Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Một số khái niệm Để có thể xây dựng được biện pháp dạy học phân môn học hát cho HS lớp 4, chúng tôi thấy cần phải bắt đầu bằng việc giải thích rõ một số khái niệm có liên quan như: dạy học, quá trình dạy học, phương pháp dạy học âm nhạc. Dạy học và quá trình dạy học 1. Dạy học Trong tiến trình hình thành và phát triển, con người đã không ngừng nhận thức, trải nghiệm, đúc kết kinh nghiệm từ thực tiễn, thế giới khách quan, nghiên cứu các quy luật, thành tựu lịch sử để hệ thống, khái quát hóa truyền lại cho thế hệ sau.
Quá trình hoạt động truyền thụ và lĩnh hội tri thức đó được hiểu là dạy học. Trong quan niệm của người Việt Nam, người thầy là một nhân tố quan trọng quyết định sự nghiệp giáo dục con người. Có rất nhiều quan điểm về dạy học chẳng hạn: Theo Nguyễn Ngọc Quang trong cuốn Nguyễn Ngọc Quang - nhà sư phạm, người góp phần đổi mới lí luận dạy học đã viết: “Học là quá trình tự giác, tích cực, tự chiếm lĩnh khái niệm khoa học dưới sự điều khiển khoa học của GV” [39; 57] “Dạy là việc GV điều khiển quá trình HS chiếm lĩnh khái niệm khoa học, để phát triển và hình thành nhân cách HS” [39; 60]. Trong cuốn Tâm lý học dạy học - 1983, Hồ Ngọc Đại cho rằng: Dạy học là một quá trình gồm toàn bộ các thao tác có tổ chức và có định hướng giúp người học từng bước có năng lực tư duy và năng lực hành động với mục đích chiếm lĩnh các giá trị trinh thần, các hiểu biết, các kỹ năng, các giá trị văn hóa mà nhân loại đã đạt được để trên cơ sở đó có khả năng giải quyết được các bài toán thực tế đặt ra trong toàn bộ cuộc sống của mỗi người học [13; 239].
8 Từ các quan điểm trên, chúng tôi cho rằng, hoạt động dạy của GV và hoạt động học của HS mang tính hai chiều. Mặc dù hoạt động học và dạy cùng chung mục tiêu, nhưng ở mỗi hoạt động có những yêu cầu, đặc điểm riêng. Hai hoạt động diễn ra khác nhau nhưng thống nhất chặt chẽ, có tác động biện chứng và là hai thành tố không thể tách rời, cùng hướng tới, một mục đích, một nội dung nhằm chiếm lĩnh tri thức, các giá trị văn hóa, giá trị tinh thần nhằm hình thành, phát triển và hoàn thiện mỗi con người. Quá trình dạy học Để thực hiện được nhiệm vụ và mục tiêu dạy học, hoạt động dạy học thường được diễn ra trong một quá trình được gọi là quá trình dạy học.
Theo Phạm Viết Vượng: "Quá trình dạy học về thực chất là xác định đúng mục đích, hiện đại hóa nội dung và hoàn thiện về phương pháp" [54; 13]. Cuốn sách Lý luận dạy học của tác giả Nguyễn Văn Hộ thì: “Quá trình dạy học, về bản chất là quá trình nhận thức đặc biệt của HS do GV tổ chức, điều khiển nhằm chiếm lĩnh nội dung học vấn phổ thông” [18; 24]. Quá trình dạy học có mối quan hệ thống nhất, đan xen và tương tác với nhau trong khoảng không gian và thời gian nhất định, diễn ra đồng thời và phối hợp chặt chẽ tạo nên hiệu quả cho quá trình dạy học. Một quá trình dạy học hiệu quả phải bao gồm đầy đủ chủ thể, đối tượng dạy học, mục đích, yêu cầu, nhiệm vụ, nội dung, phương pháp, phương tiện, hình thức tổ chức, điều kiện và kết quả dạy học.
