Báo cáo đánh giá tác động của Hiệp định EVFTA đến một số ngành kinh tế trên địa bàn TP.HCM

Hiệp định EVFTA được kỳ vọng mang lại những thay đổi lớn cho nền kinh tế Việt Nam nói chung và TP.HCM nói riêng. 281 trang · Viện Nghiên Cứu Phát Triển · 2018.

• Tác giả: Trần Anh Tuấn
• Người hướng dẫn: TS. Trần Anh Tuấn
• Trường học: Viện Nghiên Cứu Phát Triển
• Đề tài: Đánh Giá Tác Động Của Hiệp Định Thương Mại Tự Do Việt Nam – EU (EVFTA) Đến Ngành Kinh Tế TP.Hồ Chí Minh
• Loại tài liệu: báo cáo tổng hợp
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TÁC ĐỘNG CỦA HIỆP ĐỊNH THƯƠNG MẠI TỰ DO VIỆT NAM – EU (EVFTA)
• 1.1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TÁC ĐỘNG CỦA HIỆP ĐỊNH THƯƠNG MẠI TỰ DO
• 1.1.1. Hội nhập kinh tế quốc tế
• 1.1.2. Khái niệm về Hiệp định Thương mại tự do
• 1.1.3. Phân loại các FTA
• 1.1.4. Nội dung của FTA
• 1.1.5. Những loại tác động của FTA
• 1.1.6. Các yếu tố ảnh hưởng đến tác động của FTA
• 1.1.7. Các phương pháp đánh giá tác động của FTA
• 1.2. HIỆP ĐỊNH THƯƠNG MẠI TỰ DO VIỆT NAM – EU (EVFTA)
• 1.2.1. Chính sách thương mại chung của EU
• 1.2.2. Quan hệ thương mại giữa Việt Nam – EU
• 1.2.3. Nội dung của Hiệp định EVFTA
• 1.2.4. Nghiên cứu đánh giá tác động của Hiệp định EVFTA đến nền kinh tế Việt Nam
• 1.3. TÓM TẮT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG THƯƠNG MẠI HÀNG HÓA GIỮA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH VÀ LIÊN MINH CHÂU ÂU
• 2.1. TÌNH HÌNH KINH TẾ TP.HỒ CHÍ MINH
• 2.1.1. Tốc độ tăng trưởng kinh tế
• 2.1.2. Chất lượng tăng trưởng kinh tế
• 2.2. THƯƠNG MẠI HÀNG HÓA GIỮA TP.HỒ CHÍ MINH VÀ EU
• 2.2.1. Kim ngạch và tỉ trọng thương mại hàng hóa giữa TP.HCM và EU
• 2.2.2. Tốc độ tăng trưởng thương mại
• 2.2.3. Cơ cấu thương mại theo thị trường
• 2.2.4. Cơ cấu thương mại theo ngành
• 2.2.5. Diễn biến các chỉ số thương mại giữa TP.HCM và EU
• 2.3. CƠ CHẾ, CHÍNH SÁCH PHÁT TRIỂN MỘT SỐ NGÀNH KINH TẾ Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
• 2.3.1. Quy hoạch phát triển một số ngành kinh tế ở TP.
• 2.3.2. Cơ chế, chính sách hỗ trợ hội nhập kinh tế quốc tế ở TP.
• 2.4. TÓM TẮT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG CỦA HIỆP ĐỊNH EVFTA ĐẾN MỘT SỐ NGÀNH KINH TẾ CÓ LỢI THẾ THƯƠNG MẠI Ở TP.HỒ CHÍ MINH
• 3.1. NHẬN DIỆN MỘT SỐ NGÀNH KINH TẾ CÓ LỢI THẾ THƯƠNG MẠI Ở TP.HỒ CHÍ MINH
• 3.1.1. Những ngành kinh tế có lợi thế
