ĐẶT VẤN ĐỀ Cây Mai dƣơng có tên khoa học là Mimosa pigra L. còn đƣợc gọi là cây Trinh nữ, thuộc dạng sống cây bụi có nguồn gốc ngoại lai xâm nhậm vào nƣớc ta. Khả năng sinh trƣởng, phát triển và lây lan khá mạnh có khả năng sống trên nhiều loại đất khác nhau kể cả loại đất màu mỡ hay cằn cỗi nhất, đặc biệt là những vùng sinh thái đất bán ngập nƣớc ở những vùng nhiệt đới và á nhiệt đới. Sự phát triển, xâm lấn mạnh của cây Mai dƣơng hiện nay gây khó khăn rất lớn trong công tác sản xuất Nông, Lâm nghiệp, đặc biệt là những vùng đất Nông nghiệp thâm canh lúa nƣớc, cây hoa màu.
Tranh dành không gian sống, ánh sáng, dinh dƣỡng, làm thay đổi thành phần dinh dƣỡng có trong đất và môi trƣờng sống, nguy cơ làm tiệt chủng các loài cây bản địa, giảm đa dạng sinh học và phá vỡ cấu trúc của hệ sinh thái tự nhiên, thành phần và độ phong phú của hệ động, thực vật bản địa. Trên thế giới cây Mai dƣơng đƣợc xếp vào loài cây xâm lấn mạnh, là 1 trong 100 loài sinh vật gây hại nguy hiểm nhất thế giới (IUCN, 2003). Xuất hiện đầu tiên ở Trung và Nam Mỹ (Burkart, 1948). Hiện nay đã lan rộng và có mặt ở hầu hết các Quốc gia, Châu lục từ Châu Phi đến Châu Úc và khu vực Đông Nam Á (Lào, Indonesia, Thái Lan, Malaysia, Việt Nam,.
Gây nguy hại cho hệ sinh thái và đa dạng sinh học. Ở Việt Nam cây Mai dƣơng đƣợc phát hiện từ rất sớm, chúng phân tán dọc theo dòng chảy từ sông Mekong. Trong khoảng những năm 1984 – 1985 xuất hiện tại VQG Tràm Chim (Theo Thạc sĩ Nguyễn Thị Lan Thi, Khoa Sinh học – Đại học Khoa học tự nhiên – Đại học Quốc gia thành phố Hồ Chí Minh). Hiện nay đã lan rộng ra hầu hết các tỉnh trong cả nƣớc, nhƣ VQG Bến En tỉnh Thanh Hóa, hồ Thác Bà tỉnh Yên Bái, cho đến các tỉnh phía nam nhƣ Bà Rịa Vũng Tàu.
Mật độ phát triển nhanh chóng, chiếm lĩnh nhiều phần diện tích đất Nông nghiệp, chiếm chỗ của các loài cây bản địa. Hiện nay ở Việt Nam, cây Mai dƣơng đang trở thành một hiểm hoạ đối với các khu bảo tồn vì đất rộng mênh mông, khó kiểm soát. Nó là hiểm hoạ đối với các vùng đất ngập nƣớc và 1 các hồ chứa nƣớc. Cây bị ngập lâu ngày, chỉ bị chết phần ngọn và rụng hết lá, khi nƣớc rút, phần gốc của cây vẫn có khả năng nẩy mầm.
Việc tiêu diệt Mai dƣơng đã đƣợc tiến hành ở một số nơi nhƣng chƣa thu đƣợc kết quả vì việc làm còn mang tính địa phƣơng, nhỏ lẻ, không kiểm soát đƣợc nguồn cung cấp hạt thƣờng xuyên ở nơi khác đến. Hồ Thác Bà tỉnh Yên Bái là một trong ba hồ nƣớc nhân tạo lớn nhất Việt Nam với 2 mùa nƣớc nổi và nƣớc hạ. Từ những năm 1970, cây Mai dƣơng đã xuất hiện rải rác trên các đảo ở hồ Thác Bà (Yên Bái) và hai bên bờ sông Chảy. Từ năm 1990 trở lại đây, sự xâm lấn của cây Mai dƣơng tiếp tục mở rộng.
Có khoảng 2000 hòn đảo và 99 lạch nƣớc lớn chảy vào khu vực hồ Thác Bà đã bị cây Mai dƣơng xâm lấn. Đây là một trong những nơi có tình trạng xâm lấn của cây Mai dƣơng khá mạnh, chiếm lĩnh nhiều phần diện tích đất Nông nghiệp khu vực xung quanh 2 bên bờ hồ, đặc biệt là những khu vực đất ngập nƣớc theo mùa. Cây Mai dƣơng là loài thực vật ngoại lai xâm hại có ảnh hƣởng rất lớn, trên diện rộng ở nhiều khu vực của Việt Nam. Chúng không chỉ gây ảnh hƣởng bất lợi vè sinh thái mà còn ảnh hƣởng tới kinh tế của dịa phƣơng.
