Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Nghệ thuật thanh nhạc Hiện nay, nền nghệ thuật Việt Nam ngày càng được quan tâm và phát triển. Nói đến nghệ thuật ta nghĩ đến rất nhiều loại hình nghệ thuật khác nhau như: Âm nhạc, hội họa, kịch, điện ảnh, múa. và những bộ môn nghệ thuật trình diễn khác.
Nghệ thuật Thanh nhạc còn được gọi là tiếng hát, giọng hát hoặc ca hát. Tiếng hát là tiếng nói của tâm hồn trở thành nghệ thuật lâu đời nhất, phổ cập và dễ hiểu nhất, được mọi người yêu thích. Tiếng hát mang lại cho con người nguồn hạnh phúc, dù là ở thời bão lửa chiến tranh hay xã hội hòa bình, tươi sáng của chúng ta hôm nay và ngày mai. Tiếng hát vẫn là hoa thơm, là không khí, ánh sáng mặt trời của trái đất.
Mặc dù sức truyền tải, phong phú, dễ hiểu và phổ cập như vậy, nhưng nghệ thuật thanh nhạc lại là một trong những loại hình nghệ thuật khó nhất. Nghệ thuật thanh nhạc là một loại nhạc khí có đặc thù riêng, được tạo ra bởi một nhạc cụ sống - cơ thể con người, có thể gọi là một nhạc cụ sống với sức mạnh biểu hiện lớn lao khác xa với những nhạc cụ bình thường. Mọi diễn biến tâm sinh lý của ca sĩ đều ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng nghệ thuật. Hơn nữa, cái khó của nghệ thuật ca hát còn ở chỗ: ngoài những quy định chung về âm thanh, về kỹ thuật thanh nhạc, về thẩm mỹ còn bao gồm cả những quy luật về ngôn ngữ.
Thanh nhạc hay ca hát là môn nghệ thuật phối hợp âm nhạc và ngôn ngữ. Chính vì điều đó mà nghệ thuật thanh nhạc có khả năng phổ cập rộng rãi, trở thành một phương diện truyền cảm, giáo dục tư tưởng, đạo đức, thẩm mỹ vô cùng quan trọng đối với con người. Một số kỹ thuật thanh nhạc cơ bản Để có thể xây dựng một giọng hát hay, chuyên nghiệp bản thân mỗi người cần có những kỹ thuật thanh nhạc cơ bản bao gồm như: hơi thở thanh nhạc, tư thế khi hát, vị trí âm thanh, điểm tựa âm thanh, âm vực, âm khu giọng hát, cộng minh, khẩu hình, âm sắc,. Trong cuốn sách “Phương pháp sư phạm Thanh nhạc” (2001) Tác giả Nguyễn Trung Kiên đã viết: Để xây dựng một nền nghệ thuật ca hát mới, đáp ứng các yêu cầu của thời đại, chúng ta rất trân trọng học tập, tiếp thu những kinh nghiệm nước ngoài, chúng ta cần nghiên cứu kỹ càng để áp dụng vào cách hát của ta sao cho phù hợp với đặc điểm ngôn ngữ, tập quán, tâm lý, tình cảm của dân tộc.
Như vậy, phương pháp của ta mới thực sự là khoa học. Tiếng hát hay được quần chúng yêu thích, thừa nhận, phải là tiếng hát mang tâm hồn người Việt Nam trong thời đại mới… [11; tr. Trong cuốn “Phương pháp hát tốt tiếng Việt trong nghệ thuật ca hát” Tác giả Trần Ngọc Lan cho rằng: Nghệ thuật hát Bel canto - Nghệ thuật hát mở là nghệ thuật hát của ngôn ngữ đa âm. Khi phát âm, nhả chữ, nghệ thuật hát này quan tâm nhiều hơn đến trọng âm, các thành phần khác trong một từ; trước và sau trọng âm đều đọc lướt, nối âm tiết này sang âm tiết kia, nối âm của từ này sang từ kia… [21; tr.
