Luận văn thạc sĩ dạy học dân ca đông anh cho sinh viên thanh nhạc trường đại học văn hóa thể thao và du lịch thanh hóa

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu dạy học dân ca Đông Anh cho sinh viên thanh nhạc tại trường Đại học Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa.

• Tác giả: Phạm Thị Hải
• Người hướng dẫn: PGS.TS Trịnh Hoài Thu
• Trường học: Trường Đại học Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa
• Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học âm nhạc
• Đề tài: Dạy học Dân ca Đông Anh cho sinh viên Thanh nhạc
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Dân Ca Đông Anh Giá Trị Văn Hóa Thanh Hóa

Dân ca Đông Anh, một phần không thể thiếu của văn hóa Thanh Hóa, là di sản quý báu cần được bảo tồn và phát huy. Nằm ở trung tâm huyện Đông Sơn, xã Đông Anh không chỉ nổi tiếng với các trò diễn mà còn là nơi khởi nguồn của những làn điệu dân ca trữ tình, mang đậm bản sắc địa phương. Dân ca Đông Anh phản ánh đời sống tinh thần, phong tục tập quán và tình cảm của người dân nơi đây. Việc nghiên cứu và dạy học dân ca tại các trường đại học như Trường Đại học Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống. Dân ca Đông Anh không chỉ là những bài hát, điệu múa mà còn là cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa các thế hệ, góp phần xây dựng một nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Theo tác giả Phạm Phúc Minh, dân ca là "những bài hát cổ truyền do nhân dân sáng tác, được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác và được nhân dân ca hát theo phong tục tập quán của từng địa phương, từng dân tộc".

1.1. Nguồn Gốc và Đặc Điểm Dân Ca Đông Anh Đông Sơn

Dân ca Đông Anh có nguồn gốc từ nhu cầu tâm linh, giải trí và giao lưu của người dân sau những ngày lao động vất vả. Các bài ca, điệu múa được sáng tạo và lưu truyền qua nhiều thế hệ, dần định hình và trở thành tài sản chung của cộng đồng. Dân ca Đông Anh bao gồm nhiều thể loại như hát Xẩm, hát Dâng quạt, hát Chúc vịnh, hát Xuống chèo, đặc biệt là các bài ca trong diễn xướng Múa đèn, trò Tiên Cuội, trò Thiếp. Hát giao duyên ở Đông Anh cũng mang những nét đặc trưng riêng, thể hiện qua cách sử dụng ngôn từ và hình ảnh độc đáo. Những làn điệu dân ca này không chỉ phản ánh đời sống vật chất mà còn thể hiện đời sống tinh thần phong phú của người dân Đông Anh. Dân ca Đông Anh là những câu ca, điệu hát được các “nhạc sĩ” bình dân ở Đông Anh sáng tạo qua cảm xúc, kinh nghiệm trong cuộc sống và lưu truyền từ đời này qua đời khác bằng truyền miệng.

1.2. Vai Trò Của Dân Ca Đông Anh Trong Đời Sống Văn Hóa

Dân ca Đông Anh không chỉ là một loại hình nghệ thuật mà còn là một phần quan trọng của đời sống văn hóa cộng đồng. Nó được sử dụng trong các lễ hội, các buổi sinh hoạt văn hóa, các hoạt động giao lưu văn nghệ. Dân ca Đông Anh góp phần tạo nên bản sắc văn hóa riêng của vùng đất Đông Anh, Thanh Hóa. Việc bảo tồn và phát huy giá trị của dân ca Đông Anh có ý nghĩa quan trọng trong việc giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc. Dân ca Đông Anh còn là phương tiện để truyền tải những giá trị đạo đức, những bài học kinh nghiệm từ thế hệ này sang thế hệ khác. Nó cũng là nguồn cảm hứng cho các nghệ sĩ sáng tạo ra những tác phẩm mới, góp phần làm phong phú thêm nền văn hóa Việt Nam.