Mỗi một thành tố vừa nêu đều đóng vai trò quan trọng trong quá trình dạy học. Như vậy, theo quan điểm của chúng tôi: Quá trình dạy học được hiểu là một chuỗi hoạt động bao gồm dạy và học. Trong đó, giáo viên với vai trò tổ chức, định hướng và điều khiển hoạt động học giúp học sinh lĩnh hội kiến thức một cách chủ động, tự giác, tích cực. Phương pháp dạy học và phương pháp dạy hát 1.
Phương pháp dạy học Để dạy học đem lại hiệu quả cần phải có phương pháp. Về khái niệm phương pháp, trong cuốn Phương pháp dạy học âm nhạc của nhạc sĩ Hoàng Long - Hoàng Lân có viết: “phương pháp là cách thức, là con đường, là cách đi, phương sách, phương thức để giải quyết một vấn đề đặt ra. Có hàng chục định nghĩa khác nhau về phương pháp nhưng đều chung một ý lớn: đó là cách thức đạt tới mục đích mục tiêu giải quyết một công việc, học tập tìm hiểu một vấn đề” [27; 45]. Về khái niệm phương pháp dạy học, tác giả Nguyễn Văn Cường trong cuốn Lí luận dạy học hiện đại - cơ sở đổi mới mục tiêu, nội dung và phương pháp dạy học cho rằng: “Phương pháp dạy học là những hình thức và cách thức hoạt động của GV và HS trong những môi trường dạy học được tổ chức nhằm lĩnh hội tri thức, kĩ năng, thái độ, phát triển năng lực và phẩm chất” [8; 98].
Có thể còn nhiều cách giải thích khái niệm về phương pháp dạy học khác nhau, về cơ bản chúng tôi đồng thuận với cách giải thích theo khái niệm của tác giả Nguyễn Văn Hộ trong cuốn Lí luận dạy học: “Phương pháp dạy học là các con đường, là cách thức vận động của nội dung dạy học phù hợp với quy luật phát triển tâm lí, sinh lí và trình độ nhận thức của người học, là các biện pháp tổ chức hợp tác giữa GV và trò nhằm giúp cho trò chiếm lĩnh được nội dung dạy học một cách vững chắc” [18; 14]. Phương pháp dạy hát Từ khái niệm phương pháp dạy học đã nêu ở 1.1, chúng tôi muốn làm rõ hơn về ca hát, phương pháp dạy học âm nhạc để từ đó đưa ra khái niệm về phương pháp dạy hát. Ca hát là gì? Trong cuốn Phương pháp sư phạm thanh nhạc, tác giả Trung Kiên viết: “Ca hát là một môn nghệ thuật phối hợp âm nhạc và ngôn 10 ngữ” [21; 7]. Như vậy, ca hát là sự kết hợp giữa giai điệu của âm thanh và lời ca.
Nói cách khác, ca hát là sử dụng giọng người thể hiện những cung bậc cảm xúc, truyền đạt những tâm tư, tình cảm của tác phẩm âm nhạc tới người nghe. Ca hát phù hợp với tất cả tầng lớp, mọi lứa tuổi, không phân biệt màu da hay tôn giáo. Ca hát xuất hiện ở mọi nơi, như một món ăn tinh thần không thể thiếu trong đời sống con người. Mọi người có thể hát trong lúc vui chơi, giải trí hay lao động sản xuất.
Đây là hoạt động rất phổ biến, được nhiều người yêu thích và thưởng thức, tiếp nhận. Theo Hoàng Long - Hoàng Lân: “Ca hát là một nhu cầu của con người… có ảnh hưởng trực tiếp và sâu sắc đến tư tưởng, tình cảm, cảm xúc của mọi người” [27; 57]. Bàn về vai trò của ca hát trong giáo dục âm nhạc cho HS, trong cuốn Phương pháp dạy học âm nhạc của tác giả Ngô Thị Nam có viết: Hát có vị trí quan trọng trong đời sống con người. Hoạt động ca hát ảnh hưởng trực tiếp đến con người bằng tác động của âm nhạc và lời ca, trong đó không chỉ có sự thể hiện tình cảm của người hát mà còn khơi dậy ở người nghe những hiểu biết nhất định.