Đối với nghệ thuật hát Bel canto thì nguyên tắc đầu tiên đó là luôn phải mở khẩu hình, hay như chúng ta vẫn nói một cách dân dã là cảm giác mở khẩu hình như ngáp khi hát, càng lên cao càng phải mở. Khẩu hình luôn mở theo chiều dọc để thu gọn âm thanh tập trung, chụm âm thanh. Âm thanh như vang lên, dội từ trên xuống và dội về phía trước mặt khi hát. 10 Kỹ thuật thanh nhạc của Châu Âu có rất nhiều loại như legato, staccato, non legato, ngân dài, xử lý sắc thái, rung, hơi thở… Đối với các ca khúc trữ tình thì điều căn bản cần phải nhắc đến đầu tiên đó là hơi thở và cách xử lý bài hát.
Tuy nhiên, khi học thanh nhạc dù là hát ở bất kỳ thể loại âm nhạc nào thì người học cần phải rèn luyện đầy đủ các kỹ thuật thanh nhạc Châu Âu để phát triển giọng hát của mình. Trong phần này chúng tôi xin đi sâu vào các kỹ thuật như sau: 1. Kỹ thuật hơi thở trong thanh nhạc Kỹ thuật hơi thở trong thanh nhạc là một thành tố rất quan trọng giúp phát triển khả năng ca hát của từng người. Trong thanh nhạc thì hơi thở là một nghệ thuật, ta phải biết cách điều tiết và làm chủ hơi thở chứ không chỉ đơn thuần như hơi thở người bình thường.
Khi hát phải biết thở sâu và thoải mái nhằm giảm tối thiểu sự căng thẳng và nâng cao hiệu quả thể hiện tốt ca khúc đến mức tối đa. Nguồn không khí cung cấp năng lượng cho ta hát đó chính là hơi thở. Để hát hay ta phải thở đủ và đảm bảo được sự cân bằng giữa năng lượng và thư giãn. Kiểm soát được hơi thở là mục tiêu chính khi bắt đầu học thanh nhạc.
Nó ảnh hưởng đến âm chuẩn, âm thanh, âm vực, động lực, diễn cảm, linh hoạt, câu từ, và phong cách biểu diễn. Điều kiện cần thiết của ca hát chính là biết điều khiển hơi thở một cách có ý thức, hơi thở phải thật đầy trước khi hát. Thở phải ổn định, uyển chuyển, chậm, không có tiếng động và sâu, để cho lồng ngực có thể mở rộng tối đa. Hơi thở có tiếng ồn không chỉ không đẹp mà còn làm mệt thanh đới, người học phải vận dụng hoành cách mô, như vậy thanh quản sẽ ở trạng thái tự nhiên và đàn hồi.
Cách đẩy hơi thở phải phụ thuộc vào sức mạnh của độ dài âm thanh, cần phải tiến hành không quá căng thẳng, khối lượng không khí được điều 11 khiển phải đáp ứng nhu cầu của âm thanh. Có một hơi thở đầy đặn với cách hoạt động hơi thở đúng là điều kiện chính cho sự phát âm đúng. Ví dụ khi ta muốn nói hoặc muốn hát, muốn hát cao hoặc thấp, to hoặc nhỏ, kéo dài hoặc ngắt. thanh đới phải căng ra ở một mức độ cần thiết tương ứng với áp lực của làn hơi từ phổi đẩy lên, để tạo ra một âm thanh có cao độ, âm sắc, cường độ và trường độ theo ý muốn.
Áp lực của làn hơi và mức căng của thanh đới phải luôn luôn tương xứng với nhau thì mới có được âm thanh chính xác và chất lượng. Người hát không được lấy hơi một cách tùy tiện. Đối với những người hát kém, nghe như không có hơi khi thể hiện ca khúc một phần là do không biết điều khiển hoạt động của hơi thở và thanh đới. Trước khi hát, người hát phải chuẩn bị cho mình độ trường hơi thì âm thanh phát ra mới chuẩn về cao độ và đảm bảo được những chỗ ngắt hơi đúng lúc, những chỗ ngân dài.
