Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Tổng quan về dạy học theo dự án 1. Một số khái niệm cơ bản a) Dự án Thuật ngữ “Dự án” có nguồn gốc từ tiếng La tinh là “Projicere” ,trong tiếng Anh là “Project” có nghĩa là phác thảo, dự thảo hay thiết kế. Ngày nay, khái niệm dự án được sử dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực khác nhau.
Theo tiêu chuẩn DIN 69901: “Dự án là một kế hoạch, một dự định, về cơ bản được đặc trưng bởi tính duy nhất của các điều kiện trong tính tổng thể của nó, ví dụ có mục đích định trước, giới hạn về thời gian, nhân lực và các điều kiện khác” [16]. Theo các tác giả Clements và Gido (2009): Dự án là một nỗ lực để hoàn thành một mục tiêu cụ thể thông qua một tập hợp các nhiệm vụ liên quan đến nhau và sử dụng hiệu quả các nguồn tài nguyên. Như vậy, thuật ngữ dự án có thể hiểu là một dự định hay một kế hoạch được thực hiện bởi một chuỗi các công việc trong một nhóm điều kiện về thời gian (có hạn), kinh phí, nhân lực, vật lực xác định nhằm đạt được các mục đích đã đề ra. Dự án được thực hiện trong hệ điều kiện nhất định, có tính phức hợp, tổng thể và được thực hiện có tổ chức [20].
b) Dự án học tập Dự án học tập (DAHT) là một nhiệm vụ học tập được thực hiện qua dạy học theo dự án. Do đó, có thể hiểu [3]: DAHT là một dự án trong đó người học thực hiện một nhiệm vụ học tập phức hợp có sự kết hợp giữa lý thuyết và thực hành; kết hợp kiến thức, kỹ năng, kinh nghiệm thực tiễn thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau. c) Dạy học theo dự án Khái niệm DHTDA được định nghĩa và được hiểu theo nhiều cách khác nhau: 4 c Theo Frey K [23], Phương pháp dự án là một con đường giáo dục. Đó là một hình thức của hoạt động học tập, có tác dụng giáo dục.
Quyết định là ở chỗ: nhóm học sinh xác định một chủ đề làm việc, thống nhất về nội dung làm việc, tự lực lập kế hoạch và tiến hành công việc để dẫn đến một sự kết thúc có ý nghĩa, thường xuất hiện một sản phẩm có thể trình ra được. Tác giả Nguyễn Thị Diệu Thảo cho rằng: “DHTDA là một hình thức tổ chức dạy học, trong đó người học dưới sự chỉ đạo của giáo viên thực hiện một nhiệm vụ học tập phức hợp mang tính thực tiễn với hình thức làm việc nhóm là chủ yếu. Nhiệm vụ này được thực hiện với tính tự lực cao trong toàn bộ quá trình học tập, tạo ra những sản phẩm có thể trình bày, giới thiệu” [16]. Mặc dù có nhiều quan niệm khác nhau về DHTDA, nhưng trong mỗi quan niệm đều nổi bật lên tư tưởng lấy người học làm trung tâm, mọi hoạt động học tập đều hướng vào người học.
Trong DHTDA, người học được tự nghiên cứu và hoạt động tích cực, sáng tạo trong tư duy cũng như trong nhận thức; giáo viên là người định hướng, hướng dẫn, trợ giúp người học trong quá trình kiến tạo kiến thức; tạo ra các sảm phẩm thực tế có thể giới thiệu. Trong luận văn này, chúng tôi đồng nhất với quan niệm [8] “DHTDA là PPDH, trong đó học sinh thực hiện một nhiệm vụ học tập phức hợp, gắn với thực tiễn, kết hợp lý thuyết với thực hành, tự lực lập kế hoạch, thực hiện và đánh giá kết quả. Hình thức làm việc chủ yếu là theo nhóm, kết quả dự án là những sản phẩm hành động có thể giới thiệu được”. Đặc điểm của dạy học theo dự án DHTDA có các đặc điểm cơ bản sau [4]: - Định hướng thực tiễn: Chủ đề của mỗi dự án phải được xuất phát từ những tình huống thực tiễn.
