học tập chủ động trong dạy học địa lí sẽ giúp học sinh phát triển khả năng tư duy phản biện và kỹ năng giải quyết vấn đề. Theo đó, giáo viên cần tạo ra các hoạt động học tập thú vị và hấp dẫn, từ đó khuyến khích học sinh tham gia tích cực vào quá trình học tập.

III. Thực trạng và giải pháp trong dạy học địa lí

Mặc dù đã có nhiều nỗ lực trong việc đổi mới phương pháp dạy học địa lí, nhưng thực trạng hiện nay vẫn còn nhiều hạn chế. Nhiều giáo viên vẫn chưa sử dụng phương tiện dạy học một cách hiệu quả, dẫn đến việc học sinh không đạt được kết quả như mong muốn. Để khắc phục tình trạng này, cần có sự hỗ trợ từ các cơ sở giáo dục trong việc đào tạo giáo viên về kỹ thuật dạy học hiện đại. Đồng thời, việc cung cấp đầy đủ các tài liệu dạy học và phương tiện cần thiết cũng là một yếu tố quan trọng để nâng cao chất lượng dạy học.

3.1. Đề xuất giải pháp

Để nâng cao hiệu quả dạy học địa lí, cần thiết phải có các giải pháp đồng bộ. Đầu tiên, cần tổ chức các khóa đào tạo cho giáo viên về phương pháp giảng dạy hiện đại và cách sử dụng phương tiện giáo dục hiệu quả. Thứ hai, các trường học cần đầu tư vào cơ sở vật chất, trang thiết bị dạy học để tạo điều kiện thuận lợi cho giáo viên và học sinh. Cuối cùng, việc xây dựng một chương trình giảng dạy linh hoạt, phù hợp với nhu cầu thực tiễn cũng là một yếu tố quan trọng trong việc nâng cao chất lượng dạy học địa lí.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục phổ thông, việc phát triển năng lực học sinh trở thành mục tiêu trọng tâm của chương trình giáo dục hiện đại. Theo báo cáo của ngành giáo dục, việc sử dụng phương tiện dạy học (PTDH) trong môn Địa lí lớp 11 tại các trường trung học phổ thông (THPT) còn nhiều hạn chế, đặc biệt là việc phối hợp các phương tiện để phát huy tối đa hiệu quả giảng dạy và học tập. Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là khảo sát và đề xuất phương pháp sử dụng phối hợp các PTDH trong dạy học Địa lí lớp 11 theo định hướng phát triển năng lực học sinh, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục địa lí tại các trường THPT trên địa bàn thành phố Đà Nẵng trong giai đoạn 2017-2018.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào việc sử dụng phối hợp các phương tiện dạy học thông dụng trong môn Địa lí lớp 11, dựa trên sách giáo khoa địa lí lớp 11 ban cơ bản do Nhà xuất bản Giáo dục phát hành. Nghiên cứu được thực hiện tại các trường THPT Phan Thành Tài và Hòa Vang, thành phố Đà Nẵng, với sự tham gia của giáo viên và học sinh lớp 11. Ý nghĩa của nghiên cứu thể hiện qua việc nâng cao hiệu quả dạy học, phát triển năng lực tư duy, quan sát, phân tích và giải quyết vấn đề của học sinh, đồng thời góp phần đổi mới phương pháp dạy học địa lí theo hướng hiện đại, tích cực và sáng tạo.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên hai khung lý thuyết chính: lý thuyết về phương tiện dạy học và lý thuyết về phát triển năng lực học sinh trong giáo dục phổ thông. Phương tiện dạy học được định nghĩa là các đối tượng vật chất, thiết bị kỹ thuật và tài liệu được sử dụng trong quá trình dạy học nhằm hỗ trợ truyền đạt kiến thức và rèn luyện kỹ năng cho học sinh. Phân loại phương tiện dạy học gồm hai nhóm chính: phương tiện truyền thống (bản đồ, tranh ảnh, sơ đồ, bảng số liệu, phiếu học tập) và phương tiện hiện đại (phần mềm máy tính, máy chiếu, video).