II. Thực Trạng Dạy Học Dân Ca Đông Anh Tại Đại Học Thanh Hóa

Hiện nay, việc dạy học dân ca Đông Anh tại Trường Đại học Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa còn nhiều hạn chế và bất cập. Chương trình Thanh nhạc mới chỉ giới thiệu một vài bài tiêu biểu, nội dung bài giảng chưa thực sự thiết thực, dẫn đến việc tiếp thu của sinh viên còn hạn chế. Cần có sự bổ sung và xây dựng chương trình giảng dạy cụ thể hơn, đưa nội dung dạy học dân ca Đông Anh vào chương trình đào tạo môn Thanh nhạc. Việc này không chỉ cung cấp kiến thức cơ bản về âm nhạc dân gian cho sinh viên mà còn trang bị cho họ những bài dân ca đặc trưng, phù hợp với khả năng âm nhạc, để họ có thể sử dụng trong công tác sau này. Đồng thời, nó góp phần giữ gìn và phát huy giá trị của dân ca Đông Anh trong thời kỳ hội nhập. Theo luận văn, hiện nay, việc dạy học dân ca Đông Anh vẫn còn hạn chế và bất cập, trong chương trình Thanh nhạc mới chỉ xuất hiện một vài bài tiêu biểu, nội dung bài giảng chưa thiết thực dẫn đến việc tiếp thu và lĩnh hội của SV chưa cao.

2.1. Hạn Chế Trong Chương Trình Giảng Dạy Thanh Nhạc Hiện Tại

Chương trình giảng dạy thanh nhạc hiện tại tại Trường Đại học Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa chưa chú trọng đúng mức đến việc dạy học dân ca Đông Anh. Số lượng bài dân ca được đưa vào giảng dạy còn ít, nội dung giảng dạy chưa sâu sắc, chưa khai thác hết giá trị nghệ thuật của dân ca Đông Anh. Phương pháp giảng dạy còn mang tính lý thuyết, ít thực hành, chưa tạo được sự hứng thú cho sinh viên. Đội ngũ giảng viên chưa được đào tạo chuyên sâu về dân ca Đông Anh, dẫn đến việc truyền đạt kiến thức còn hạn chế. Cơ sở vật chất, trang thiết bị phục vụ cho việc dạy học dân ca còn thiếu thốn, ảnh hưởng đến chất lượng giảng dạy.

2.2. Khó Khăn Trong Việc Tiếp Cận Dân Ca Đông Anh Của Sinh Viên

Sinh viên ngành Thanh nhạc tại Trường Đại học Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa gặp nhiều khó khăn trong việc tiếp cận dân ca Đông Anh. Nhiều sinh viên chưa có kiến thức nền tảng về âm nhạc dân gian, đặc biệt là dân ca Đông Anh. Các em chưa hiểu rõ về lịch sử, văn hóa, phong tục tập quán của vùng đất Đông Anh, dẫn đến việc cảm thụ âm nhạc còn hạn chế. Ngôn ngữ trong dân ca Đông Anh sử dụng nhiều từ ngữ địa phương, gây khó khăn cho sinh viên trong việc hiểu và hát đúng. Sinh viên chưa được trang bị đầy đủ kỹ năng thanh nhạc để xử lý các làn điệu dân ca Đông Anh một cách chuyên nghiệp.

III. Phương Pháp Dạy Dân Ca Đông Anh Hiệu Quả Cho Sinh Viên

Để nâng cao hiệu quả dạy học dân ca Đông Anh cho sinh viên Thanh nhạc, cần có những phương pháp giảng dạy phù hợp. Cần bổ sung các làn điệu dân ca Đông Anh vào chương trình giảng dạy Thanh nhạc, đồng thời xây dựng nội dung bài giảng thiết thực, hấp dẫn. Giảng viên cần có kiến thức chuyên sâu về dân ca Đông Anh, có kỹ năng sư phạm tốt và lòng yêu nghề. Cần vận dụng kỹ thuật thanh nhạc vào dạy học dân ca, giúp sinh viên hát đúng, hát hay và thể hiện được cảm xúc của bài hát. Cần tăng cường thực hành, tạo điều kiện cho sinh viên tham gia các hoạt động biểu diễn, giao lưu văn nghệ để nâng cao kỹ năng và kinh nghiệm. Theo luận văn, cần bổ sung các làn điệu dân ca Đông Anh vào trong chương trình giảng dạy Thanh nhạc, yêu cầu đối với Giảng viên dạy học dân ca Đông Anh, vận dụng kỹ thuật thanh nhạc vào dạy học dân ca Đông Anh.

