MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài Trong bối cảnh Việt Nam đang hội nhập ngày càng sâu rộng vào nền kinh tế thế giới, nguồn lực con ngƣời đóng một vai trò đặc biệt quan trọng để xây dựng và phát triển đất nƣớc. Bên cạnh đó, cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tƣ đang tạo ra những cơ hội và những thách thức. Do đó, nhiệm vụ đặt ra cho ngành Giáo dục - Đào tạo là xây dựng những con ngƣời có khả năng lao động một cách năng động, sáng tạo để thích ứng kịp thời với sự phát triển của nền kinh tế xã hội và nhu cầu tuyển dụng.
Phát triển năng lực, phát huy tốt nhất tiềm năng, sở trƣờng, phù hợp với sở thích, hứng thú của mỗi học sinh là yêu cầu tất yếu mang tính quốc tế và đƣợc chú trọng trong chiến lƣợc giáo dục quốc gia của Việt Nam. Nghị quyết số 29 của Hội nghị Trung ƣơng 8, khóa XI đã nhấn mạnh: “Đối với giáo dục phổ thông, tập trung phát triển trí tuệ, thể chất, hình thành phẩm chất, năng lực công dân, phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu, định hướng nghề nghiệp cho HS”; “Đổi mới chương trình nhằm phát triển năng lực và phẩm chất người học”. Trong chiến lƣợc phát triển giáo dục của Bộ GD&ĐT Việt Nam đã nêu rõ sự cần thiết phải quan tâm tới từng cá nhân ngƣời học: “Vì người học có những mong muốn, nhu cầu khác nhau, điều kiện sống và học tập khác biệt, giáo dục chỉ thực sự có hiệu quả nếu không đồng nhất với tất cả mọi đối tượng. Giáo dục phải chú trọng nhiều hơn đến cơ hội lựa chọn trong học tập cho mỗi người học.
Các chương trình, giáo trình và các phương án tổ chức dạy học phải đa dạng hơn, tạo cơ hội cho mỗi người học những gì phù hợp với chuẩn mực chung nhưng gắn với nhu cầu, nguyện vọng và điều kiện học tập của mình. Xu hƣớng dạy học chiếm ƣu thế là chuyển đổi từ phƣơng thức dạy học định hƣớng nội dung sang dạy học định hƣớng kết quả đầu ra (phẩm chất 1 và năng lực ngƣời học), trong đó hƣớng tới những gì học sinh nhận đƣợc khi kết thức việc học ở trƣờng. Ngoài ra, do đặc điểm của đối tƣợng ngƣời học, mỗi học sinh là một cá thể có tiềm năng riêng, có trí tuệ, cảm xúc và động lực học tập khác nhau. Do đó, dạy học phân hóa hay “dạy học chú ý sự khác biệt cá nhân” là một quan điểm giáo dục tiến bộ, tôn trọng độc lập, tƣ duy, khơi gợi sáng tạo, tạo điều kiện cho từng cá nhân phát triển, đảm bảo tính vừa sức chung và vừa sức riêng trong hoạt động dạy học.
Môn Toán ở trƣờng phổ thông góp phần hình thành và phát triển các phẩm chất chủ yếu, năng lực chung và năng lực toán học cho học sinh; phát triển kiến thức, kĩ năng then chốt và tạo cơ hội để học sinh đƣợc trải nghiệm, vận dụng toán học vào thực tiễn. Trong chƣơng trình giáo dục phổ thông mới, chƣơng trình môn Toán thực hiện tích hợp nội môn và liên môn đồng thời chƣơng trình môn Toán phải đảm bảo yêu cầu phân hóa. Đối với tất cả các cấp học, môn Toán quán triệt tinh thần dạy học theo hƣớng cá thể hóa ngƣời học trên cơ sở bảo đảm đa số học sinh (trên tất cả các vùng miền của cả nƣớc) đáp ứng yêu cầu cần đạt của chƣơng trình, đồng thời chú ý tới các đối tƣợng chuyên biệt (học sinh giỏi, học sinh trung bình, học sinh có hoàn cảnh khó khăn,. Đối với cấp THCS, đặc biệt lớp 9, không chỉ trang bị cho học sinh tri thức, kĩ năng nền tảng; hình thành, phát triển các phẩm chất chủ yếu và năng lực cốt lõi; chuẩn bị tâm thế cho việc thích ứng với những thay đổi nhanh chóng và nhiều mặt của xã hội tƣơng lai; mà còn đáp ứng yêu cầu phân luồng sau THCS theo các hƣớng: học lên THPT, học nghề hoặc tham gia cuộc sống lao động.