• 3.1.2. Những ngành kinh tế bất lợi
• 3.1.3. Những ngành khác có liên quan
• 3.2. ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG Ở KHÍA CẠNH THƯƠNG MẠI CỦA EVFTA ĐẾN MỘT SỐ NGÀNH KINH TẾ TRÊN ĐỊA BÀN TP.HCM
• 3.2.1. Mô tả dữ liệu
• 3.2.2. Kết quả ước lượng mô hình
• 3.2.3. Thảo luận kết quả nghiên cứu
• 3.3. CÁC TÁC ĐỘNG KHÁC CỦA EVFTA ĐẾN CÁC NGÀNH KINH TẾ TP.
• 3.3.1. Tác động về thể chế liên quan đến các cam kết đầu tư
• 3.3.2. Thuận lợi hóa thương mại và hải quan
• 3.3.3. Cạnh tranh và doanh nghiệp nhà nước
• 3.3.4. Sở hữu trí tuệ
• 3.3.5. Tiêu chuẩn hóa và các biện pháp phi thuế
• 3.4. SỰ CHUẨN BỊ CỦA CÁC DOANH NGHIỆP TRÊN ĐỊA BÀN TP.HCM CHO VẤN ĐỀ THỰC THI EVFTA
• 3.4.1. Mô tả mẫu khảo sát
• 3.4.2. Một số kết quả về khảo sát doanh nghiệp
• 3.5. TÓM TẮT CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: GIẢI PHÁP VÀ KIẾN NGHỊ
• 4.1. CĂN CỨ ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP - PHÂN TÍCH SWOT
• 4.1.1. Thách thức
• 4.2. GIẢI PHÁP CHUNG
• 4.2.1. Về phía Thành phố Hồ Chí Minh
• 4.2.2. Về phía doanh nghiệp
• 4.3. GIẢI PHÁP CHO MỘT SỐ NGÀNH KINH TẾ CÓ LỢI THẾ THƯƠNG MẠI
• 4.3.1. Giải pháp cho ngành dệt may
• 4.3.2. Giải pháp cho ngành hàng Da giày
• 4.4. GIẢI PHÁP CHO CÁC NGÀNH KINH TẾ BẤT LỢI
• 4.4.1. Giải pháp cho ngành cơ khí
• 4.4.2. Giải pháp cho ngành hóa chất TP.
• 4.5. MỘT SỐ KIẾN NGHỊ
• 4.5.1. Với Chính phủ và Bộ ngành liên quan
• 4.5.2. Với Chính quyền và các cơ quan liên quan tại TP.
• Phụ lục
• Phụ lục 1: Giá trị xuất nhập khẩu của TP.HCM và cả nước giai đoạn 2010-2016
• Phụ lục 2: Kim ngạch xuất khẩu của TP Hồ Chí Minh vào các thị trường theo các năm 2012-2016
• Phụ lục 3: Kim ngạch nhập khẩu vào TP.HCM từ các thị trường từ 2012-2016
• Phụ lục 4: Kim ngạch xuất khẩu của TP.HCM giai đoạn 2012-2016 theo mặt hàng
• Phụ lục 5: Kim ngạch nhập khẩu của TP.HCM giai đoạn 2012-2016 theo từng mặt hàng
• Phụ lục 6: Kết quả tính RCA của TP.HCM cho thị trường thế giới và EU
• Phụ lục 7: Kết quả tính RCA của EU cho thị trường thế giới, Việt Nam và TP.
• Phụ lục 8: Các chương hàng hóa theo bảng HS (Harmonized System Codes - HS Code 2017)
• Phụ lục 9: Biểu thuế EU và Việt Nam theo trọng số của từng nhóm mặt hàng
• Phụ lục 10: Kết quả mô hình định lượng
• Phụ lục 11: Kết quả khảo sát doanh nghiệp và ý kiến chuyên gia
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tác Động EVFTA Đến Kinh Tế TP