3.1. Bổ Sung Làn Điệu Dân Ca Đông Anh Vào Chương Trình Thanh Nhạc

Việc bổ sung các làn điệu dân ca Đông Anh vào chương trình Thanh nhạc là rất cần thiết. Cần lựa chọn những bài dân ca tiêu biểu, phù hợp với trình độ và khả năng của sinh viên. Nội dung bài giảng cần được xây dựng một cách khoa học, logic, đảm bảo cung cấp đầy đủ kiến thức về lịch sử, văn hóa, âm nhạc của dân ca Đông Anh. Cần chú trọng đến việc phân tích cấu trúc âm nhạc, lời ca, ý nghĩa của từng bài hát. Cần hướng dẫn sinh viên cách hát đúng, hát hay, thể hiện được cảm xúc của bài hát. Cần tạo điều kiện cho sinh viên tìm hiểu sâu hơn về dân ca Đông Anh thông qua các hoạt động ngoại khóa, các buổi giao lưu văn nghệ.

3.2. Vận Dụng Kỹ Thuật Thanh Nhạc Trong Dạy Dân Ca Đông Anh

Kỹ thuật thanh nhạc đóng vai trò quan trọng trong việc dạy học dân ca Đông Anh. Cần hướng dẫn sinh viên cách sử dụng hơi thở, khẩu hình, âm vực, nhả chữ một cách chính xác. Cần giúp sinh viên khắc phục những lỗi kỹ thuật thường gặp khi hát dân ca. Cần khuyến khích sinh viên sáng tạo, tìm tòi những cách thể hiện mới, phù hợp với phong cách cá nhân. Cần tạo điều kiện cho sinh viên luyện tập thường xuyên để nâng cao kỹ năng thanh nhạc. Việc vận dụng kỹ thuật thanh nhạc giúp sinh viên hát dân ca Đông Anh một cách chuyên nghiệp, truyền cảm và hấp dẫn.

3.3. Yêu Cầu Đối Với Giảng Viên Dạy Dân Ca Đông Anh

Giảng viên dạy dân ca Đông Anh cần có kiến thức chuyên sâu về âm nhạc dân gian, đặc biệt là dân ca Đông Anh. Giảng viên cần có kỹ năng sư phạm tốt, có khả năng truyền đạt kiến thức một cách dễ hiểu, hấp dẫn. Giảng viên cần có lòng yêu nghề, tâm huyết với việc bảo tồn và phát huy giá trị của dân ca Đông Anh. Giảng viên cần không ngừng học hỏi, nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ. Giảng viên cần tạo môi trường học tập thân thiện, cởi mở, khuyến khích sinh viên sáng tạo, phát huy khả năng của bản thân.

IV. Ứng Dụng Dân Ca Đông Anh Trong Thực Hành Nghề Nghiệp Âm Nhạc

Việc học dân ca Đông Anh không chỉ giúp sinh viên hiểu biết thêm về văn hóa truyền thống mà còn mở ra nhiều cơ hội trong thực hành nghề nghiệp. Sinh viên có thể sử dụng dân ca Đông Anh để biểu diễn trong các chương trình văn nghệ, tham gia các hoạt động giao lưu văn hóa, hoặc sáng tạo ra những tác phẩm âm nhạc mới mang đậm bản sắc dân tộc. Dân ca Đông Anh cũng có thể được sử dụng trong các hoạt động giáo dục, giúp học sinh hiểu biết thêm về lịch sử, văn hóa của quê hương. Việc phát triển dân ca trong du lịch cũng là một hướng đi tiềm năng, góp phần quảng bá văn hóa Thanh Hóa đến với du khách trong và ngoài nước. Theo luận văn, dạy học dân ca Đông Anh áp dụng vào môn thực hành nghề nghiệp.

