ĐẶT VẤN ĐỀ Ung thư là một nhóm bệnh liên quan đến sự bất thường trong quá trình phát triển, nhân lên và tồn tại của tế bào, dẫn đến sự phát triển không kiểm soát của các tế bào ung thư và sự hình thành các khối u [14]. Ung thư đang có xu hướng gia tăng nhanh và là nguyên nhân dẫn tới tử vong hàng đầu trên toàn thế giới. Theo báo cáo do cơ quan ung thư của WHO công bố trong ngày ung thư thế giới năm 2014, trong năm 2012 trên thế giới có khoảng 8,2 triệu người tử vong do ung thư và 32,6 triệu người phải sống chung với nó. Trong đó, ở nam giới bệnh ung thư phổi trở thành căn bệnh phổ biến với 1,8 triệu ca, chiếm 13% còn ở phụ nữ bệnh ung thư vú lại là chủ yếu với 1,7 triệu ca, chiếm 11,9% [34].
Ngoài yếu tố di truyền thì nguyên nhân gây ung thư vú quan trọng khác còn phải kể đến là chế độ ăn và các tác nhân môi trường [21]. Một nhóm quan trọng trong tác nhân môi trường gây ung thư vú là các chất hóa học có cấu trúc Polycyclic aromatic hydrocacbon (PAH – các hydratcacbon vòng thơm) và các thuốc trừ sâu thuộc nhóm Halogen hữu cơ (DDT) [40]. DMBA (7,12 dimethyl benza anthracene) là một trong những hợp chất gây ung thư có cấu trúc hydratcarbon vòng thơm được sử dụng rộng rãi trong mô hình gây ung thư trên động vật trong phòng thí nghiệm. Bằng cách sử dụng mô hình chuột được gây u thực nghiệm bằng hóa chất DMBA, nhiều nghiên cứu đã chứng minh được tác dụng phòng chống ung thư vú của nhiều chất như Tamoxifen, Resveratrol…[48], [76].
Việc điều trị bệnh ung thư đang là vấn đề nhức nhối trên toàn cầu. Đa số các bệnh nhân phát hiện ung thư ở giai đoạn muộn nên việc chữa trị gặp rất nhiều khó khăn. Hầu hết các biện pháp điều trị ung thư hiện nay đều có nhiều tác dụng không mong muốn. Mặt khác, chi phí để điều trị ung thư tương đối lớn, đặc biệt là khi ung thư có xu hướng tăng mạnh ở các nước đang phát triển, nơi có thu nhập bình quân thấp.
Ước tính trong năm 2010, gánh nặng do bệnh ung thư gây ra trên toàn thế giới lên đến 1,16 nghìn tỷ USD [62]. Chi phí điều trị ung thư lớn một phần là do chi phí về thuốc [43]. Vì vậy, việc tìm kiếm các thuốc điều trị ung thư có nguồn gốc tự nhiên, hạn chế những tác dụng không mong muốn và giảm chi phí điều trị bệnh vẫn đang là mục tiêu của nhiều nghiên cứu trên thế giới. 1 Luan van thac si Tam thất (Panax Notoginseng (Burk.
Chen, thuộc họ Nhân sâm Araliaceae) là một dược liệu quý đặc hữu của vùng Tây Bắc, đã được trồng thành công, cho năng suất tốt và có giá trị kinh tế cao. Theo y học cổ truyền, tam thất được dùng nhiều trong các bài thuốc bổ, tăng cường sức khỏe và ứng dụng điều trị các bệnh như: thiếu máu mạch vành tim, chứng đau thắt ngực do tim, tăng lưu lượng máu ở mạch vành tim; chấn thương sọ não; chống viêm, giảm đau [2], [6]. Một số nghiên cứu cho thấy, tam thất có khả năng chống ung thư tốt [32], [75]. Saponin là thành phần chính có tác dụng sinh học trong tam thất [20].