Hiệp định EVFTA được kỳ vọng mang lại những thay đổi lớn cho nền kinh tế Việt Nam nói chung và TP.HCM nói riêng. Là đầu tàu kinh tế của cả nước, TP.HCM đóng góp đáng kể vào GDP và kim ngạch xuất nhập khẩu. Việc đánh giá tác động của EVFTA đến TP.HCM là vô cùng quan trọng để chính quyền và doanh nghiệp chủ động ứng phó, tận dụng cơ hội và giảm thiểu rủi ro. Theo báo cáo nghiên cứu, đến năm 2017, tổng sản phẩm trên địa bàn GRDP ước đạt 1.618 tỷ đồng (theo giá hiện hành), tăng 8,25% so với năm trước. Tổng kim ngạch xuất khẩu hàng hoá của các doanh nghiệp Thành phố năm 2017 đạt 32.367 triệu USD. Do đó, việc phân tích tác động của EVFTA đến các ngành kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh, nhận diện những lợi ích, cơ hội cũng như những khó khăn, thách thức khi EVFTA chính thức được hiện thực hoá có ý nghĩa rất quan trọng góp phần hỗ trợ chính quyền Thành phố cũng như các doanh nghiệp Thành phố chủ động ứng phó với các tác động từ EVFTA.

1.1. Vai trò của TP.HCM trong nền kinh tế Việt Nam

TP.HCM không chỉ là trung tâm kinh tế lớn nhất cả nước mà còn là cửa ngõ giao thương quan trọng. Thành phố đóng góp hơn 1/3 giá trị sản xuất công nghiệp, 1/5 kim ngạch xuất khẩu và 1/5 quy mô kinh tế của cả nước. Hàng hóa của các doanh nghiệp thành phố hiện đã có mặt hầu hết ở các quốc gia, vùng lãnh thổ, đặc biệt xuất khẩu vào các thị trường lớn, yêu cầu chất lượng cao như Mỹ, Nhật, EU, Australia, Singapore, Nga... Việc hội nhập sâu rộng vào nền kinh tế thế giới thông qua các hiệp định thương mại như EVFTA sẽ tạo ra những tác động không nhỏ đến sự phát triển của thành phố.

1.2. Mục tiêu của nghiên cứu đánh giá tác động EVFTA

Nghiên cứu này tập trung đánh giá toàn diện tác động của EVFTA đến các ngành kinh tế chủ chốt của TP.HCM. Mục tiêu chính là xác định những ngành nào sẽ hưởng lợi nhiều nhất, ngành nào sẽ gặp khó khăn, và những biện pháp nào cần được thực hiện để tối đa hóa lợi ích và giảm thiểu tác động tiêu cực. Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng xem xét các tác động phi kinh tế như vấn đề việc làm, môi trường và tiêu chuẩn chất lượng sản phẩm. Việc này giúp đưa ra những khuyến nghị chính sách phù hợp để đảm bảo sự phát triển bền vững của thành phố trong bối cảnh hội nhập EVFTA.

II. Thách Thức EVFTA Rủi Ro Cho Doanh Nghiệp TP

Mặc dù EVFTA mang lại nhiều cơ hội, nhưng cũng đi kèm với không ít thách thức đối với doanh nghiệp TP.HCM. Áp lực cạnh tranh gia tăng, yêu cầu cao về chất lượng sản phẩm, và những thay đổi trong quy trình quản lý là những vấn đề mà doanh nghiệp cần phải đối mặt. Bên cạnh đó, các doanh nghiệp cần phải thay đổi nhận thức, ứng xử, công nghệ khi sản xuất các mặt hàng theo chuỗi giá trị. Nếu không có sự chuẩn bị kỹ lưỡng, doanh nghiệp có thể gặp khó khăn trong việc tận dụng tối đa lợi ích từ hiệp định.