4.1. Biểu Diễn Dân Ca Đông Anh Trong Các Sự Kiện Văn Hóa

Sinh viên có thể sử dụng những kiến thức và kỹ năng đã học về dân ca Đông Anh để biểu diễn trong các sự kiện văn hóa, như các lễ hội truyền thống, các buổi giao lưu văn nghệ, các chương trình quảng bá du lịch. Việc biểu diễn dân ca Đông Anh không chỉ giúp sinh viên thể hiện tài năng mà còn góp phần quảng bá văn hóa Thanh Hóa đến với công chúng. Sinh viên có thể sáng tạo ra những hình thức biểu diễn mới, kết hợp dân ca Đông Anh với các loại hình nghệ thuật khác để tạo ra những sản phẩm độc đáo, hấp dẫn.

4.2. Sáng Tạo Nghệ Thuật Từ Nguồn Cảm Hứng Dân Ca Đông Anh

Dân ca Đông Anh có thể là nguồn cảm hứng vô tận cho các nghệ sĩ sáng tạo ra những tác phẩm âm nhạc mới. Sinh viên có thể sử dụng những giai điệu, lời ca, ý nghĩa của dân ca Đông Anh để sáng tác ra những bài hát, bản nhạc, vở kịch mang đậm bản sắc dân tộc. Việc sáng tạo nghệ thuật từ dân ca Đông Anh không chỉ giúp sinh viên phát huy khả năng sáng tạo mà còn góp phần làm phong phú thêm nền âm nhạc Việt Nam.

V. Kết Luận Tầm Quan Trọng Của Dân Ca Đông Anh Trong Giáo Dục

Việc dạy học dân ca Đông Anh tại Trường Đại học Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống. Cần có sự quan tâm, đầu tư hơn nữa cho việc dạy học dân ca, để dân ca Đông Anh mãi là niềm tự hào của người dân Thanh Hóa. Việc nghiên cứu và ứng dụng dân ca Đông Anh trong giáo dục không chỉ giúp sinh viên hiểu biết thêm về văn hóa truyền thống mà còn góp phần xây dựng một nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Bảo tồn dân ca là trách nhiệm của mỗi người dân Việt Nam.

5.1. Gìn Giữ Bản Sắc Văn Hóa Thông Qua Dân Ca Đông Anh

Dân ca Đông Anh là một phần không thể thiếu của bản sắc văn hóa Thanh Hóa. Việc dạy học dân ca giúp sinh viên hiểu rõ hơn về lịch sử, văn hóa, phong tục tập quán của quê hương. Từ đó, các em có ý thức hơn trong việc gìn giữ và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống. Dân ca Đông Anh là cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa các thế hệ, giúp chúng ta hiểu rõ hơn về cội nguồn của mình.

5.2. Phát Triển Dân Ca Đông Anh Trong Bối Cảnh Hội Nhập

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế, việc phát triển dân ca Đông Anh là rất quan trọng. Cần có những giải pháp để đưa dân ca Đông Anh đến với bạn bè quốc tế, giới thiệu những nét đẹp văn hóa của Việt Nam. Cần khuyến khích các nghệ sĩ sáng tạo ra những tác phẩm âm nhạc mới, kết hợp dân ca Đông Anh với các yếu tố hiện đại để tạo ra những sản phẩm độc đáo, hấp dẫn. Việc phát triển dân ca không chỉ giúp bảo tồn văn hóa mà còn góp phần thúc đẩy du lịch và phát triển kinh tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ DÂN CA ĐÔNG ANH THANH HÓA VÀ THỰC TRẠNG DẠY HỌC DÂN CA ĐÔNG ANH TẠI TRƯỜNG ĐHVH,TT&DL THANH HÓA 1. Khái quát về dân ca Đông Anh Thanh Hóa Đông Anh là một xã ở trung tâm huyện Đông Sơn, Tỉnh Thanh Hóa. Nói đến Đông Anh, người Thanh Hóa nghĩ ngay đến một trung tâm diễn trò và cũng là điểm xuất phát của các làn điệu dân ca Đông Anh. Đồng thời, dân ca Đông Anh mang trong mình những nét đặc sắc trữ tình riêng.