Nhiều nghiên cứu đã chứng minh rằng, saponin chiết xuất từ tam thất có khả năng gây độc và ức chế sự phát triển của tế bào ung thư mà không ảnh hưởng tới các tế bào thường [74], [79]. Gần đây, nghiên cứu của tác giả Park và cộng sự về tác dụng chống khối u của dịch chiết tam thất đã cho rằng saponin chiết xuất từ tam thất có tác dụng chống khối u [56]. Tuy nhiên, saponin có đặc điểm là sinh khả dụng không cao do đó rất cần một dạng bào chế để có thể khắc phục nhược điểm này. Trong các dạng bào chế liên quan đến dược liệu thì phytosome là một dạng bào chế có nhiều ưu điểm nổi trội.
Tại Việt Nam, qua tham khảo các tài liệu chúng tôi thấy chưa có công bố nào về tác dụng chống ung thư của saponin toàn phần chiết xuất từ tam thất và dạng phức hợp phytosome saponin. Trên cơ sở đó chúng tôi tiến hành thực hiện đề tài “Đánh giá tác dụng chống khối u thực nghiệm của saponin toàn phần và phytosome saponin từ tam thất (Panax notoginseng (Burk.Chen) trồng ở tỉnh Lào Cai” với hai mục tiêu: 1. Xác định được hoạt tính gây độc trên hai dòng tế bào ung thư vú và ung thư phổi in vitro của saponin toàn phần và phytosome saponin. Đánh giá được tác dụng chống khối u của saponin toàn phần và phytosome saponin trên mô hình gây u vú thực nghiệm bằng DMBA.
2 Luan van thac si Chƣơng 1. Đại cƣơng về bệnh ung thƣ 1. Khái niệm bệnh ung thư Ung thư là một nhóm bệnh gây ra bởi sự tăng sinh nhanh và lộn xộn của một dòng tế bào bất thường, thoát ly khỏi sự kiểm soát của các cơ chế điều hòa tự động trong tế bào. Hậu quả là tạo ra trong cơ thể một mô lạ gồm những tế bào non, chuyển hóa mạnh, lấn át các mô xung quanh và gây ra biến đổi bệnh lý cho toàn bộ cơ thể [14].
Đa số ung thư là bệnh có biểu hiện mạn tính, có quá trình phát sinh và phát triển lâu dài qua từng giai đoạn. Hiện nay, người ta biết có đến hơn 200 loại bệnh ung thư khác nhau trên cơ thể người, hầu hết được đặt tên theo cơ quan hoặc loại tế bào mà tại đó nó bị ảnh hưởng đầu tiên. Những loại ung thư này tuy có những đặc điểm giống nhau về bản chất nhưng chúng khác nhau về nguyên nhân, tiến triển bệnh, phương pháp điều trị và tiên lượng bệnh [3], [7]. Đặc điểm dịch tễ của bệnh ung thư Trên thế giới Ung thư là căn bệnh nan y, gây ra tỉ lệ tử vong cao, có xu hướng vượt qua bệnh tim mạch để trở thành căn bệnh gây tử vong cao nhất trên thế giới.
Theo ghi nhận của WHO, năm 2012 có 14,1 triệu ca ung thư được phát hiện mới, 8,2 triệu người chết và 32,6 triệu người đang phải sống chung với nó. Số ca mới mắc tăng khoảng 70% trong vòng 2 thập kỷ. WHO cũng đã thống kê 5 loại ung thư hàng đầu gặp ở nam giới là: ung thư phổi, gan, đại trực tràng, dạ dày, vòm hầu. Còn ở nữ giới, 5 ung thư hàng đầu thường gặp là: ung thư vú, cổ tử cung, đại trực tràng, phổi, tuyến giáp [34].
Tại Việt Nam Theo thông tin từ Bộ Y tế Việt Nam và Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), hàng năm, Việt Nam có khoảng 150.000 người mắc bệnh ung thư mới và khoảng 75.000 người tử vong vì căn bệnh này (gấp 7 lần tử vong do tai nạn giao thông), xu hướng ngày càng gia tăng. Theo thống kê của Hiệp hội ung thư Việt Nam và tổ chức Y tế thế giới (WHO), ung thư phổ biến ở nam giới gồm: ung 3 Luan van thac si thư gan, phổi, dạ dày, đại trực tràng. Ung thư phổ biến nhất ở nữ giới gồm: ung thư vú, phổi, gan, cổ tử cung và dạ dày [10]. Theo báo cáo chung tổng quan ngành y tế năm 2015, ước tính số người mới mắc ung thư ở Việt Nam là hơn 125.