2.1. Sức ép cạnh tranh từ hàng hóa EU nhập khẩu

Việc giảm thuế quan theo EVFTA sẽ tạo điều kiện cho hàng hóa từ EU tràn vào thị trường TP.HCM, gây áp lực cạnh tranh lớn cho các doanh nghiệp trong nước. Các doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt là các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME), có thể gặp khó khăn trong việc cạnh tranh về giá cả, chất lượng, và thương hiệu. Điều này đòi hỏi các doanh nghiệp phải nâng cao năng lực cạnh tranh, đổi mới công nghệ, và cải tiến quy trình sản xuất để đáp ứng yêu cầu của thị trường.

2.2. Yêu cầu khắt khe về tiêu chuẩn chất lượng sản phẩm

Thị trường EU có những tiêu chuẩn rất cao về chất lượng sản phẩm, an toàn vệ sinh thực phẩm, và bảo vệ môi trường. Để xuất khẩu hàng hóa sang EU, các doanh nghiệp TP.HCM phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định này. Điều này đòi hỏi các doanh nghiệp phải đầu tư vào công nghệ, nâng cao trình độ quản lý, và kiểm soát chặt chẽ chất lượng sản phẩm. Nếu không đáp ứng được các tiêu chuẩn này, doanh nghiệp sẽ gặp khó khăn trong việc tiếp cận thị trường EU.

2.3. Thay đổi quy trình quản lý và thủ tục hành chính

Để thực hiện EVFTA hiệu quả, cần có những thay đổi trong quy trình quản lý và thủ tục hành chính. Các doanh nghiệp phải thay đổi nhận thức, ứng xử, công nghệ khi sản xuất các mặt hàng theo chuỗi giá trị; Nhà nước và doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản phải có những đổi mới, cải cách toàn diện và căn bản để thích nghi. Chính phủ và chính quyền TP.HCM cần tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp trong việc tiếp cận thông tin, giảm thiểu thủ tục hành chính, và hỗ trợ doanh nghiệp trong quá trình chuyển đổi.

III. Cách Tận Dụng Lợi Thế EVFTA Cho Ngành Dệt May 52 ký tự

Ngành dệt may là một trong những ngành có lợi thế lớn nhất khi EVFTA có hiệu lực. Việc giảm thuế quan sẽ giúp tăng khả năng cạnh tranh của hàng dệt may Việt Nam trên thị trường EU. Tuy nhiên, để tận dụng tối đa cơ hội này, ngành dệt may cần phải đầu tư vào công nghệ, nâng cao chất lượng sản phẩm, và xây dựng thương hiệu. Đồng thời, cần chú trọng đến việc tuân thủ các tiêu chuẩn về lao động và môi trường của EU. Giải pháp cho ngành dệt may bao gồm giải pháp chung của phía TP.HCM và phía doanh nghiệp.

3.1. Đầu tư vào công nghệ và nâng cao năng suất

Để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của thị trường EU, các doanh nghiệp dệt may cần phải đầu tư vào công nghệ hiện đại, tự động hóa quy trình sản xuất, và nâng cao năng suất lao động. Việc áp dụng các công nghệ mới không chỉ giúp giảm chi phí sản xuất mà còn cải thiện chất lượng sản phẩm và rút ngắn thời gian giao hàng. Bên cạnh đó, cần chú trọng đến việc đào tạo và nâng cao trình độ tay nghề cho người lao động.

3.2. Xây dựng thương hiệu và phát triển sản phẩm độc đáo

Để cạnh tranh với các thương hiệu lớn trên thị trường EU, các doanh nghiệp dệt may cần phải xây dựng thương hiệu riêng và phát triển các sản phẩm độc đáo, mang đậm bản sắc văn hóa Việt Nam. Việc xây dựng thương hiệu không chỉ giúp tăng giá trị sản phẩm mà còn tạo dựng lòng tin và sự trung thành của khách hàng. Bên cạnh đó, cần chú trọng đến việc thiết kế và phát triển các sản phẩm mới, đáp ứng nhu cầu và thị hiếu của thị trường EU.