Do vậy việc nghiên cứu tìm ra giải pháp kiểm soát chúng là vấn đề rất cấp thiết. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU.1 Tổng quan sinh vật ngoại lai. Định nghĩa: Sinh vật lạ xâm lấn là một loài, phân loài hặc một taxon (bậc phân loại) thấp hơn, xuất hiện bên ngoài vùng phân bố tự nhiên lâu đời của chúng, đã thích nghi hoặc phát triển mạnh trong một hệ sinh thái hoặc môi trƣờng sống tự nhiên hoặc nửa tự nhiên mới và là nguyên nhân gây ra sự thay đổi và đe doạ đa dạng sinh học bản địa. Các loài xâm lấn, còn đƣợc gọi là loài ngoại lai xâm hại hoặc chỉ đơn giản là giống nhập ngoại, loài ngoại lai là một cụm từ chỉ về những loài động vật, thực vật đƣợc du nhập từ một nơi khác vào vùng bản địa và nhanh chóng sinh sôi, nảy nở một cách khó kiểm soát trở thành một hệ động, thực vật thay thế đe dọa nghiêm trọng đến hệ động thực vật bản địa, đe dọa đa dạng sinh học.
Sự bành trƣớng của những sinh vật này là mối nguy hại cho sự tồn tại của môi trƣờng hệ sinh thái bản địa. Mất mát đa dạng sinh học đã và đang là mối lo chung của nhân loại. Trong nhiều nguyên nhân gây tổn thất đa dạng sinh học, các loài sinh vật ngoại lai xâm hại đƣợc coi là một trong những mối đe doạ nguy hiểm nhất. Sinh vật ngoại lai xâm hại là những loài không có nguồn gốc bản địa.
Khi đƣợc đƣa đến một môi trƣờng mới, một loài ngoại lai có thể không thích nghi đƣợc với điều kiện sống và do đó không tồn tại đƣợc. Tuy nhiên, trong nhiều trƣờng hợp khác, do thiếu vắng các đối thủ cạnh tranh và thiên địch nhƣ ở quê nhà cùng với điều kiện sống thuận lợi, các loài này có điều kiện sinh sôi nảy nở rất nhanh và đến một lúc nào đó phá vỡ cân bằng sinh thái bản địa và vƣợt khỏi tầm kiểm soát của con ngƣời, lúc này nó trở thành loài ngoại lai xâm hại. Nguồn gốc xâu xa của loài xâm lấn chính là các hoạt động một cách có chủ ý hoặc vô ý của con ngƣời.2 Tổng quan về loài cây Mai dƣơng.1 Trên thế giới.1 Tình hình xâm lấn của cây Mai dương ở một số quốc gia. Theo Miller và Lonsdale (1987), tại Australia, từ thế kỷ XIX đã ghi nhận cây M.
pigra đƣợc trồng trong sƣu tập ở vƣờn thực vật Darwin và từ đây đã phát tán xâm lấn đến các nơi khác trong vùng. Cây Mai dƣơng có khả năng phát tán theo dòng nƣớc, bám vào da, lông của động vật, quần áo của ngƣời, theo các phƣơng tiện giao thông, vận tải,. nên lan tràn xâm lấn rất nhanh. Ở Oenpelli, năm 1984 có 200 ha bị nhiễm, sau 5 năm diện tích này đã tăng lên 5.
Chỉ riêng vùng Bắc Australia có khoảng 80.000 ha thảm thực vật bản địa đã bị Mai dƣơng cạnh tranh xâm lấn. Vùng đất ngập nƣớc thƣờng xuyên ở lƣu vực sông Adelaide (Bắc Australia) vào năm 1990 bị cây Mai dƣơng phát tán xâm lấn trên diện tích hơn 450 km2 và đến năm 1995 tăng lên 700 km2 (Forno et al. Tại Sri Lanka, cây Mai dƣơng phát tán xâm lấn đƣợc ghi nhận vào đầu năm 1996 trên các dải đất dọc hai bờ sông Mahaweli dài khoảng 1 km liên tục nơi nƣớc ngập theo mùa. Đến năm 2000, vùng đất bị cây Mai dƣơng phát tán xâm lấn đã kéo dài tới 20-25 km dọc bờ sông Mahaweli tại 46 địa danh thuộc 3 tỉnh (Marambe et al.