Khung lý thuyết phát triển năng lực học sinh dựa trên quan điểm của John Erpenbeck và Weinert, trong đó năng lực được hiểu là khả năng vận dụng kiến thức, kỹ năng và thái độ để giải quyết các tình huống thực tiễn một cách hiệu quả và có trách nhiệm. Chương trình giáo dục định hướng phát triển năng lực tập trung vào việc mô tả chất lượng đầu ra của học sinh qua các nhóm năng lực chung và chuyên biệt, bao gồm năng lực tự học, giải quyết vấn đề, tư duy lãnh thổ, tư duy liên hệ tổng hợp, kỹ năng sử dụng công nghệ thông tin và giao tiếp.

Ba khái niệm chính được sử dụng trong nghiên cứu là: phương tiện dạy học địa lí, sử dụng phối hợp các phương tiện dạy học, và phát triển năng lực học sinh theo định hướng giáo dục hiện đại.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp kết hợp phân tích tài liệu, khảo sát điều tra, thực nghiệm sư phạm và thống kê toán học. Nguồn dữ liệu bao gồm tài liệu chuyên môn, sách giáo khoa địa lí lớp 11, phiếu khảo sát ý kiến giáo viên và học sinh, quan sát thực tế các tiết dạy, phỏng vấn chuyên gia và kết quả thực nghiệm sư phạm.

Cỡ mẫu khảo sát gồm 27 giáo viên và 156 học sinh lớp 11 tại hai trường THPT Phan Thành Tài và Hòa Vang, được chọn theo phương pháp chọn mẫu thuận tiện và phân tầng nhằm đảm bảo tính đại diện. Thời gian nghiên cứu kéo dài từ tháng 2 đến tháng 5 năm 2018.

Phân tích dữ liệu sử dụng các công cụ thống kê mô tả và kiểm định giả thuyết thống kê nhằm đánh giá mức độ sử dụng phương tiện dạy học, hiệu quả phối hợp các phương tiện và tác động đến năng lực học sinh. Thực nghiệm sư phạm được tiến hành trên các lớp thực nghiệm và đối chứng để so sánh kết quả học tập và phát triển năng lực của học sinh.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Vai trò và mức độ sử dụng phương tiện dạy học: Khoảng 77% giáo viên đồng ý rằng PTDH rất quan trọng trong giảng dạy và học tập môn Địa lí, trong đó 80,8% cho rằng sử dụng PTDH giúp phát huy tính tích cực và năng lực của học sinh. Tuy nhiên, mức độ sử dụng PTDH thường xuyên trong các loại bài học không đồng đều: 50% giáo viên thường xuyên sử dụng PTDH trong bài lý thuyết, chỉ 23,1% trong bài thực hành và 7,7% trong bài ôn tập.

2. Hiệu quả phối hợp các phương tiện dạy học: Qua thực nghiệm sư phạm, việc sử dụng phối hợp các PTDH truyền thống và hiện đại như bản đồ treo tường, sơ đồ tư duy, phiếu học tập, tranh ảnh và máy chiếu đã giúp học sinh tăng khả năng quan sát, phân tích và giải thích các hiện tượng địa lí. Ví dụ, trong bài học về các ngành kinh tế Nhật Bản, học sinh sử dụng bản đồ và sơ đồ tư duy phối hợp để nhận xét và giải thích sự phân bố công nghiệp, dịch vụ và nông nghiệp, nâng cao năng lực tư duy lãnh thổ và liên hệ tổng hợp.

3. Phát triển năng lực học sinh: Kết quả kiểm tra sau thực nghiệm cho thấy học sinh lớp thực nghiệm có mức độ phát triển năng lực tự học, giải quyết vấn đề và tư duy địa lí cao hơn từ 15-20% so với lớp đối chứng. Học sinh tích cực tham gia thảo luận nhóm, sử dụng phương tiện dạy học để khai thác tri thức và trình bày kết quả, thể hiện sự chủ động và sáng tạo trong học tập.