IV. Hướng Dẫn Doanh Nghiệp Thích Ứng EVFTA 6 Bước 51 ký tự

Để thích ứng thành công với EVFTA, doanh nghiệp cần thực hiện một loạt các bước, từ việc nghiên cứu thị trường, tìm hiểu về các quy định và tiêu chuẩn của EU, đến việc nâng cao năng lực cạnh tranh và xây dựng mối quan hệ đối tác. Điều quan trọng là phải có một kế hoạch rõ ràng và thực hiện nó một cách bài bản. Việc chủ động thích ứng sẽ giúp doanh nghiệp tận dụng tối đa cơ hội và giảm thiểu rủi ro từ hiệp định.

4.1. Nghiên cứu thị trường và xác định cơ hội kinh doanh

Bước đầu tiên là nghiên cứu kỹ lưỡng thị trường EU để xác định các cơ hội kinh doanh tiềm năng. Doanh nghiệp cần tìm hiểu về nhu cầu, thị hiếu, và xu hướng tiêu dùng của thị trường EU, cũng như các đối thủ cạnh tranh và các rào cản thương mại. Việc nghiên cứu thị trường sẽ giúp doanh nghiệp xác định được các sản phẩm và dịch vụ có tiềm năng xuất khẩu sang EU, cũng như các kênh phân phối và các đối tác tiềm năng.

4.2. Tìm hiểu về quy định tiêu chuẩn của EU

Doanh nghiệp cần tìm hiểu kỹ về các quy định và tiêu chuẩn của EU liên quan đến sản phẩm và dịch vụ của mình. Các quy định và tiêu chuẩn này có thể bao gồm các yêu cầu về chất lượng, an toàn, vệ sinh, môi trường, và nhãn mác. Việc tuân thủ các quy định và tiêu chuẩn này là bắt buộc để xuất khẩu hàng hóa sang EU. Đồng thời, doanh nghiệp cần cập nhật thường xuyên các thay đổi trong quy định và tiêu chuẩn để đảm bảo tuân thủ.

4.3. Xây dựng quan hệ đối tác với doanh nghiệp EU

Xây dựng mối quan hệ đối tác với các doanh nghiệp EU có thể giúp doanh nghiệp tiếp cận thị trường EU một cách dễ dàng hơn. Các đối tác EU có thể cung cấp thông tin thị trường, hỗ trợ phân phối sản phẩm, và giúp doanh nghiệp tuân thủ các quy định và tiêu chuẩn của EU. Doanh nghiệp có thể tìm kiếm đối tác thông qua các hội chợ thương mại, các tổ chức xúc tiến thương mại, và các mạng lưới kinh doanh.

V. Kết Quả Nghiên Cứu Tác Động Thực Tế Của EVFTA 56 ký tự

Các nghiên cứu cho thấy EVFTA có tác động tích cực đến tăng trưởng kinh tế và thương mại của TP.HCM. Các ngành như dệt may, da giày, và thủy sản được dự báo sẽ hưởng lợi lớn từ việc giảm thuế quan. Tuy nhiên, cũng có những ngành như cơ khí và hóa chất có thể gặp khó khăn do áp lực cạnh tranh gia tăng. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng EVFTA có thể tạo ra nhiều việc làm mới, nhưng đồng thời cũng đòi hỏi người lao động phải nâng cao kỹ năng để đáp ứng yêu cầu của thị trường.

5.1. Tác động đến tăng trưởng kinh tế và thương mại

Việc tham gia EVFTA dự kiến sẽ thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và thương mại của TP.HCM thông qua việc mở rộng thị trường xuất khẩu, thu hút đầu tư nước ngoài, và cải thiện năng lực cạnh tranh. Nghiên cứu cho thấy EVFTA có thể giúp tăng GDP của TP.HCM và tăng kim ngạch xuất nhập khẩu giữa TP.HCM và EU. Tuy nhiên, cần có những chính sách và biện pháp hỗ trợ phù hợp để đảm bảo rằng các lợi ích này được phân bổ một cách công bằng và bền vững.