Ngoài ra hơi thở còn giúp thể hiện những cảm xúc tinh tế trong diễn tấu, chẳng hạn như để biểu hiện một sự xúc động đột ngột trong câu hát, sự ngạc nhiên, thán phục, sự dồn dập của cao trào âm nhạc… Tại các nước châu Âu nghệ thuật ca hát được phát triển rõ ràng hơn các nơi khác, rất nhiều giáo sư thanh nhạc đã viết sách về các kỹ thuật thanh nhạc, trong đó họ đã đề cập nhiều đến vấn đề hơi thở. “Trường phái ca hát cổ điển Ý quan niệm về hơi thở thanh nhạc như sau: khi hít hơi phải hết sức nhẹ nhàng, không được phình bụng ra, mà hơi hóp bụng vào, lồng ngực trên hơi nâng lên rồi hạ dần dần xuống khi đẩy hơi thở ra ngoài” [11; tr.48] “Người thầy đại diện cho trường phái này là ông F.Lamperti (1813- 1892), ông đã đào tạo được hàng loạt những ca sĩ nổi tiếng. Khi nói về hơi thở, ông khẳng định: “Nghệ thuật ca hát là nghệ thuật hơi thở”. Ông cho rằng hơi thở là khâu quyết định toàn bộ quá trình ca hát” [11; tr.48] 12 Hiện nay, có bốn kiểu dạy cách lấy hơi cơ bản thường sử dụng khi hát đó là: - Thở ngực: Là kiểu thở khi hít hơi vào đầy phần trên của phổi thì lồng ngực căng ra, hoành cách mô hầu như không hoạt động.
Kiểu thở ngực tạo điều kiện phát ra âm thanh nhẹ nhàng với âm lượng nhỏ phù hợp với những thể loại không có cao trào, chẳng hạn những ca khúc trữ tình nhỏ, những bài dân ca giai điệu dịu dàng, uyển chuyển. - Thở ngực và bụng: Là kiểu thở mà khi hít hơi, luồng hơi vào sâu hơn, phần ngực dưới nở ra, hoành cách mô cũng tham gia hoạt động. Kiểu thở này phát huy toàn bộ lồng ngực, giồng kiểu hơi thở ngực dưới và bụng. - Thở ngực dưới và bụng: Là kiểu thở khi hít hơi vào, phần ngực dưới căng ra, các xương sườn cụt giương lên, bụng cũng hơi phình ra ở phía dưới và hai bên sườn, ngực và cơ hoành làm việc tích cực, tạo điều kiện tốt cho việc nén hơi thở.
Với kiểu thở này cho phép ca sĩ hát những nốt cao, nốt chuyển của giọng [11; tr. - Thở bụng: Là kiểu thở khi hít hơi vào lồng ngực không động đậy, chỉ có bụng phình ra. Kiểu hơi thở này gồm hai hoạt động trái ngược nhau: cơ bụng hoạt động khi đẩy hơi ra và hoành cách mô căng ra khi hít hơi vào. Trong kiểu thở bụng và kiểu thở ngực dưới với bụng đều có sự tham gia tích cực của hoành cách mô, nhưng hơi khác nhau ở chỗ kiểu thở bụng khi đẩy hơi ra, bụng dưới hoạt động nhiều hơn, còn kiểu thở ngực dưới và bụng chỉ thấy rõ phần bụng trên hoạt động mà thôi [11; tr.
Muốn luyện tập hơi thở người hát phải biết kết hợp tập thở với âm thanh và kiểm tra hoạt động hơi thở qua chất lượng âm thanh. Để có một âm thanh bao gồm một hơi thở đúng cách đặt “vị trí” âm thanh đúng sẽ tạo điều kiện dễ dàng cho việc đẩy hơi, tiết kiệm được hơi thở một cách tốt nhất. 13 Bài tập bổ trợ: - Bước 1: Cúi gập người xuống hai tay chống vào hông, tiêu điểm là hai ngón tay cái chống vào hai bên hông bụng (hoành cách mô). - Bước 2: Hít hơi thở sâu bằng mũi nhẹ nhàng để hai hông đẩy hai ngón tay cái mở ra và giữ nguyên vị trí đó trong khoảng 1 đến 2 giây.
- Bước 3: Hai hàm răng khép lại gần nhau, đầu lưỡi để vào giữa khe hai hàm răng, hai tay buông xuống, thả lỏng đầu và cho hơi thở ra một cách từ từ, đều đặn.