Nhiệm vụ của DAHT cần chứa đựng những vấn đề phù hợp với trình độ và khả năng nhận thức của người học 5 c - Có ý nghĩa thực tiễn xã hội: Các DAHT góp phần gắn việc học tập của người học trong nhà trường với thực tiễn đời sống, xã hội. Việc triển khai thực hiện các DAHT góp phần mang lại những tác động xã hội tích cực. - Định hướng hứng thú người học: Người học có thể được tham gia lựa chọn đề tài nghiên cứu, lựa chọn những nội dung học tập phù hợp với khả năng nhận thức và hứng thú cá nhân. Trong quá trình thực hiện DAHT, giáo viên cần tiếp tục phát triển hứng thú của người học.
- Định hướng hành động: Trong quá trình triển khai thực hiện DAHT có sự kết hợp giữa việc nghiên cứu nội dung lý thuyết với vận dụng lý thuyết vào thực hành, vào những hoạt động trong thực tiễn. Thông qua đó, người học có thể củng cố, mở rộng thêm hiểu biết cũng như có thể rèn luyện những kỹ năng, những kinh nghiệm thực tiễn cho bản thân. - Tính phực hợp: Nội dung của DAHT có sự kết hợp tri thức của nhiều môn học hoặc nhiều lĩnh vực khác nhau nhằm giải quyết một vấn đề mang tính phức hợp. - Tính tự lực cao của người học: Trong các giai đoạn của quá trình DHTDA, người học cần tham gia tích cực và tự lực.
Điều đó đòi hỏi và khuyến khích tinh thân trách nhiệm, sự sáng tạo của người học. Giáo viên chủ yếu đóng vai trò tư vấn, hướng dẫn, định hướng, hỗ trợ khi cần thiết. Tuy nhiên, mức độ tự học cần phù hợp với khả năng của người học và mức độ khó khăn của nhiệm vụ. - Cộng tác làm việc: Các DAHT thường được thực hiện theo hình thức làm việc nhóm, trong đó có sự phân công công việc và sự cộng tác làm việc giữa các thành viên trong nhóm.
Trong quá trình triển khai thực hiện DAHT đòi hỏi và rèn luyện ở người học sự sẵn sàng và kĩ năng cộng tác làm việc giữa các thành viên trong nhóm, giữa người học với giáo viên, giữa người học với cộng động học tập. 6 c Định hướng Định thực tiễn Có ý hướng sản nghĩa phẩm xã hội Cộng tác Định làm ĐẶC ĐIỂM hướng việc CỦA DHTDA hứng thú người học Tính Tính tự lực phức cao của Định hợp người học hướng hành động Hình 1.1: Đặc điểm của DHTDA - Định hướng sản phẩm: Trong quá trình triển khai thực hiện DAHT, các sản phẩm được người học tạo ra không chỉ giới hạn trong những bài thu hoạch lý thuyết mà còn có thể tạo ra những sản phẩm vật chất của hoạt động thực tiễn, thực hành. Những sản phẩm của DAHT này có thể sử dụng, công bố, giới thiệu… 1. Vai trò của giáo viên và học sinh trong dạy học theo dự án [9] a) Vai trò của giáo viên - Giáo viên không còn là người chiếm giữ kiến thức và truyền tải các kiến thức, người “cầm tay chỉ việc” cho học sinh mà là người hướng dẫn, định hướng, tham vấn, trợ giúp đồng hành với học sinh.