Ca hát đặc biệt gần gũi và phù hợp với trẻ. Đó là một dạng hoạt động chủ yếu trong chương trình giáo dục âm nhạc cho trẻ ở các độ tuổi: từ nhà trẻ, mẫu giáo, trường tiểu học và đặc biệt có ý nghĩa đối với HS trung học cơ sở [30; 53]. Từ các khái niệm về phương pháp, phương pháp dạy học, ca hát, chúng tôi đưa ra khái niệm phương pháp dạy học hát như sau: Phương pháp dạy học hát là các biện pháp tổ chức hợp tác giữa GV và HS, nhằm giúp cho HS chiếm lĩnh được kiến thức về ca hát, cụ thể là có kiến thức và kỹ năng hát để thể hiện bài hát sao cho hay, có sức truyền cảm. Bằng cách sử dụng phương pháp dạy học hát phù hợp, GV là người tổ chức, định hướng giúp HS tiếp thu kiến thức âm nhạc một cách cụ thể, thông qua các hoạt động HS có thể chiếm lĩnh và tích lũy kinh nghiệm âm nhạc.
Từ đó, 11 giúp nuôi dưỡng tâm hồn, trau dồi phẩm chất đạo đức, năng lực cảm thụ âm nhạc và thúc đẩy sự phát triển toàn diện cho các em. Có thể kể đến một vài phương pháp dạy học hát phổ biến hiện nay như: Phương pháp dùng lời: thường được sử dụng phổ biến khi GV giới thiệu về tác giả, tác phẩm, giới thiệu nội dung bài, kể chuyện âm nhạc hoặc thuyết trình khi giảng giải, phân tích, hướng dẫn rèn luyện kỹ năng hát. Phương pháp dùng lời bao gồm thuyết trình và vấn đáp. Đây là phương pháp truyền thống thường được sử dụng nhiều trong quá trình dạy học.
Tuy nhiên, trong yêu cầu đổi mới phương pháp giáo dục hiện nay thì phương pháp dùng lời rất hạn chế, mà chủ yếu là làm sao phát huy tính tích cực, sáng tạo, lấy HS làm trung tâm. Dùng lời trong khi dạy học âm nhạc đòi hỏi GV phải sử dụng một cách hợp lý, lời nói cần rõ ràng, mạch lạc để truyền đạt kiến thức đến HS. Phương pháp thuyết trình là điều cần thiết để giải thích các khái niệm, giới thiệu nội dung, kiến thức cần ngắn gọn, mạch lạc tránh lối nói dài dòng, thông tin xáo rỗng, không bám sát nội dung. Phương pháp vấn đáp thì cần rõ ràng, đủ ý để HS dễ hiểu, dễ nắm bắt vấn đề.
Có thể nói, phương pháp dùng lời là phương pháp quan trọng, nhưng để đạt được hiệu quả cao trong dạy học cần kết hợp khéo léo với các phương pháp, phương thức khác. Phương pháp trình bày tác phẩm: Dùng để làm mẫu hay hát mẫu, được đánh giá là cách thức cần thiết và có hiệu quả trong dạy học. Mục đích của làm mẫu là diễn tả lại một cách chuẩn xác nội dung cần đạt để người học cảm nhận và thực hiện theo. Trong hát mẫu, từ việc lắng nghe âm thanh, giọng hát, quan sát điệu bộ, hành vi, cử chỉ, thái độ của GV khi hát mẫu, mà HS biết cách mô phỏng, bắt chước theo.
Nói cách khác, mỗi tác phẩm âm nhạc ra đời, trải qua ba lần sáng tạo, đó là sự sáng tạo của người sáng tác, người biểu diễn và cuối cùng là người nghe. Thông qua giọng hát của GV kết hợp với giai điệu của nhạc cụ mà tác 12 phẩm âm nhạc truyền đến HS một cách trực tiếp, tác động mạnh mẽ vào cảm xúc, tâm hồn các em.