CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ ĐÀO TẠO NGHỀ 1.1 ĐÀO TẠO NGHỀ VÀ ĐÀO TẠO NGHỀ CHO LAO ĐỘNG NÔNG THÔN 1. Một số khái niệm Lao động là hoạt động có mục đích của con người nhằm biến đổi các vật chất tự nhiên thành của cải vật chất cần thiết cho đời sống của mình. Nguồn lao động là toàn bộ những người trong độ tuổi lao động có khả năng lao động (theo quy định của Nhà nước: nam trong độ tuổi từ 15-60; nữ trong độ tuổi từ 15-55) Lao động nông thôn là một bộ phận dân số sinh sống và làm việc ở nông thôn trong độ tuổi lao động theo quy định của pháp luật (nam từ 15 đến 60 tuổi, nữ từ 15 đến 55 tuổi) có khả năng lao động, đang có việc làm và những người thất nghiệp đang có nhu cầu tìm việc làm. - Đặc điểm ü Lao động nông thôn theo tính chất mùa vụ ü Trình độ người lao động thấp ü Người tham gia lao động ở nông thôn không chỉ có những người trong độ tuổi lao động mà còn có cả những người dưới và trên độ tuổi lao động.
Đào tạo nghề là thuật ngữ trong nhóm các vấn đề nâng cao chất lượng nguồn lao động. Thuật ngữ này được hiểu theo các phạm vi khác nhau. Theo từ điển Bách khoa toàn thư, “đào tạo đề cập đến việc dạy các kỹ năng thực hành, nghề nghiệp hay kiến thức liên quan đến một lĩnh vực cụ thể, để người học lĩnh hội và nắm vững những tri thức, kỹ năng, nghề nghiệp một cách có hệ thống để chuẩn bị cho người đó thích nghi với cuộc sống và khả năng đảm nhận được một công việc nhất định”. Luan van 11 Có nhiều dạng đào tạo, tùy theo tiêu chí xem xét có thể phân thành các loại hình đào tạo: Đào tạo cơ bản và đào tạo chuyên sâu; đào tạo chuyên môn và dạy nghề; đào tạo ban đầu và đào tạo lại; đào tạo tập trung và đào tạo tại chức, đào tạo từ xa; đào tạo qua trường lớp và tự đào tạo…Như vậy, dạy nghề là một trong các dạng đào tạo nâng cao chất lượng nguồn lao động.
Dạy nghề bao gồm hai quá trình có quan hệ hữu cơ với nhau, không thể tách rời nhau. Đó là: dạy nghề và học nghề. Vì vậy, trong nhiều trường hợp dạy nghề và học nghề được đồng nhất với nhau trong diễn đạt của các văn bản. Đào tạo nghề, theo Luật Giáo dục (sửa đổi) năm 2005: “Đào tạo nghề là một cấp học trong giáo dục nghề nghiệp và được thực hiện dưới một năm đối với dạy nghề trình độ sơ cấp, từ một đến ba năm đối với dạy nghề trình độ trung cấp, trình độ cao đẳng”; Luật Dạy nghề năm 2006 xác định: “Đào tạo nghề là hoạt động dạy và học nhằm trang bị kiến thức, kỹ năng và thái độ nghề nghiệp cần thiết cho người học nghề để có thể tìm được việc làm hoặc tự tạo việc làm sau khi hoàn thành khóa học”.
Để hiểu rõ hơn khái niệm đào tạo nghề, ta cần hiểu thêm về khái niệm nghề. Cho đến nay thuật ngữ “nghề” được hiểu và định nghĩa theo nhiều cách khác nhau. Các nhà khoa học ở Nga đưa ra khái niệm: “Nghề là một loại hoạt động lao động đòi hỏi có sự đào tạo nhất định và thường là nguồn gốc của sự sinh tồn”. Ở Pháp, khái niệm nghề được hiểu rõ, đó “là một loại lao động có thói quen về kỹ năng, kỹ xảo của một người để từ đó tìm được phương tiện sống”.
