Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA NHO GIA TIÊN TẦN TRONG VIỆC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ KINH TẾ Tư tưởng quản lý xã hội của Nho gia ra đời từ rất sớm và theo các nhà Nho, tư tưởng ấy có vai trò quan trọng và hiển hiện trong việc quản lý quốc gia, xã hội cổ đại. Trong tư tưởng quản lý của mỗi nhà Nho tuy có những điểm khác nhau, song đều mang đậm màu sắc nhân văn, đó là những lý luận quản lý mang tính chất phổ quát với đặc điểm xuyên suốt là “dĩ nhân vi bản” – lấy con người làm gốc. Ở Nho gia, vấn đề kinh tế vẫn chưa tách khỏi chính trị - đạo đức, nói cách khác, kinh tế chỉ được nhìn nhận trên cơ sở chính trị - đạo đức. Do vậy, các nhà Nho Tiên Tần quan niệm rằng, động lực chủ yếu, đòn bẩy để tăng trưởng kinh tế, phát triển xã hội là ý thức, tư tưởng chính trị - đạo đức.
Các nhà Nho Tiên Tần xem kinh tế là một lĩnh vực của tư tưởng chính trị - đạo đức. Vì vậy, người viết sẽ đi sâu phân tích các vấn đề mang tính lý luận trong tư tưởng chính trị - đạo đức của các nhà Nho Tiên Tần làm cơ sở cho tư tưởng kinh tế của họ. Bên cạnh đó, người viết cũng chú ý đến các quan điểm, phương pháp quản lý cụ thể rất đa dạng và rất có giá trị với quản lý kinh tế hiện đại. Trước tiên, xét nền tảng nhân tính luận trong tư tưởng của Khổng Tử.
Trong nhân tính luận, ông cho rằng, tính của con người vốn lành, ngây thơ, mộc mạc nhưng không phải là nhất thành bất biến mà có thể thay đổi, uốn nắn được và khuynh hướng của nó là hướng về tính thiện và con người thông qua giáo dục, tu dưỡng để đạt được những phẩm chất đạo đức tốt đẹp. Trên cơ sở đó, Khổng Tử đề ra tư tưởng chung cho quản lý xã hội với tinh thần nhân đạo 9 sâu sắc “nhân giả ái nhân” - nhấn mạnh ý nghĩa của tình cảm yêu thương, tôn trọng lẫn nhau giữa con người với con người. Về cơ chế quản lý, Khổng Tử đề ra “đạo chi dĩ đức, tề chi dĩ lễ” với mong muốn khuyến khích, khiến cho con người có thể tự giác tuân thủ theo các quy định, nguyên tắc quản lý và chủ động, tích cực trong công việc. Khổng Tử còn đưa ra mục tiêu quản lý của mình, đó là “an nhân”.
Mục tiêu quản lý này đóng vai trò là một loại mục tiêu quản lý trừu tượng, có tính phổ biến và tinh thần của nó phù hợp với hoạt động quản lý của các thời đại khác nhau và trong các xã hội khác nhau. Đây là những điểm nổi bật nhất trong lý luận quản lý “dĩ nhân vi bản” của Khổng Tử và đó chính là cơ sở để giải quyết những vấn đề kinh tế của Nho gia Tiên Tần. Nhân tính luận trong Nho gia Tiên Tần Lịch sử của hoạt động quản lý cũng lâu đời như nền văn minh của nhân loại, mọi hoạt động của con người đều cần có sự quản lý. Quản lý suy cho cùng đều là quản lý con người.
Con người vừa là chủ thể vừa là khách thể của hoạt động quản lý. Vì vậy, trong thực tiễn quản lý lâu dài của mình, loài người đã nhận ra rằng: việc nghiên cứu con người, nhận thức con người là một điều rất quan trọng để thực hiện mục tiêu quản lý, tiến hành quản lý, khiến cho những người bị quản lý tự giác tuân thủ các quy định, phát huy tính chủ động và năng động của mình. Những điều này đều có liên hệ rất mật thiết với góc độ chính xác và sâu sắc của nhận thức nhân tính. Các nhà tư tưởng đã phải tốn rất nhiều tâm sức vào việc nhận thức con người, tìm hiểu về nhân tính và cũng đã đưa ra nhiều học thuyết về vấn đề này.