4. Khó khăn và hạn chế: Một số giáo viên còn chưa sử dụng hiệu quả các phương tiện do thiếu kỹ năng phối hợp và chuẩn bị, cơ sở vật chất chưa đồng bộ, và thói quen dạy học truyền thống vẫn còn phổ biến. Học sinh cũng gặp khó khăn trong việc sử dụng các phần mềm và thiết bị hiện đại khi chưa được hướng dẫn đầy đủ.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của việc sử dụng PTDH chưa đồng đều và hiệu quả chưa cao có thể do sự thiếu đồng bộ về cơ sở vật chất và năng lực chuyên môn của giáo viên. So với các nghiên cứu trước đây, kết quả này tương đồng với báo cáo của ngành giáo dục về việc cần tăng cường đào tạo kỹ năng sử dụng phương tiện hiện đại cho giáo viên. Việc phối hợp các phương tiện dạy học truyền thống và hiện đại không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức một cách trực quan mà còn phát triển các năng lực tư duy, phân tích và giải quyết vấn đề, phù hợp với định hướng đổi mới chương trình giáo dục phổ thông.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ cột thể hiện tỷ lệ sử dụng PTDH trong các loại bài học và biểu đồ đường so sánh điểm năng lực học sinh giữa lớp thực nghiệm và đối chứng. Bảng tổng hợp các phương tiện phối hợp sử dụng trong từng bài học cũng giúp minh họa rõ hơn về kỹ thuật dạy học hiệu quả.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đào tạo và bồi dưỡng kỹ năng sử dụng phương tiện dạy học cho giáo viên: Tổ chức các khóa tập huấn chuyên sâu về phối hợp sử dụng PTDH truyền thống và hiện đại, tập trung vào kỹ năng thiết kế bài giảng và vận dụng công nghệ thông tin trong dạy học địa lí. Thời gian thực hiện trong 6 tháng, chủ thể là Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp với các trường đại học sư phạm.

2. Đầu tư nâng cấp cơ sở vật chất và trang thiết bị dạy học: Trang bị đầy đủ máy chiếu, phần mềm dạy học, bản đồ treo tường và các phương tiện hỗ trợ khác tại các phòng học địa lí để tạo điều kiện thuận lợi cho giáo viên và học sinh. Kế hoạch thực hiện trong vòng 1 năm, do các trường THPT chủ trì với sự hỗ trợ của địa phương.

3. Xây dựng và phổ biến bộ giáo án mẫu sử dụng phối hợp các phương tiện dạy học: Phát triển các bài giảng mẫu có sử dụng phối hợp PTDH theo định hướng phát triển năng lực, làm tài liệu tham khảo cho giáo viên. Thời gian thực hiện 3 tháng, do Bộ môn Địa lí các trường đại học sư phạm phối hợp với Sở Giáo dục.

4. Khuyến khích học sinh tham gia tự làm và sáng tạo phương tiện dạy học: Tổ chức các hoạt động ngoại khóa, câu lạc bộ sáng tạo để học sinh tự thiết kế và sử dụng phương tiện học tập, góp phần nâng cao hứng thú và năng lực tự học. Chủ thể là các trường THPT, thực hiện liên tục trong năm học.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên môn Địa lí THPT: Nghiên cứu cung cấp các phương pháp và kỹ thuật phối hợp sử dụng phương tiện dạy học hiệu quả, giúp nâng cao chất lượng giảng dạy và phát triển năng lực học sinh.

2. Nhà quản lý giáo dục: Tham khảo để xây dựng chính sách đào tạo, đầu tư cơ sở vật chất và phát triển chương trình đào tạo giáo viên phù hợp với xu hướng đổi mới giáo dục.