Ở Anh, khái niệm nghề được quan niệm cao hơn khi cho rằng, nghề “là công việc chuyên môn đòi hỏi một sự đào tạo trong khoa học nghệ thuật”.Trong khi đó, người Đức lại quan niệm, “nghề là hoạt động cần thiết cho xã hội ở một lĩnh vực lao động nhất định đòi hỏi phải được đào tạo ở trình độ nào đó”. Luan van 12 Ở Việt Nam, nhiều định nghĩa “nghề” được đưa ra song chưa được thống nhất. Nghề được quan niệm “là một tập hợp lao động do sự phân công lao động xã hội quy định mà giá trị của nó trao đổi được. Nghề mang tính tương đối, nó phát sinh, phát triển hay mất đi do trình độ của nền sản xuất và nhu cầu xã hội”.
Quan niệm cho rằng, những chuyên môn có đặc điểm chung, gần giống nhau được xếp thành một nhóm chuyên môn và được gọi là nghề. Nghề là tập hợp của một nhóm chuyên môn cùng loại, gần giống nhau. Mặc dù các khái niệm “nghề” được hiểu dưới nhiều góc độ khác nhau song chúng ta có thể nhận thấy một số nét đặc trưng sau: Thứ nhất, nghề là hoạt động, là công việc về lao động của con người được lặp đi lặp lại. Thứ hai, nghề được hình thành do sự phân công lao động xã hội, phù hợp với yêu cầu xã hội và là phương tiện để sinh sống.
Thứ ba, nghề là lao động kỹ năng, kỹ xảo chuyên biệt có giá trị trao đổi trong xã hội, đòi hỏi phải có một quá trình đào tạo nhất định. Vì vậy, dạy nghề là yêu cầu tất yếu bắt nguồn từ chính bản chất, đặc trưng của nó. Sự khác nhau giữa khái niệm đào tạo nghề và đào tạo nghề cho lao động nông thôn là ở đối tượng của đào tạo nghề - những người lao động nông thôn và những điều kiện gắn với quá trình đào tạo nghề đó. Từ sự phân tích những điểm khác biệt trên có thể đưa ra khái niệm đào tạo nghề cho lao động nông thôn như sau: “Đào tạo nghề cho lao động nông thôn là quá trình kết hợp giữa dạy nghề và học nghề, đó là quá trình giảng viên truyền bá những kiến thức về lý thuyết và thực hành để những người lao động nông thôn có được một trình độ, kỹ năng, kỹ xảo, sự khéo léo, thành thục nhất định về nghề nghiệp đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội nông thôn”.Vai trò của đào tạo nghề cho lao động nông thôn Lao động nông thôn là một lực lượng lao động góp phần tạo ra của cải vật chất từ nông thôn giúp cho giữ vững ổn định an ninh lương thực trong Luan van 13 nước và xuất khẩu, ngoài ra còn tham gia vào sản xuất các ngành nghề tại địa phương, là nguồn lao động cung cấp cho các khu công nghiệp, cụm công nghiệp.
Lao động có chuyên môn là một dạng lao động ở đó con người sử dụng kỹ thuật,sức mạnh vật chất, sức mạnh tinh thần của mình để tác động vào những đối tượng cụ thể nhằm biến đổi những đối tượng đó theo hướng phục vụ mục đích, yêu cầu và lợi ích của con người. Nếu trong một lĩnh vực laođộng sản xuất theo nghĩa hẹp, con người bằng năng lực thể chất và tinh thần của mình làm ra những giá trị vật chất (lương thực, thực phẩm, công cụ lao động…) hoặc giá trị tinh thần (sách, báo, phim ảnh, âm nhạc, tranh, ảnh…). Vai trò của lao động nông thôn có ý nghĩa rất quan trọng, là phương tiện, điều kiện đảm bảo cho sự sinh tồn và phát triển của xã hội. Nghề nghiệp là một lĩnh vực hoạt động mà trong đó nhờ được đào tạo, con người có được những tri thức, những kỹ năng để làm ra các loại sản phẩm vật chất hay tinh thần nào đó đáp ứng được nhu cầu xã hội.