Mặt khác, nhân tính cũng là tiền đề tất yếu của lý luận quản lý. Trên thực tế, bất kỳ lý luận nào cũng lấy một nhân tính luận nhất định làm tiền đề cơ bản của mình. Các nhà tư tưởng Trung Quốc từ rất sớm đã đi sâu tìm hiểu và có được một hệ thống quan niệm khá hoàn chỉnh về con người, về nhân tính và mối quan hệ giữa con người và phương pháp quản lý con người. Trong số đó 10 không thể không nói đến tư tưởng Khổng Tử và những lý thuyết về nhân tính đa dạng của Nho gia.
Quan niệm nhân tính mà Khổng Tử đưa ra là tính của con người có thể đào luyện, uốn nắn được. Xuất phát từ đó, các nhà Nho đã đưa ra nhiều lý luận nhân tính khác như: “Tính thiện luận” của Mạnh Tử, “Tính ác luận” của Tuân Tử, “Tính không thiện không ác luận” của Cáo Tử và “Tính có thiện có ác luận” của Thế Thạc,. Với các đặc điểm riêng cơ bản của tư tưởng Nho gia Tiên Tần, những lý luận này đã đề cập tới vấn đề nhân tính từ góc độ khác nhau. Vì vậy, việc tìm hiểu, nghiên cứu con người và nhân tính luận của các nhà Nho Tiên Tần có ý nghĩa quan trọng đối với việc xác định chính xác tư tưởng kinh tế của họ.
Nhân tính là sự thống nhất giữa tính tự nhiên, tính xã hội và tính tinh thần. Bản chất của con người người bao hàm trong tính xã hội của con người còn tính tự nhiên cũng là “tự nhiên” đã bị xã hội hoá. Có thể thấy, nhân tính khiến con người thoát khỏi tự nhiên, là thuộc tính đặc hữu của loài người, do vậy, con người là quý giá nhất, linh thiêng nhất trong vũ trụ. Người ta đã tiến hành nhiều nghiên cứu về vấn đề này và đã đưa ra rất nhiều định nghĩa về con người, ví dụ: “Con người là động vật lý tính”, “con người là động vật chính trị”, “con người là động vật tôn giáo”, “con người là động vật văn hoá”, “con người là động vật kinh tế”,.
nhưng nhận thức của loài người về bản thân vẫn còn mông lung, nhận thức về nhân tính vẫn còn ở những biểu hiện bề ngoài, chưa thật sự đi sâu vào bản chất bên trong của nó. Con người là tồn tại xã hội phức tạp, nhân tính cũng là một vấn đề vô cùng phức tạp. Nhận thức về con người và nhân tính có ý nghĩa thực tiễn quan trọng và các nhà tư tưởng từ trước đến nay vẫn không ngừng theo đuổi, nghiên cứu về nó. Mác, Ăngghen toàn tập”, tập 3, trang 11, Nxb Chính trị Quốc gia, năm 1995, Các Mác viết: “Trong tính hiện thực của nó bản chất con người là tổng hoà những quan hệ xã hội”.
Luận điểm của 11 Mác đã tiến thêm một bước đi sâu vào bản chất con người, đồng thời chỉ ra một phương hướng đúng đắn cho những nghiên cứu sau này. Học thuyết của Nho gia Tiên Tần, tiêu biểu là học thuyết của Khổng Tử có bao hàm tư tưởng kinh tế rất phong phú. chúng còn có giá trị rất lớn trong thời kỳ hiện đại của Trung Quốc. Hơn nữa, nó còn ảnh hưởng rất lớn đến các nước trong khu vực như Nhật Bản, Hàn Quốc, Singgapo và Việt Nam.
