CHƯƠNG I: MỘT SỐ VẮN ĐỀ LÝ LUẬN VÈ ĐÁNH GIÁ TÍNH CÔNG KHAI, MINH BẠCH CỦA TÒA ÁN TRONG HOẠT ĐỘNG TỐ TỤNG HÌNH Sự 1. Tính công khai, minh bạch của tòa án trong hoạt động tố tụng hình sự 1. Khái niệm tính công khai, minh bạch của tòa án trong hoạt động tố tụng hình sự Hoạt động tố tụng hình sự là quá trình truy cứu trách nhiệm hình sự của người phạm tội. Quá trình này nhằm xác định sự thật khách quan, nhận thức đúng đắn về vụ án, bao gồm các giai đoạn: Khởi tố - Điều tra - Truy tố - Xét xử.
Trong đó, Tòa án là cơ quan xét xử của nước CHXHCNVN thực hiện quyền tư pháp. Trong quá trình xét xử, Tòa án sẽ xem xét đầy đủ, khách quan, toàn diện các tài liệu, chứng cứ đã được thu thập trong quá trình tố tụng; căn cứ vào kết quả tranh tụng tại phiên tòa để ra bản án, quyết định việc có tội hoặc không có tội, áp dụng hoặc không áp dụng hình phạt, biện pháp tư pháp; quyết định về quyền và nghĩa vụ tài sản, quyền nhân thân cùa các bên dựa trên nguyên tắc giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự. Quyền tư pháp là quyền xét xử, nhưng phạm vi quyền tư pháp lại trải rộng từ đầu cho đến khi thi hành xong bản án hoặc quyết định có hiệu lực pháp luật của Tòa án - cơ quan xét xử.TSKH Đào Trí ủc thì phạm vi của quyền tư pháp bao gồm từ hoạt động khởi tố, điều tra và kết thúc ở việc thi hành xong bản án hình sự. Các giai đoạn trên đều nhằm tạo cơ sở, tiền đề đế Tòa án thực hiện quyền tư pháp - xét xử của mình.
Do đó, Tòa án là cơ quan duy nhất có quyền tư pháp, nhưng lại có nhiều chủ thể khác tham gia thực hiện quyền tư pháp, như: Hội thẩm nhân dân, Kiểm sát viên, Điều tra viên. Tòa án giữ vị trí trung tâm thực hiện hoạt động trọng tâm là xét xử trong hoạt động tố tụng hình sự. Tuy nhiên, tại Việt Nam Tòa án không chỉ thực hiện chức năng xét xử mà còn tham gia vào hoạt động Điều tra và Truy tố, được thể hiện qua một số quyền của Hội đồng xét xử như: Trả hồ sơ điều tra bổ sung hay Khởi tố vụ án hình SỰ. Đe đảm bảo các nguyên tắc tố tụng hình sự được thực thi thì Tòa án tại Việt Nam có quyền tham gia ngay từ đầu giai đoạn Khởi tố, Điều tra, cho tới 10 Truy tô, Xét xử và Thi hành án.
Tòa án đóng vai trò vào hiệu quả và hiệu lực của các hoạt động đó, là sự liên hệ cần thiết đế đảm bảo xác định chính xác trách nhiệm hình sự của người phạm tội dựa trên cơ chế kiểm soát tội phạm. Tòa án, Viện Kiểm sát và Cơ quan điều tra được tổ chức theo mô hình phối hợp, kiểm soát lẫn nhau nhằm đảm bảo mục tiêu tránh bở lọt người phạm tội. Tuy nhiên, hệ thống Tòa án còn được tồ chức theo mô hình phân cấp, theo mối quan hệ quản lý, điều hành - chấp hành của Tòa án cấp trên đối với Tòa án cấp dưới. Do đó, hoạt động của Tòa án trong tố tụng hình sự được thể hiện qua nhiều phương diện khác nhau.