Môn Toán lớp 9 nói chung và chủ đề “Hệ thức lƣợng trong tam giác vuông” nói riêng có vai trò quan trọng trong chƣơng trình toán học phổ thông. Dạy học Toán theo hƣớng tiếp cận dạy học phân hóa là xu thế dạy học phù hợp với các đối tƣợng học sinh, nhằm phát triển tối đa tiềm năng vốn có của mỗi học sinh dựa vào đặc điểm tâm – sinh lí, năng lực, nhu cầu, sở thích và định hƣớng nghề nghiệp khác nhau của học sinh. 2 Phân hóa trong giáo dục là một nguyên tắc đã đƣợc thực hiện từ lâu ở mọi nền giáo dục, mọi thời kỳ với những yêu cầu, mức độ, hình thức khác nhau. Tuy nhiên, do nhiều nguyên nhân, nhìn chung hiệu quả của giáo dục phân hóa và cả tích hợp trong các nhà trƣờng phổ thông Việt Nam so với yêu cầu mới còn nhiều hạn chế, bất cập.
Bởi thế cần phải hiểu đầy đủ và đầu tƣ đúng mức, bắt đầu từ chính mỗi giáo viên để phát huy tính ƣu việt, nhân văn của dạy học phân hóa. Do vậy, trong dạy học Toán nói chung và dạy học chủ đề “Hệ thức lƣợng trong tam giác vuông” ở môn Toán 9 nói riêng, việc tổ chức dạy học phân hóa hƣớng tới phát triển năng lực cần tiếp tục đƣợc nghiên cứu cụ thể hóa giúp cho học sinh hứng thú học tập và tiến bộ mỗi ngày qua đó nâng cao chất lƣợng và hiệu quả giáo dục. Xuất phát từ những lí do trên nên tôi đã quyết định chọn đề tài nghiên cứu của luận văn là: “Dạy học phân hóa chủ đề hệ thức lƣợng trong tam giác vuông cho học sinh lớp 9 trung học cơ sở”. Mục đích nghiên cứu - Đề xuất một số biện pháp sƣ phạm để thực hiện DHPH một cách có hiệu quả về chủ đề “Hệ thức lượng trong tam giác vuông” ở trƣờng THCS.
Nhiệm vụ nghiên cứu - Nghiên cứu cơ sở lí luận về DHPH; - Điều tra, quan sát và tìm hiểu thực trạng DHPH môn toán ở trƣờng THCS; - Đề xuất một số biện pháp sƣ phạm, xây dựng hệ thống câu hỏi và bài tập về chủ đề “Hệ thức lƣợng trong tam giác vuông” ở chƣơng trình lớp 9 phù hợp với hình thức dạy học phân hóa, phù hợp với yêu cầu bồi dƣỡng năng lực cho học sinh; - TN sƣ phạm kiểm nghiệm tính hiệu quả, tính thiết thực và tính khả thi của các biện pháp mà đề tài đƣa ra. Phạm vi nghiên cứu - Nội dung: Chƣơng “Hệ thức lƣợng trong tam giác vuông”, hình học 9. - Địa bàn nghiên cứu: Lớp 9A1, 9A2 của THCS Lý Thƣờng Kiệt. Khách thể và đối tƣợng nghiên cứu 5.
Khách thể nghiên cứu Quá trình dạy và học chủ đề “Hệ thức lƣợng trong tam giác vuông” ở trƣờng THCS. Đối tượng nghiên cứu Các phƣơng pháp dạy học phân hóa chƣơng “Hệ thức lƣợng trong tam giác vuông”. Giả thuyết khoa học Nếu vận dụng DHPH khi dạy học chủ đề "Hệ thức lƣợng trong tam giác vuông" ở lớp 9 trƣờng THCS Lý Thƣờng Kiệt thì sẽ phát huy cao độ tính tích cực, chủ động của từng HS, góp phần nâng cao chất lƣợng dạy và học. Phƣơng pháp nghiên cứu - Phương pháp nghiên cứu phân tích và tổng hợp tài liệu: Nghiên cứu tài liệu, chọn lọc, phân tích, tổng hợp các tài liệu một cách tổng thể, hoàn chỉnh, toàn diện và khoa học để có cái nhìn khách quan, chính xác về vấn đề nghiên cứu.