Tư tưởng kinh tế Khổng Tử mang màu sắc nhân bản rõ nét, nó xuất phát từ việc coi trọng con người, lấy nhân tính thiện làm nền tảng, lấy trật tự đạo đức làm hạt nhân, lấy an dân, phú dân làm mục tiêu quản lý, từ đó xây dựng nên mô thức quản lý đầy nhân tính. Việc nghiên cứu những tư tưởng của Nho gia Tiên Tần về con người và nhân tính trong quản lý thật sự có ý nghĩa đối với vấn đề kinh tế hiện nay. Khổng Tử rất coi trọng vị trí và tác dụng của con người trong xã hội. Trước tiên, ông luôn khẳng định giá trị của con người, thừa nhận nhân cách độc lập của con người.
Trong “Hiếu kinh - Chương Thánh trị” có dẫn câu nói của Khổng Tử: “Thiên địa chi tính, nhân vi quý” (giữa các loài có tính trong trời đất, con người là quý nhất). Có thể nói, tư tưởng “quý nhân” của Khổng Tử trong câu nói này chính là quan niệm nền tảng của quan điểm kinh tế của Khổng Tử và các nhà Nho Tiên Tần. Khổng Tử luôn nhấn mạnh giá trị của con người. Con người quý hơn đạo, “Tử viết: Nhân năng hoằng đạo, phi đạo hoằng nhân” (Khổng Tử nói: Người phát huy được đạo, chứ đạo không phát huy được người) [30, 487]; con người quý hơn quỷ thần: “Tử viết: Vị năng sự nhân, yên năng sự quỷ” ( Khổng Tử nói: “Chưa biết thờ người, làm sao có thể thờ quỷ” [30, 393]; Trong sách Lễ ký - Lễ vận viết con người quý hơn cả trời đất: “Cố nhân giả, thiên địa chi tâm dã, ngũ hành chi đoan đã, thực vị, biệt thanh, bị sắc nhi sinh giả dã” (Con người là tâm của trời đất, đầu mối sinh ra ngũ hành, sinh ra biết 12 phân biệt mùi vị, âm thanh, màu sắc”.
Tóm lại, theo Khổng Tử, con người là quý giá nhất trên thế giới này, là linh hồn của vạn vật trong vũ trụ. Thái độ khẳng định, đề cao giá trị con người này của Khổng Tử có ý nghĩa trong mọi thời đại, đặc biệt là đối với xã hội bấy giờ. Bởi khi đó vẫn còn tồn tại phổ biến những tư tưởng coi thường con người, coi thường giá trị của con người. Người cai trị có thể sai khiến, đánh đập, thậm chí giết hại dân, đối xử với dân như súc vật.
Quản Tử từng chủ trương: “Người cai trị như nước, nuôi dưỡng con người như nuôi dưỡng lục súc, dùng người như dùng cây cỏ” (Quản Tử - Thất pháp). Khổng Tử còn thừa nhận, mỗi con người đều có ý chí độc lập của riêng mình, và ý chí, nhân cách của con người cần phải được tôn trọng, không thể bị làm tổn thương hoặc chà đạp. Về vấn đề nhân tính, Khổng Tử đã đề xuất ra chủ trương tính con người có thể xây dựng, rèn luyện và uốn nắn được. Đây chính là đặc điểm lớn nhất trong nhân tính luận của Khổng Tử và các nhà Nho Tiên Tần khác.
Khổng Tử nói: “Tính tương cận dã, tập tương viễn dã” [30, 514]. Ý của câu này là: Thiên tính (bản tính trời cho) của con người vốn là gần gũi với nhau, không có sự phân biệt gì lớn lắm, nhưng khi trải qua những hoàn cảnh, tập nhiễm sau này, giữa con người với con người sẽ dần dần kéo dài khoảng cách, không còn giữ nguyên như trước nữa. Ở đây, Khổng Tử chưa đề cập đến nhân tính của con người rốt cuộc là thiện hay ác. Ông chỉ khẳng định nhân tính có thể cải biến được.