Cho đến nay, đánh giá về loại dân ca này vẫn còn nhiều ý kiến khác nhau. Có ý kiến nghiêng về cấu trúc âm nhạc, lời ca cho rằng đây là một loại dân ca, nằm trong hệ thống dân ca đồng bằng châu thổ Bắc bộ. Có ý kiến nghiêng về lối diễn xuất cho rằng đây là một loại hát múa tổng hợp. Khái niệm Dân ca Việt Nam là một thể loại âm nhạc cổ truyền của Việt Nam, hiện vẫn đang được sáng tác.

Dân ca có nhiều làn điệu từ khắp các vùng miền cộng đồng người, thể hiện bản sắc của các dân tộc Việt Nam do chính người dân lao động tự sáng tác theo tập quán, phong tục. Các làn điệu dân ca thể hiện phong cách bình dân, sát với cuộc sống lao động mọi người. Các dịp biểu diễn thường là trong lễ hội, hát làng nghề. Ngày thường dân ca cũng được hát lên trong lao động để động viên nhau, hay trong tình yêu đôi lứa, trong tình cảm giữa người và người.

Dân ca Theo tác giả Phạm Phúc Minh khi nói về dân ca Việt Nam: “Dân ca là những bài hát cổ truyền do nhân dân sáng tác, được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác và được nhân dân ca hát theo phong tục tập quán của từng địa phương, từng dân tộc” [23; tr. 8 Cũng theo tác giả Trần Quang Hải: “Dân ca là những bài hát, khúc ca được sáng tác và lưu truyền trong dân gian mà không thuộc về riêng một tác giả nào. Đầu tiên bài hát có thể do một người nghĩ ra rồi truyền miệng qua nhiều người từ đời này qua đời khác và được phổ biến ở từng vùng, từng dân tộc… Các bài dân ca được gọt giũa, sàng lọc qua nhiều năm tháng bền vững với thời gian” [38]. Cùng với khái niệm về dân ca của các tác giả khác, ta có thể hiểu dân ca là những câu ca, điệu hát được các “nhạc sĩ” bình dân sáng tạo qua cảm xúc, kinh nghiệm trong cuộc sống và lưu truyền từ đời này qua đời khác bằng truyền miệng.

Những sáng tạo của họ nhằm phục vụ cho nhu cầu của chính mình và cộng đồng. Có thể nói việc bảo tồn, kế thừa và phát huy giá trị di sản dân ca là truyền thống của dân tộc ta từ bao đời nay. Nhiều làn điệu, bài bản dân ca đã được truyền bá từ thế hệ này sang thế hệ khác, vẫn được sáng tác và được chuyển hóa thành những dị bản làm cho dân ca ngày càng phong phú và đa dạng. Có thể lấy ví dụ như: Ví giận thương của dân ca Nghệ tĩnh.

Một thời gian dài nó được coi là dân ca cổ không biết tác giả, thực chất bài dân ca này vốn là một đoạn trích trong vở kịch dân ca “ Khi ban đội vắng nhà” của tác giả Nguyễn Trung Phong năm 1967. Hay bài “Người ở đừng về” dân ca quan họ Bắc Ninh cũng được tác giả Xuân Tứ cải biên. Ở thanh hóa một số ca khúc mang âm hưởng dân ca Thanh Hóa như: Chào sông Mã anh hùng của tác giả Xuân Giao, Thanh Hóa anh hùng của tác giả Hoàng Đạm hay Khúc tình ca thanh hóa của tác giả Nguyễn Trọng. Dân ca Đông Anh Đông Anh là một vùng đất không chỉ biết đến với những trò diễn xướng nổi tiếng, mà còn là nơi có những làn điệu dân ca thắm đượm tình 9 người.