3. Sinh viên sư phạm chuyên ngành Địa lí: Học tập các khung lý thuyết, phương pháp nghiên cứu và thực nghiệm sư phạm trong lĩnh vực dạy học địa lí hiện đại.

4. Nhà nghiên cứu giáo dục: Tài liệu tham khảo cho các nghiên cứu tiếp theo về đổi mới phương pháp dạy học, ứng dụng công nghệ và phát triển năng lực học sinh trong giáo dục phổ thông.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao cần phối hợp các phương tiện dạy học trong môn Địa lí?
   Phối hợp các phương tiện giúp học sinh tiếp cận kiến thức đa dạng, trực quan và sinh động hơn, từ đó phát triển năng lực tư duy, quan sát và giải quyết vấn đề hiệu quả hơn.

2. Phương tiện dạy học truyền thống và hiện đại có vai trò như thế nào?
   Phương tiện truyền thống như bản đồ, tranh ảnh giúp học sinh hình dung không gian địa lí, trong khi phương tiện hiện đại như phần mềm máy tính, máy chiếu hỗ trợ minh họa, mô phỏng và tăng tính tương tác trong lớp học.

3. Làm thế nào để giáo viên sử dụng phối hợp các phương tiện hiệu quả?
   Giáo viên cần được đào tạo kỹ năng thiết kế bài giảng tích hợp các phương tiện phù hợp với nội dung và đối tượng học sinh, đồng thời chuẩn bị kỹ lưỡng và linh hoạt trong quá trình giảng dạy.

4. Phương pháp nghiên cứu nào được sử dụng trong luận văn?
   Luận văn sử dụng phương pháp phân tích tài liệu, khảo sát điều tra, phỏng vấn chuyên gia, quan sát thực tế và thực nghiệm sư phạm kết hợp với phân tích thống kê toán học để đánh giá hiệu quả sử dụng phương tiện dạy học.

5. Kết quả thực nghiệm sư phạm cho thấy điều gì?
   Thực nghiệm cho thấy việc sử dụng phối hợp các phương tiện dạy học giúp học sinh phát triển năng lực tự học, tư duy và giải quyết vấn đề tốt hơn so với phương pháp truyền thống, đồng thời tăng sự hứng thú và chủ động trong học tập.

Kết luận

• Phối hợp sử dụng các phương tiện dạy học truyền thống và hiện đại trong môn Địa lí lớp 11 giúp nâng cao hiệu quả giảng dạy và phát triển năng lực học sinh.
• Giáo viên cần được đào tạo bài bản và có kỹ năng phối hợp linh hoạt các phương tiện phù hợp với nội dung bài học và đặc điểm học sinh.
• Cơ sở vật chất và trang thiết bị dạy học cần được đầu tư đồng bộ để hỗ trợ việc áp dụng phương pháp dạy học hiện đại.
• Thực nghiệm sư phạm tại các trường THPT Đà Nẵng cho thấy học sinh lớp thực nghiệm có sự tiến bộ rõ rệt về năng lực tư duy, quan sát và giải quyết vấn đề.
• Đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm nâng cao năng lực sử dụng phương tiện dạy học của giáo viên và phát huy vai trò của học sinh trong quá trình học tập, góp phần thực hiện thành công đổi mới chương trình giáo dục phổ thông.

Tiếp theo, cần triển khai các khóa đào tạo kỹ năng sử dụng phương tiện dạy học cho giáo viên và xây dựng bộ giáo án mẫu phối hợp phương tiện dạy học để nhân rộng mô hình. Mời các nhà giáo dục và quản lý giáo dục cùng tham khảo và áp dụng để nâng cao chất lượng dạy học địa lí trong nhà trường.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn về sử dụng phối hợp các phương tiện trong dạy học Địa lí 11 THPT theo định hướng phát triển năng lực. Chương 2: Sử dụng phối hợp các phương tiện trong dạy học Địa lí 11 thpt theo định hướng phát triển năng lực. Chương 3: Thực nghiệm sư phạm. 9 Luan van CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ SỬ DỤNG PHỐI HỢP CÁC PHƢƠNG TIỆN TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ 11 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO ĐỊNH HƢỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC 1.