Năm 1947, Thái Lan nhập nội cây Mai dƣơng từ Indonesia để làm cây che phủ đất trống đồi trọc chống xói mòn đất tại vùng Bắc Thái Lan. Từ 1982, cây này bắt đầu phát tán lây lan rộng và đến cuối thế kỷ XX có 23 trong số 74 tỉnh của Thái Lan bị cây Mai dƣơng xâm lấn gây hại và đặc biệt nghiêm trọng là ở Chiềng Mai, Pattaya, Hatyai (Napompeth, 1983). Cây Mai dƣơng ở Malaysia, đƣợc ghi nhận lần đầu ở Kelantan vào năm 1980. Một năm sau cây này đã phát tán lan sang bang Penang, Johore, Selangor.000 ha đất lúa ở Perlis, Kedah bị cây Mai dƣơng xâm lấn (Sivapragasam et al,1995).000 ha đất trồng lúa ở Sumatra, Kalimantan bị cây Mai dƣơng xâm lấn và còn là mối đe dọa cho vùng đất bờ phía Nam và phía Tây của hồ Rawa Pening (Weedwatcher, 1988).
Ở Campuchia, cây Mai dƣơng đƣợc phát hiện từ đầu thập niên 1990. Đến tháng 5 năm 1997, cây này đã lan tràn dọc lƣu vực sông Tonle Sap và vùng phụ cận Kompong Chhan, phía Bắc Biển Hồ. Cây Mai dƣơng đã trở thành mối đe dọa lớn đối với các hệ sinh thái thuộc vùng vùng Biển Hồ và lƣu vực sông Mê Kông (Samouth, 2004).2 Một số đặc điểm nghiên cứu về cây Mai dương ở một số quốc gia. Các nghiên cứu về đặc điểm sinh học, sinh thái của cây Mai dƣơng đã đƣợc tiến hành ở một số nƣớc nhƣ Australia, Indonesia, Malaysia và Thái Lan,.
Trong các đặc điểm sinh học, sinh thái học của cây Mai dƣơng. - Cây Mai dƣơng có khả năng cạnh tranh xâm lấn mãnh liệt với các cây khác, có khả năng tăng trƣởng nhanh về chiều cao với tốc độ 1cm/ngày và thành thục nhanh, có thể ra hoa đậu quả ở ngay năm tuổi thứ nhất (Lonsdale et al., 1985; Walden et al., 2004; Wanichanantakul et al. - Cây Mai dƣơng có tiềm năng sinh sản rất lớn, ở Thái Lan cây ra hoa 12 lần/năm, sản sinh đƣợc 95.000 hạt/năm và ở Australia con số này lên tới 220.000 hạt/năm (Lonsdale, 1992; Lonsdale et al., 1988; Wanichanantakul et al. - Hạt của cây Mai dƣơng có lớp lông cứng dày, có thể bám dính vào lông, da của các loài động vật, quần áo của con ngƣời, trôi nổi theo dòng nƣớc hoặc cùng với bùn bán vào bánh xe của các phƣơng tiện giao thông và phát tán đi rất xa (Lonsdale et al.
1985; Miller et al. - Hạt Mai dƣơng có thể nảy mầm ngay hoặc sau 1-2 năm, hoặc rơi vào tình trạng ngủ nghỉ dài tới 20-23 năm (phụ thuộc vào độ sâu trong đất). Hạt ngủ nghỉ dài là nhờ có vỏ hạt cứng. Mật độ hạt Mai dƣơng lƣu giữ ở trong đất rất cao, tới mức nếu diệt trừ đƣợc toàn bộ cây trên mặt đất thì vẫn phải tiếp tục diệt trừ cây con mọc từ hạt một cách liên tục trong vài ba năm sau đó (Lonsdale, 1992; Lonsdale et al.
1988; Walden et al., 2004; Wanichanantakul et al. 5 - Cây Mai dƣơng là loài rộng sinh thái, có thể chịu đƣợc ngập lụt trong thời gian dài do có khả năng sống kỵ khí và mọc rễ phụ ở gần mặt nƣớc để lấy ôxy từ nƣớc. Đồng thời cây Mai dƣơng cũng chịu đƣợc khô hạn (Lonsdale, 1993; Miller et al. - Khi bị đốn, cây Mai dƣơng rất dễ mọc tái sinh từ phần gốc còn lại.
Nếu bị đốt, bộ lá bị sấy khô và rụng, nhƣng sau đó có tới 90% cây thành thục và 50% cây con mọc tái sinh (Wanichanantakul et al.,1979; Walden et al.