- Phương pháp chuyên gia: Tham khảo ý kiến của nhiều chuyên gia về giáo dục, đồng thời trao đổi với nhiều giáo viên phổ thông có nhiều kinh nghiệm dạy học môn Toán để đƣa ra những kết luận bổ ích cho thực tiễn và khoa học. - Phương pháp quan sát: Quan sát trực tiếp hoạt động dạy học, hành vi, thái độ học tập của từng học sinh. - Phương pháp điều tra, khảo sát: Sử dụng phiếu điều tra bằng phiếu hỏi, trao đổi, phỏng vấn GV và HS các trƣờng THCS Lý Thƣờng Kiệt, quận Đống Đa, thành phố Hà Nội để tìm hiểu thực tế quá trình dạy học môn Toán của giáo viên và học sinh phần “Hệ thức lƣợng trong tam giác vuông”. - Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Tổ chức thực nghiệm sƣ phạm một số giáo án soạn theo hƣớng của đề tài nhằm đánh giá tính khả thi và hiệu quả của việc tổ chức DHPH môn Toán 9 ở trƣờng THCS.
4 - Phương pháp thống kê toán học: Sử dụng Execl và SPSS trong thống kê, phân tích kết quả TN sƣ phạm làm minh chứng cho tính hiệu quả của đề tài. Cấu trúc luận văn Nội dung chính của luận văn gồm ba chƣơng: Chƣơng 1. Cơ sở lí luận và thực tiễn của dạy học phân hóa. Dạy học phân hóa chủ đề “Hệ thức lƣợng trong tam giác vuông”.
Thực nghiệm sƣ phạm. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA DẠY HỌC PHÂN HÓA 1. Cơ sở lí luận của dạy học phân hóa 1. Khái niệm dạy học phân hóa Theo tài liệu [14], “phân hóa” là “chia” ra thành nhiều bộ phận khác hẳn nhau.
Để "chia” ngƣời học, có nhiều cách chia, chẳng hạn nhƣ chia theo lứa tuổi, chia theo giới tính, chia theo dân tộc, chia theo khu vực sinh sống,…Trong phạm vi đề tài ta chỉ giới hạn chia theo năng lực và nhu cầu của ngƣời học. Theo tác giả Đỗ Ngọc Thống, phân hóa là một hoạt động phân loại và chia thành nhiều loại đối tƣợng khác nhau, từ đó lựa chọn cách tổ chức, vận dụng nội dung, phƣơng pháp và hình thức phù hợp với đối tƣợng ấy nhằm đạt hiệu quả cao. DHPH là hoạt động dạy học dựa vào đặc điểm tâm – sinh lý, nhịp độ, khả năng, nhu cầu và hứng thú khác nhau của những ngƣời học mà GV lựa chọn mục tiêu, nội dung, phƣơng pháp và hình thức phù hợp qua đó phát triển tối đa tiềm năng, thiên hƣớng vốn có của mỗi học sinh [21]. Theo tài liệu [21]: “Dạy học phân hóa xuất phát từ sự biện chứng của thống nhất và phân hóa, từ yêu cầu đảm bảo thực hiện tốt các mục tiêu dạy học đối với tất cả mọi học sinh, đồng thời khuyến khích phát triển tối đa và tối ƣu những khả năng của cá nhân”.
Mỗi HS là một cá thể có sự khác biệt về điều kiện sinh sống, tâm sinh lí, mức độ nhận thức, trình độ xuất phát, trí tuệ, năng lực và phẩm chất, hứng thú, nhu cầu, phong cách học tập,.cho nên mỗi HS là những cá thể khác nhau. Nhƣ vậy, DHPH là chiến lƣợc dạy học mà việc lựa chọn chƣơng trình, bài giảng và quá trình dạy học phù hợp với những sự khác biệt của từng loại đối tƣợng ngƣời học nhằm phát triển tối đa tiềm năng riêng vốn có của HS.