Chúng tôi xin trích một số câu có liên quan đến địa danh của xã Đông Anh cũ: Viên Khê có giếng nước tròn Vừa đẹp con gái, lại giòn con trai [19; tr. *** Ba năm một khoá trò lề Lấy chồng hàng tổng thì về mà coi. Ba năm một khoá trò chơi Đông, Tây, Nam, Bắc xin mời về đây [18; tr. *** Hỡi cô thắt dải lưng xanh Có về làng Đại với anh thì về.

Làng Đại có cây bồ đề Có giàn thiên lý, có nghề bắt lươn [19; tr. Dân ca ở Đông Anh có nhiều thể loại: hát Xẩm; hát Dâng quạt; hát Chúc vịnh; hát Xuống chèo. nhưng độc đáo nhất là các bài dân ca được gắn với các trò diễn xướng như: các bài ca trong diễn xướng Múa đèn, trò Tiên Cuội, trò Thiếp. những bài ca này nằm trong diễn xướng như một tổ khúc, nhưng chúng ta có thể hát tách từng bài đều được.

Hát giao duyên ở Đông Anh cũng khá đặc biệt, về hình thức, thủ tục loại dân ca này cũng tương tự như một số làng khác nhưng cách sử dụng ngôn từ, hình ảnh trong câu ca lại luôn tạo ra những dấu ấn riêng: “Bấy lâu chàng bận đi mô (đâu) Mà chàng không rẽ xuống hồ thăm sen?” Hay lời ca của cô thợ dệt: “Quay tơ vẫn giữ mối Dẫu năm bảy mối em vẫn chờ mối anh.” 10 Từ đó suy ra nguồn gốc của dân ca Đông Anh xuất phát từ nhu cầu tâm linh, nhu cầu giải trí sau những ngày lao động mệt nhọc, nhu cầu giao lưu, học hỏi nhau trong công việc làm ăn. Đầu tiên có thể có một người khởi xướng nghĩ ra các bài ca, điệu múa và cách trình diễn này, nhưng qua quá trình biểu diễn, qua thời gian lưu truyền, chắt lọc trong dân gian từ đời này qua đời khác, qua lăng kính thẩm mỹ, hệ tư tưởng thời đại này qua thời đại khác mà dân ca Đông Anh dần định hình và trở thành tài sản chung của tất cả mọi người. Vậy dân ca Đông Anh là gì? Chúng tôi tạm giải thích như sau: Dân ca Đông Anh là những câu ca, điệu hát được các “nhạc sĩ” bình dân ở Đông Anh sáng tạo qua cảm xúc, kinh nghiệm trong cuộc sống và lưu truyền từ đời này qua đời khác bằng truyền miệng. Những sáng tạo của họ nhằm phục vụ cho nhu cầu của chính mình và cộng đồng.

Đặc điểm âm nhạc của dân ca Đông Anh 1. Vài nét về không gian văn hóa của Dân ca Đông Anh Theo cuốn Địa chí Đông Sơn [34] Đảng bộ - Hội đồng nhân dân- ủy ban nhân dân Huyện Đông Sơn - Viện sử học Việt Nam, do Nhà xuất bản Khoa học xã hội Hà Nội phát hành năm 2006. Các nhà nghiên cứu như: Nguyễn Văn Nhật, Võ Kim Cương, Nguyễn Ngọc Mão, Nguyễn Hữu Đạt, Hà Mạnh Khoa trong ban biên soạn đã viết rất chi tiết về đặc điểm vị trí địa lý, dân cư và đời sống văn hóa huyện Đông Sơn. Sau khi đọc, chúng tôi xin trình bày một số ý chính như sau: Là một trong những vùng đất cổ của đồng bằng Thanh Hóa.

Huyện Đông Sơn được coi là một trong những cái nôi của nền văn hóa Việt Nam với sự xuất hiện sáng tạo tiêu biểu đó là kỹ thuật trồng lúa nước và trống đồng Đông Sơn. Nằm trên một vùng đất rộng về phía hạ lưu sông Mã, sông Chu. Phía Bắc giáp huyện Yên Định, phía Tây giáp huyện Thọ Xuân, Triệu Sơn, 11 phía Nam giáp huyện Quảng Xương, Nông Cống, phía Đông giáp sông Mã, bên kia sông là địa phận huyện Hoằng Hoá. Đông Sơn có lịch sử phát triển lâu dài, từng đi qua những cái mốc lớn của lịch sử, đã chứng kiến bước chuyển mình vĩ đại của nhân loại từ vượn thành người.