Như vậy, ung thư gia tăng trên diện rộng là một thách thức lớn cho tiến trình phát triển của nhân loại. Bất kỳ quốc gia nào cũng cần chung tay đồng lòng và có những hành động thiết thực nhằm đẩy lùi “đại dịch” ung thư. Nguyên nhân gây ung thư 1. Các yếu tố ngoại sinh Cho đến nay, người ta vẫn chưa thể kết luận chính xác nguyên nhân dẫn tới ung thư đối với từng cá thể.
Tuy nhiên, qua nhiều nghiên cứu dịch tễ học người ta có thể chỉ ra các yếu tố gây ra ung thư như: Yếu tố lí học Tia cực tím của ánh sáng mặt trời có thể gây ung thư da. Những bộ phận hở ở những người phải tiếp xúc nhiều với ánh sáng mặt trời dễ bị ung thư da do tia cực tím có bước sóng từ 2600 đến 3400 Amstrong Bức xạ: Bức xạ bao gồm cả ion hóa và không ion hóa đều có thể là nguyên nhân dẫn tới ung thư [44]. Từ thế kỷ XVI, người ta thấy nhiều công nhân mỏ ở Joachimstal (Tiệp Khắc) và ở Schneeberg (Đức) mắc một loại bệnh phổi và chết. Về sau cho thấy đó chính là ung thư phổi do chất phóng xạ trong quặng đen có chứa uranium [3].
Gần đây, các nhà điều tra của trung tâm dịch tễ học và di truyền học ung thư (DCEG) đã kết hợp với trường Đại học Newcastle nghiên cứu đánh giá khả năng mắc ung thư của trẻ em hoặc thanh thiếu niên sử dụng bức xạ CT scan. Kết quả cho thấy những trẻ em sử dụng CT scan có nguy cơ dẫn tới ung thư bạch cầu và ung thư não cao, đặc biệt ở nhóm trẻ em nhỏ tuổi [50]. Yếu tố hóa học Cho đến nay người ta biết có rất nhiều nguyên tố hóa học và các hợp chất hóa học có thể gây ung thư trên những loài vật khác nhau. Tuy nhiên, các hóa chất gây ung thư có thể xếp thành 2 loại chính [3], [57]: 4 Luan van thac si - Các hóa chất trực tiếp sinh ung thư: Các chất này có thể trực tiếp sinh ung thư mà không cần qua các điều kiện trung gian như môi trường, cơ địa….Người ta đã chỉ ra rằng, những người tiếp xúc thường xuyên với dầu Diesel tăng nguy cơ mắc ung thư phổi.
- Các hợp chất sinh ung thư qua chuyển hóa: Đa số các hợp chất sinh ung thư hoạt động qua dạng chuyển hóa phụ thuộc vào các yếu tố nội, ngoại sinh, môi trường, tuổi, giới tính… Yếu tố sinh vật học Nhiều loại sinh vật có khả năng gây ung thư nhất là virus. Từ năm 1908, Kellerman và Bang đã gây được myelo-blastosis (ung thư tủy bào non) ở gà [45]. Nhiều nghiên cứu cho thấy những người bị nhiễm HPV (Human Papillomavirus) có nguy cơ mắc ung thư cổ tử cung cao [46], [55]. Các yếu tố khác Các yếu tố liên quan tới hành vi và lối sống như chế độ ăn và dinh dưỡng, hút thuốc lá, uống rượu, béo phì… cũng nguyên nhân dẫn tới ung thư [34].
Trong nghiên cứu về mối liên quan giữa béo phì và ung thư, Wolin KY và cộng sự đã chỉ ra rằng những người thừa cân và béo phì chiếm khoảng 20% các trường hợp ung thư bao gồm ung thư vú (hay gặp ở phụ nữ thời kỳ mãn kinh), ung thư đại tràng, trực tràng, nội mạc tử cung, thực quản [38]. Hiện nay, sử dụng thuốc lá cũng là một yếu tố quan trọng dẫn tới ung thư.