Đào tạo nghề gắn liền với thực tiễn nhằm sau khi ra trường các cơ quan, doanh nghiệp nơi người lao động làm việc không phải đào tạo lại, người học nghề tiếp cận làm quen với các sản phẩm thực tế, làm quen với các quy trình công nghệ cũng như môi trường sản xuất. Lao động qua đào tạo nghề đang từng bước đáp ứng được yêu cầu của thị trường lao động. Khi có nghề trong tay, người lao động dễ kiếm việc làm, đồng thời ý thức kỷ luật và tác phong làm việc theo hướng công nghiệp đã được nâng lên, người lao động dễ hòa nhập với môi trường làm việc. Đào tạo nghề theo phương thức vừa làm vừa học giúp học viên vừa có thời gian đi làm tăng thu nhập, vừa có thời gian đi học.
Luan van 14 Đào tạo nghề còn giúp ổn định tình hình an ninh chính trị xã hội, giảm các tệ nạn xã hội, giúp cho việc xoá đói giảm nghèo ở các vùng nông thôn và vùng xa các trung tâm kinh tế lớn. Từ đó nâng cao nhận thức cho người được đào tạo và sẽ tạo tiền đề cho lực lượng lao động tiếp cận với khoa học góp phần vào công cuộc CNH-HĐH đất nước đảm bảo an sinh xã hội. Đào tạo nghề cho lao động nông thôn là việc làm thiết thực góp phần giải quyết việc làm cho số lao động nông thôn nhàn rỗi. Đối tượng thu hút là lực lượng chưa có nghề, một số do không thi vào các trường đại học, cao đẳng, trung cấp nghề hoặc do thi trượt, hoàn cảnh không thể có khả năng thi tiếp, một số khác là bộ đội xuất ngũ trở về địa phương.
Chủ trương đào tạo nghề giúp cho lao động tìm nghề, từ đó đã tạo ra thu nhập ổn định cho lao động nông thôn góp phần xoá đói giảm nghèo. Khi đã có thu nhập thì họ sẽ đóng góp một phần nhỏ lợi ích cho xã hội và còn góp phần làm ổn định tình hình an ninh chính trị xã hội tại địa phương, góp phần đào tạo nguồn lực có trình độ tay nghề cao. Đảng, Nhà nước ra nhiều chủ trương về việc dạy nghề cho lao động nông thôn. Để đạt mục tiêu nâng cao chất lượng lao động nông thôn và hội nhập nền kinh tế thế giới đã có hàng loạt các chủ trương, chính sách được xác định tại đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IX là chuyển dịch, phân bổ lại lực lượng lao động nông nghiệp và nông thôn theo hướng tăng tỷ trọng lao động công nghiệp, thủ công nghiệp, dịch vụ và giảm tỷ trọng lao động nông nghiệp xuống 50% vào năm 2010.
Mục tiêu và giải pháp cơ bản được đề cập trong nghị quyết tại hội nghị lần thứ V của Ban chấp hành Trung ương Đảng khoá IX là “. ưu tiên dành vốn ngân sách đầu tư nâng cấp các cơ sở dạy nghề của Nhà nước, đồng thời có cơ chế, chính sách khuyến khích xã hội hoá, phát triển các hình thức dạy nghề đa dạng, bảo đảm hàng năm đào tạo nghề cho khoảng một triệu lao động, đưa tỷ lệ được đào tạo nghề lên khoảng 30% vào Luan van 15 năm 2010". Đảng, Quốc hội và Chính phủ, các Bộ, Ngành đã ban hành hàng loạt chính sách, các văn bản pháp quy, các nghị quyết, các thông tư về dạy nghề.