Những chứng cứ vật chất về sự sinh tồn của con người tìm thấy ở di chỉ khảo cổ núi Đọ (thuộc địa phận của xã Thiệu Tân và Thiệu Khánh Đông Sơn xưa, nay thuộc huyện Thiệu Hoá), đã góp phần khẳng định đây là cái nôi đầu tiên của con người thời tối cổ, thuộc thời đại đồ đá cũ. Dòng sông Mã và sông Chu chảy qua huyện, đây là hai dòng sông lớn nhất của tỉnh Thanh Hóa. Ngoài ra còn có một hệ thống sông nhỏ khác nối Đông Sơn với các vùng phụ cận. Sông ở đây có vị trí rất quan trọng trong đời sống cư dân: sông dẫn nước, giữ nước khi nắng hạn, thoát nước khi úng ngập, sông chở phù sa bồi đắp cho ruộng đồng cây cối tốt tươi.

Sông Mã, sông Chu đã trở thành đường thuỷ - tuyến giao thông chủ yếu - khi đường bộ chưa phát triển để giao lưu kinh tế, văn hoá với cư dân vùng rừng núi phía Tây và vùng đồng bằng sông Hồng phía Bắc. Những bến đò dọc, đò ngang trên đoạn sông đã xuất hiện các hình thức sinh hoạt văn hoá như: hát giao duyên, hò lao động, hò sông Mã ra đời trở thành điệu hò đặc trưng cho vùng sông nước xứ Thanh. Cũng trên đôi bờ sông này còn hiện lên nhiều công trình kiến trúc cổ, tất cả đều hướng ra phía mặt sông, làm cho môi trường sông nước nơi đây thêm trầm mặc, cổ kính nhưng cũng duyên dáng và sinh động. Những sinh hoạt sông nước này là tiền đề cho sự ra đời của các hình thức diễn xướng dân gian như: Chèo chải; Chèo bơi; Chèo đua; Múa đèn.

làm phong phú cho lễ hội truyền thống và cho ta thấy thấp thoáng trong đó đời sống, kinh tế, các hoạt động văn hoá của cư dân nơi đây: “ Năm làng bắt mái chèo bơi Chèo từ làng Phú tới nơi làng Hồng 12 Nức lên như cánh chim tung Năm làng, năm lá cờ chung cột lèo Trên bờ trống thúc, người reo Dưới sông dô huậy tiếng chèo lanh lanh” ( Ca dao địa phương) Đông Sơn đất tốt người lành, cảnh quan kỳ thú đã chung đúc nên nhiều bậc tài danh. Phương ngôn Thanh Hoá có câu: “Thí Hoằng Hóa, khóa Đông Sơn” để thoát khỏi cảnh vất vả của cuộc sống, bao thế hệ học trò, sĩ tử đã vượt lên mọi gian khổ, thử thách để tôi luyện cốt cách, trí tuệ, dùi mài kinh sử, thăng tiến bằng con đường học vấn, quan trường. Ở mảnh đất này, sự học không hoàn toàn mang ý nghĩa là một nỗ lực của cá nhân người đi học mà là một kỳ vọng, một nỗ lực xã hội. Do đó một người đỗ đạt thường làm rạng danh cho cả gia đình, dòng tộc, xóm làng.

Những Anh khóa, Thầy đồ, rồi Bảng nhãn, Thám hoa, Trạng nguyên, Hoàng giáp đã từng làm rạng rỡ cho quê hương đất nước. Chỉ một địa danh Kẻ Chè nhỏ bé, hiền lành, cần cù lam lũ mà đã sinh ra bao nhiêu những nhân vật kiệt xuất: Lê Lương, Lê Văn Hưu (1230-1322), Lê Quát, Lê Giốc, Nguyễn Văn Nghi.