7 c - Giáo viên phải là người tạo ra các cơ hội học tập cho người học, tổ chức việc học cho người học một cách chủ động, tiếp cận với thông tin, làm mẫu, hỗ trợ và hướng dẫn cho học sinh khi cần thiết. - Giáo viên cần phải tạo ra những môi trường học tập để thúc đấy sự hợp tác trong học tập giữa học sinh với học sinh, giữa học sinh với giáo viên, giữa học sinh với xã hội. - Giáo viên không phải như một chuyên gia mà còn như là một đạo diễn, tổ chức các hoạt động học tập cho học sinh thực hiện DAHT; giúp học sinh định hướng các hoạt động học tập để đảm bảo dự án đi đến thành công. b) Vai trò của học sinh - Đóng vai trò trung tâm trong mọi hoạt động.
- Dưới sự hỗ trợ của giáo viên, người học được tự lựa chọn nội dung, đề tài nghiên phù hợp với năng lực, khả năng của bản thân; tự định hướng các hoạt động thực hiện DAHT. - Người học được tham gia tích cực, chủ động, cộng tác với các thành viên trong nhóm để giải quyết những nội dung học tập phức hợp. - Người học không còn hoạt động thụ động theo sự điều khiển của giáo viên mà tự tìm ra kiến thức và thực sự trở thành tác giả của việc học tập của họ. Ưu điểm, hạn chế của dạy học theo dự án Mỗi phương pháp dạy học, hình thức dạy học đều có những ưu điểm, hạn chế nhất định.
DHTDA cũng có một số những ưu điểm và hạn chế sau: a) Ưu điểm - Đối với giáo viên: DHTDA góp phần nâng cao tính chuyên nghiệp, sự hợp tác trong quá trình tổ chức dạy học với các đồng nghiệp; Tạo cơ hội để có thể xây dựng các mối quan hệ với học sinh; Đưa ra các mô hình triển khai, cho phép hỗ trợ các đối tượng học sinh đa dạng bằng việc tạo ra nhiều cơ hội học tập hơn trong lớp học. 8 c - Đối với học sinh: Giúp hình thành và phát triển các kĩ năng, năng lực cần thiết cho học sinh như: Kĩ năng giao tiếp, làm việc nhóm; năng lực tổ chức, tự lập kế hoạch, giải quyết vấn đề., người học sẽ có trách nhiệm hơn trong học tập. Thông qua DHTDA, học sinh tham gia sẽ lĩnh hội được các kiến thức cơ bản, hình thành và phát triển được các kỹ năng cần thiết cho bản thân; khuyến khích ở người học khả năng tự giải quyết vấn đề một cách tự lực và giúp cho khả năng giao tiếp của người học được phát triển. - Đối với dạy học: DHTDA góp phần gắn kết giữa lý thuyết với thực hành, tư duy với hành động.; cùng một nội dung học tập, mỗi người học khác nhau sẽ có những cách học tập khác nhau; Tạo cơ hội cho học sinh được nghiên cứu, khám phá, tự lực tìm hiểu và kiến tạo kiến thức; có sự hợp tác với các bạn trong nhóm, tạo cơ hội để phát triển tư duy sáng tạo, khả năng giao tiếp; rèn luyện kĩ năng nghiên cứu khoa học và kĩ năng tự học suốt đời.
b) Hạn chế - Về nội dung chương trình: Không phải mọi nội dung, mọi chủ đề trong sách giáo khoa, trong môn học đều có thể tổ chức DHTDA được hiệu quả. Do vậy, người giáo viên cần phải nghiên cứu kỹ mục đích, yêu cầu và nội dung chương trình của môn học để có thể lựa chọn, đề xuất và xây dựng các tình huống có thể tổ chức DHTDA hoặc hướng dẫn người học tìm chủ đề có liên quan đến nội dung học được hiệu quả. - Về giáo viên: Cần nhiều thời gian, công sức để nghiên cứu và chuẩn bị các vấn đề liên quan đến DAHT; Đòi hỏi giáo viên phải có trình độ chuyên môn cao và nghiệp vụ vững vàng.