5.2. Tác động đến các ngành kinh tế khác nhau

EVFTA sẽ có tác động khác nhau đến các ngành kinh tế khác nhau của TP.HCM. Ngành dệt may, da giày, và thủy sản được dự báo sẽ hưởng lợi lớn từ việc giảm thuế quan và tiếp cận thị trường EU. Tuy nhiên, các doanh nghiệp cũng cần chú trọng đến việc tuân thủ các tiêu chuẩn về lao động và môi trường. Đồng thời, cần có những chính sách hỗ trợ để giúp các ngành này nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững.

VI. Chính Sách TP

Để tận dụng tối đa cơ hội từ EVFTA, TP.HCM cần có những chính sách và biện pháp hỗ trợ phù hợp. Điều này bao gồm việc cải thiện môi trường kinh doanh, giảm thiểu thủ tục hành chính, hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận thông tin và công nghệ, và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Đồng thời, cần chú trọng đến việc bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và thúc đẩy phát triển bền vững.

6.1. Cải thiện môi trường kinh doanh và giảm thủ tục hành chính

Việc cải thiện môi trường kinh doanh và giảm thiểu thủ tục hành chính là rất quan trọng để thu hút đầu tư và tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp hoạt động. TP.HCM cần tiếp tục rà soát và đơn giản hóa các thủ tục hành chính, giảm chi phí tuân thủ, và tạo môi trường cạnh tranh công bằng. Đồng thời, cần tăng cường minh bạch và trách nhiệm giải trình của các cơ quan nhà nước.

6.2. Hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận thông tin và công nghệ

Doanh nghiệp, đặc biệt là các SME, cần được hỗ trợ để tiếp cận thông tin về thị trường EU, các quy định và tiêu chuẩn, và các cơ hội kinh doanh. TP.HCM có thể tổ chức các hội thảo, khóa đào tạo, và các chương trình tư vấn để cung cấp thông tin và kiến thức cho doanh nghiệp. Đồng thời, cần hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận công nghệ mới và áp dụng các giải pháp sáng tạo để nâng cao năng lực cạnh tranh.

Nội dung chính

Đánh Giá Tác Động Của Hiệp Định Thương Mại Tự Do EVFTA Đến Các Ngành Kinh Tế TP. Hồ Chí Minh: Báo Cáo Nghiên Cứu Toàn Diện

---

Tóm tắt nghiên cứu

Nghiên cứu khoa học "Đánh giá tác động của Hiệp định thương mại tự do Việt Nam – EU (EVFTA) đến một số ngành kinh tế trên địa bàn TP. Hồ Chí Minh" do TS. Trần Anh Tuấn chủ nhiệm cùng nhóm nghiên cứu tại Viện Nghiên cứu Phát triển TP.HCM thực hiện, tập trung giải quyết câu hỏi trọng tâm: Hiệp định thương mại tự do thế hệ mới EVFTA tác động đa chiều như thế nào đến năng lực cạnh tranh, dòng chảy thương mại và sự chuyển dịch cơ cấu của các ngành kinh tế chủ lực tại đầu tàu kinh tế TP.HCM?

Nghiên cứu áp dụng phương pháp hỗn hợp (mixed-methods) kết hợp giữa mô hình kinh tế lượng trọng lực (Gravity Model) mở rộng, hệ số Lợi thế so sánh hiện hữu (RCA), phân tích cân bằng từng phần với khảo sát thực địa trên 200 doanh nghiệp thuộc các khu chế xuất, khu công nghiệp tại địa bàn thành phố.