Phƣơng tiện dạy học địa lí: 1. Một số khái niệm về phương tiện dạy học địa lí: 1. Khái niệm phương tiện: - Theo từ điển Tiếng Việt, NXB Đà Nẵng (năm 2003) đề cập, PT là cái dùng để làm một việc gì, để đạt được mục đích nào đó. Theo định nghĩa, chúng ta hiểu rằng, trong giáo dục sư phạm nói chung và dạy học Địa lí nói riêng, cái mà dùng để thực hiện một công việc (ví dụ: bản đồ, sơ đồ, tranh ảnh…) nhằm đạt được mục đích dạy học (sử dụng theo hướng minh họa tri thức hay nguồn tri thức…) thì được gọi là phương tiện.

- PT theo tiếng latinh là “medium”, có nghĩa là ở giữa, trung gian liên kết giữa người cho và người nhận. PT vừa nói lên sự hàm chứa, tính vị trí, vừa có chức năng chuyển giao, liên kết trong quan hệ giữa người gửi và người nhận. - Thiết bị theo nghĩa rộng cũng có thể hiểu là PT được sử dụng vào mục đích dạy học, thiết bị - kĩ thuật là bộ phận hình thành và tạo nên PTDH. Theo như khái niệm thì PT và thiết bị có thể gọi chung là PTDH.

Khái niệm phương tiện dạy học - Dựa trên nghiên cứu của Đại học Princeton về vấn đề áp dụng PT trong dạy học (kéo dài từ năm 2003 đến 2012), PTDH với tên gọi “teaching aids” nghĩa là dụng cụ trợ giảng, “teaching aids” – dụng cụ trợ giảng là bất kì thiết bị, đối tượng hoặc máy móc nào được sử dụng bởi GV để làm sáng tỏ hoặc làm sinh động một chủ đề [7]. - Ở Việt Nam, các nhà giáo dục có nhiều cách định nghĩa PTDH khác nhau: + Theo Nguyễn Ngọc Bảo, PTDH là tập hợp những đối tượng vật chất được GV sử dụng với tư cách là PT tổ chức, điểu khiển hoạt động nhận thức của HS và 10 Luan van đối với HS, đó là PT để tiến hành hoạt động nhận thức, thông qua đó thực hiện nhiệm vụ dạy học. + Theo quan điểm của giáo dục học, PTDH là đại diện khách quan của đối tượng nhận thức ẩn chứa trong đó đầy đủ những ý định, hoạch định ban đầu về cả nội dung truyền đạt và nhận thức, PP truyền đạt của GV và lĩnh hội của HS. + Theo Nguyễn Ngọc Quang, PTDH bao gồm mọi thiết bị kĩ thuật từ đơn giản đến phức tạp được dùng trong quá trình dạy học để làm dễ dàng cho sự truyền đạt và tiếp thu của kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo.

+ PTDH là những đối tượng vật chất giúp cho GV và HS tổ chức có hiệu quả quá trình dạy học nhằm đạt được mục đích dạy học, nhờ những đối tượng vật chất này, GV tiến hành tổ chức, điều khiển quá trình dạy học giúp HS tự tổ chức hoạt động nhận thức của mình một cách có hiệu quả. Các quan điểm nêu trên đều có một điểm chung, đó là coi PTDH là toàn bộ các dụng cụ, đồ dùng, thiết bị kĩ thuật và các tài liệu trang bị cho quá trình giảng dạy nhằm nâng cao hiệu quả DH. - Như vậy có rất nhiều cách định nghĩa khác nhau về PTDH, các khái niệm luôn thay đổi và phát triển theo thời gian. Chúng ta có thể thấy khái niệm sau đây thể hiện rõ nhất bản chất của PTDH trong dạy học tiếp cận năng lực: PTDH là những đối tượng vật chất được GV sử dụng để tổ chức, điều khiển họat động nhận thức và rèn luyện kĩ năng, kỉ xảo của người học.