Trong quá trình truy cứu trách nhiệm hình sự thì giai đoạn xét xử đóng vai trò trọng tâm, quyết định hành vi của một cá nhân, pháp nhân có phải là tội phạm hay không. Do đó mà Liên Hợp Quốc đã đặc biệt gắn trách nhiệm Minh hạch trong xét xử cùa Tòa án, và định nghĩa nó như sau: “Minh bạch xét xử là một giá trị quan trọng thường được gói gọn là “Không những công lý phải được thực thi, mà công lý phủi được nhìn thấy là đã thực thi Minh bạch xét xử cũng được công nhận là một trong những nguyên tắc quan trọng trong các tài liệu nhân quyền quốc tế, trong đỏ xác định quyền được xét xử công khai và thông báo công khai về bản án là một trong những nền tảng của quyền được xét xử công bằng”.106] Tại Việt Nam thì quan niệm Minh bạch theo nghĩa hẹp và tách Công khai theo nghĩa là một tính chất riêng biệt, tuy nhiên theo quan niệm chung trên thế giới khi đề cập đến Minh bạch sẽ bao hàm cả ý nghĩa của Công khai. Sự khác nhau này không ảnh hưởng tới bản chất của việc đánh giá tính công khai, minh bạch của Tòa án. Giáo sư Luật học Lynn M.
LoPucki khi đặt khái niệm “Minh bạch” trong bối cảnh hoạt động cùa Tòa án thì ông cho rằng: “Minh bạch ” có nghĩa là công chúng sẽ có quyền truy cập trực tuyến, không chỉ vào các tài liệu trong hồ sơ của Tòa án, mà còn có thê có câu trả lời cho hàng loạt những câu hỏi quan trọng nhất liên quan đến hiệu suất làm việc của hệ thống Tòa án ”. 109] Theo sách Đại từ điển Tiếng Việt do Nguyễn Như Ý chủ biên, Nhà xuất bản ĐHQG thành phố Hồ Chí Minh ấn hành năm 2007 thì “Công khai” là "không giấu 11 diêm, bí mật mà cho mọi người cùng bỉêt" (tr 346). Cụm từ “Công khai” thường đi cùng và gắn liền cụm từ “Minh bạch”. Cũng theo sách Đại từ điền nếu trên thì “Minh bạch” là "sáng rõ, rành mạch" (trang 1037).
108] Trong phạm vi đề tài của Luận văn, tác giả cho ràng khái niệm Công khai và Minh bạch cần được tách riêng để định nghĩa, từ đó làm nối bật lên bản chất của các thuật ngữ này. Công khai là sự công bố, cung cấp và đưa thông tin tới công chúng, từ đó mà bất cứ cơ quan, tổ chức, cá nhân nào cũng có thể thấy được, chứng kiến được và tiếp cận được. Đối với thuật ngữ Minh bạch thì nên được hiểu là sự tường minh, rõ ràng, rành mạch, qua đó các chú thể khi tiếp cận có thể hiểu được. Tóm lại, Công khai là về hình thức, còn Minh bạch là về nội dung.
Khi truy cứu trách nhiệm hình sự người phạm tội thì mọi hoạt động của Tòa án cần phải công khai đế công chúng có thể thấy được và minh bạch để công chúng có thể hiểu được. Tính tất yếu của công khai, minh bạch của toà án trong hoạt động tố tụng hình sự Tính công khai, minh bạch trong hoạt động TTHS của Tòa án là đòi hỏi tất yếu và cần thiết, được thể hiện trong chính sách pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam và trong một loạt các chuẩn mực nhân quyền quốc tế. Các yêu cầu cấp thiết này dựa trên các cơ sở sau: a. Bảo đảm quyền tiếp cận thông tin Quyền tiếp cận thông tin (RTI) được quy định trong một loạt các văn kiện quốc tế.