Khái niệm này bao hàm tất cả những PT dùng trong quá trình dạy học đồng thời cũng nói rõ mục đích của quá trình dạy học là truyền thụ tri thức và rèn luyện năng lực của người học. Khái niệm phương tiện dạy học Địa lí - PTDH địa lí là một khái niệm dùng để chỉ tất cả các PT, thiết bị mà GV và HS sử dụng trực tiếp trong quá trình dạy – học Địa lí, phục vụ các mục đích dạy học và giáo dục. - Theo Nguyễn Dược – Nguyễn Trọng Phúc, trong bộ môn Địa lí, các PT và thiết bị gồm một phần cơ sở vật chất truyền thống hay hiện đại tạo điều kiện cho việc giảng dạy môn học như: phòng bộ môn địa lí, vườn địa lí…, toàn bộ các đồ dùng giảng dạy và học tập trực quan như: bản đồ, tranh ảnh, mô hình, mẫu vật, dụng 11 Luan van cụ trắc quan, đo đạc, các thiết bị nghe nhìn và cuối cùng là các tài liệu cung cấp những tri thức cơ bản cho GV và HS như: sgk địa lí, sách tham khảo địa lí…[8]. Vai trò của phương tiện dạy học Địa lí 1.

Đối với hoạt động học - Làm thỏa mãn và phát triển hứng thú học tập, nâng cao lòng tin vào khoa học, phát huy tính tích cực nhận thức của HS. Phát triển những năng lực chuyên biệt môn địa lí như sử dụng bản đồ, số liệu thống kê, tranh ảnh, năng lực tư duy. - Giúp HS tiếp nhận kiến thức nhẹ nhàng hơn, vừa sức và rút ngắn thời gian lĩnh hội tri thức. HS hiểu bài sâu sắc và nhớ bài lâu hơn, chính là phát huy hiệu quả học tập.

PTDH tạo điều kiện thuận lợi nhất phản ánh các thuộc tính bề ngoài của đối tượng và các tính chất có thể tri giác trực tiếp của chúng. PTDH giúp cụ thể hóa những cái quá trừu tượng thuộc về bản chất môn địa lí như không gian, sự vận động theo thời gian, hình ảnh cụ thể của các sự vật – hiện tượng. - Tăng cường khả năng tự lực học tập và nâng cao hiệu quả nghiên cứu tài liệu học tập. - Các hoạt động quan sát, phân tích, tổng hợp các hiện tượng xảy ra và giải thích có cơ sở khoa học các hiện tượng đó sẽ góp phần phát triển tư duy tìm tòi, khám phá, sáng tạo trong quá trình học tập.

Đối với hoạt động dạy - Giúp GV tiết kiệm được thời gian trên lớp trong mỗi tiết học và có nhiều thời gian hơn cho công tác sáng tạo trong hoạt động với HS. GV điều khiển được hoạt động nhận thức của người học, kiểm tra và đánh giá kết quả học tập của người học được thuận lợi và tạo hiệu suất cao. Tóm lại, PTDH góp phần nâng cao năng suất lao động sư phạm của thầy và trò. + Giải phóng người GV khỏi nhiều công việc có tính chất thuần túy kỹ thuật trong tiết học chẳng hạn như thông báo thông tin, đọc viết.

Người dạy có điều kiện DH theo các PP trực tiếp rèn luyện năng lực cho HS. - Cung cấp thông tin, hỗ trợ người dạy điều khiển quá trình nhận thức của HS một cách tích cực, chủ động. 12 Luan van - Tạo điều kiện cho GV kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của HS được chính xác, đầy đủ hơn; làm cơ sở để hs phát triển và củng cố năng lực. Phân loại phương tiện dạy học Địa lí Có nhiều cách phân loại các PTDH theo một vài cách khác nhau tùy theo quan điểm sử dụng và có sự thay đổi cách nhìn nhận PTDH theo thời gian.

- Theo Nguyễn Dược – Nguyễn Trọng Phúc trình bày trong cuốn “Phương pháp sử dụng các phương tiện dạy học địa lí ở trường Trung học Phổ thông” có phân chia làm hai nhóm: nhóm các PTDH truyền thống, cổ truyền (phòng địa lí, vườn địa lí, tủ sách địa lí, những bộ sưu tập, bản đồ giáo khoa, quả cầu địa lí, các dụng cụ trắc quan – đo đạc, các tài liệu và số liệu thống kê); nhóm PT và thiết bị và kỹ thuật dạy học hiện đại (sử dụng máy bay, sử dụng băng video, sử dụng chương trình trên máy tính) [8]. - Dựa vào mục đích sử dụng có thể phân loại các PTDH thành hai loại PT dùng trực tiếp để dạy học và PT dùng để hổ trợ, điều khiển quá trình dạy học: + PT dùng trực tiếp để dạy học bao gồm những đồ dùng được GV sử dụng trong giờ dạy để trình bày kiến thức, rèn luyện kĩ năng, kỉ xảo cho HS. Đó là: các tài liệu in (sgk, sách chuyên môn, các tài liệu chép tay, sở tay tra cứu, sách bài tập, chương trình môn học…); các PT mang tính thính giác, thị giác và hỗn hợp (băng đĩa ghi âm, phim video, sơ đồ, bản đồ, biểu đồ, tranh ảnh…). + PT điều khiển và hổ trợ quá trình dạy học là những PT được sử dụng để tạo ra môi trường học tập thuận lợi, có hiệu quả và liên tục như các PT hỗ trợ bao gồm các loại bảng viết, các giá di động hoặc cố định, thiết bị điều khiển âm thanh, ánh sáng… - Dựa vào cấu tạo của PT có thể phân loại các PTDH thành hai loại: các PT dạy học truyền thống và các PT nghe nhìn hiện đại.

Trong bài luận văn này, tôi sử dụng cách phân loại được nhiều nhà giáo dục chấp nhận và đem vào giảng dạy: PTDH truyền thống và PTDH hiện đại. Phương tiện dạy học truyền thống 13 Luan van - Theo Trần Đức Vượng, Nguyễn Dược, Nguyễn Trọng Phúc, Nguyễn Đức Vũ phân loại PTDH truyền thống gồm: tranh, ảnh, biểu đồ, sơ đồ, hình vẽ, phiếu học tập, bảng kiến thức, lát cắt địa hình, sách giáo khoa, bản đồ giáo khoa, atlat, mô hình, khối vật, dụng cụ, các thí nghiệm đơn giản, phòng địa lí, vườn địa lí [8], [9], [12]. Trong dạy học địa lí lớp 11, PTDH thông dụng thường tập trung một số loại sau: tranh ảnh, biểu đồ, sơ đồ, hình vẽ, phiếu học tập, bảng kiến thức, sách giáo khoa, bản đồ giáo khoa [13]. Trong hoạt động dạy nên chọn năm PT: bản đồ giáo khoa, sơ đồ tư duy, sơ đồ địa lí, bảng kiến thức, bảng số liệu làm PT chính; các PT khác đóng vai trò phối hợp và bổ trợ cho PT chính.

- Đặc điểm các PTDH truyền thống là đã có tự lâu đời được khai thác trực tiếp mà không phải thông qua một khâu trung gian nào, rẻ tiền và dễ sử dụng. Các PTDH truyền thống hiện nay cần trải qua cải tiến, phối hợp với các PT và PP khác để quá trình giáo dục đạt hiệu quả hơn.