Điều 19 Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị (1CCPR) quy định rằng “Mọi người có quyền tự do ngôn luận. Quyền này bao gồm tự do tìm kiếm, tiếp nhận và truyền đạt mọi thông tin, ỷ kiến, không phân biệt lĩnh vực, hình thức tuyên truyền bằng miệng, bằng bản viết, in, hoặc dưới hình thức nghệ thuật, thông qua bất kỳ phương tiện thông tin đại chúng nào tùy theo sự lựa chọn của họ. 105] Quyền đối với thông tin về bản chất có liên quan với quyền tự do quan điểm và biểu đạt, như Tuyên ngôn nhân quyền năm 1948 thể hiện: “Mọi người có quyền tự do quan niệm và tự do phát biểu quan điểm; quyền này bao gồm quyền không bị 12 ai can thiệp vì những quan niệm của mình, và quyên tìm kiêm, tiêp nhận cùng phô hiến tin tức và ỷ kiến bằng mọi phương tiện truyền thông không kê hiên giới quốc gia. 108] Tương tự, tại Điều 2 của Công ước của Hội đồng Châu Âu về Quyền truy cập vào Tài liệu của chính quyền nhằm đảm bảo “Mọi người, không bị phân biệt đổi xứ về khu vực, đều có quyền yêu cầu tiếp cận thông tin đối với những tài liệu của chính quyền do cơ quan công quyền quản lỷ”, Quyền tiếp cận thông tin là trọng tâm đối với hoạt động của nền xã hội dân chủ.
Tổ chức nhân quyền tại Anh cho rằng: “Nỏ có thê đấy mạnh sự tham gia của công dân và hoạt động kinh tế - xã hội, cùng với đó là quyền chính trị, thúc đẩy sự phát triển, hiệu suất kinh tế và khiến những cơ quan Nhà nước phải chịu trách nhiệm về hoạt động và sự quản lý tài chính công, cùng dịch vụ công của họ”.109] Trong những nồ lực thúc đẩy quyền tiếp cận thông tin, Tổ chức các Quốc gia Châu Mỹ và Liên minh Châu Phi có “luật mẫu” đóng vai trò như nhừng tham số cho những thông lệ quốc tế về vấn đề này. Nó liên quan cụ thể tới những thủ tục tư pháp, quyền truy cập vào các hồ sơ của Tòa án có thể được hiểu là một trong những biểu hiện của RTI. Quyền cụ thể này không nên nhầm lẫn với quyền truy cập vào thông tin do cơ quan tư pháp quản lý. Vì nó có liên quan đến nhánh Tư pháp, do đó việc tiếp cận thông tin có thể kể đến như: - Điều hành và quản lý hệ thống tư pháp - Quá trình tố tụng Thông tin trong tố tụng hình sự có thể kế tới nhiều loại tài liệu khác nhau như: Hồ sơ vụ án; Phán quyết của Tòa án; Thống kê về các trường hợp đã nộp, đã giải quyết hoặc đang chờ xử lý; Biên bản nghị án của Tòa án;.
Kèm theo phạm vi truy cập thông tin là một loạt các mức độ quan trọng và quyền truy cập khác nhau. Điều đó thì thường được các bên đương sự, luật sư của họ cho phép công chúng truy cập. Bên cạnh việc yêu cầu tính minh bạch đối với hồ sơ của Tòa án thì Tòa án tối cao (và các tòa án cấp dưới trong một số trường hợp) tại một số quốc gia như Brazil, Canada và Vương quốc Anh, cũng như một số Tòa án quốc tế thì cho phép 13 (thậm chí yêu câu) việc phát sóng các phiên tòa của họ trên tivi, radio và/hoặc mạng internet Một số lý do cần thiết khi cho phép công chúng quyền truy cập vào hồ sơ của Tòa án, đó là: Nó thúc đẩy niềm tin vào hệ thống tư pháp và sự thực thi công lý thông qua việc tăng hiệu suất và sức ảnh hưởng. Sự đánh giá tính hiệu quả của cơ quan tư pháp (Ví dụ như Bảng điểm công lý của Liên minh Châu Âu) chỉ khả thi khi họ công khai dữ liệu về hiệu suất làm việc của họ.