Kết quả phân tích chỉ ra rằng việc cắt giảm thuế quan theo lộ trình EVFTA tạo ra cú hích tăng trưởng đột phá cho các ngành hàng có lợi thế so sánh truyền thống như dệt may, da giày, chế biến gỗ. Tuy nhiên, các ngành công nghiệp nền tảng như cơ khí chế tạo, hóa chất và thiết bị điện tử đối diện áp lực cạnh tranh gay gắt từ hàng hóa chất lượng cao của EU ngay tại thị trường nội địa. Nghiên cứu khẳng định “nút thắt cổ chai” lớn nhất không nằm ở hàng rào thuế quan mà ở quy tắc xuất xứ (ROO), các rào cản kỹ thuật (TBT), tiêu chuẩn vệ sinh an toàn thực phẩm (SPS) và cam kết sở hữu trí tuệ. Đây là luận cứ thực tiễn quan trọng giúp chính quyền TP.HCM và cộng đồng doanh nghiệp xây dựng chiến lược thích ứng chủ động, tối ưu hóa chuỗi giá trị và thúc đẩy công nghiệp hỗ trợ.

---

Bối cảnh và tầm quan trọng

Thực trạng tri thức và bối cảnh hội nhập

Hiệp định EVFTA được đánh giá là một trong những hiệp định thương mại tự do thế hệ mới toàn diện và tham vọng nhất mà Liên minh Châu Âu từng ký kết với một quốc gia đang phát triển. Với cam kết xóa bỏ gần 99% số dòng thuế quan trong vòng 7 đến 10 năm, EVFTA mở ra cánh cửa tiếp cận thị trường 500 triệu dân có sức mua hàng đầu thế giới.

Thành phố Hồ Chí Minh là trung tâm kinh tế, khoa học và công nghệ lớn nhất cả nước, đóng góp hơn 1/3 giá trị sản xuất công nghiệp, 1/5 kim ngạch xuất khẩu và hơn 30% tổng thu ngân sách quốc gia. Cơ cấu xuất khẩu của thành phố gắn liền với các ngành chế biến, chế tạo, nông lâm thủy sản và dịch vụ hậu cần logistics.

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap)

Phần lớn các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế trước đây (như các báo cáo của MUTRAP, Ngân hàng Thế giới, hay các mô hình CGE toàn cầu) chủ yếu tập trung đánh giá tác động của EVFTA ở quy mô vĩ mô cấp quốc gia hoặc toàn khối ASEAN. Những nghiên cứu này thiếu vắng:

1. Dữ liệu phân rã theo cấp địa phương: Chưa phân tích sâu các đặc thù về cơ cấu sản xuất, năng suất lao động và hệ sinh thái logistics của TP.HCM.
2. Đánh giá vi mô cấp phân ngành: Chưa làm rõ sự phân hóa giữa các nhóm ngành có lợi thế xuất khẩu so với các nhóm ngành dễ bị tổn thương khi mở cửa nhập khẩu.
3. Mức độ sẵn sàng thực tế: Thiếu khảo sát thực địa về năng lực hấp thụ thể chế, rào cản kỹ thuật và sự chuẩn bị của các doanh nghiệp vừa và nhỏ (DNNVV) trên địa bàn thành phố.

Tính cấp thiết và tác động kỳ vọng

Công trình này lấp đầy khoảng trống học thuật và thực tiễn bằng cách thiết lập một khung phân tích toàn diện, kết hợp lượng hóa tác động dòng chảy thương mại với dữ liệu khảo sát thực chứng. Đề tài cung cấp cơ sở khoa học sắc bén giúp UBND TP.HCM ban hành các chương trình hành động kịp thời, hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh trước thời điểm hiệp định có hiệu lực.

---

Methodology và approach

Nhóm tác giả đã xây dựng một quy trình nghiên cứu đa phương pháp (mixed-methods design) nghiêm ngặt, kết hợp phân tích định lượng kinh tế lượng và điều tra định tính thực địa.

1. Khung phân tích định lượng (Quantitative Modeling)

Đề tài sử dụng biến thể nâng cao của Mô hình Trọng lực trong Thương mại Quốc tế (Gravity Model) để ước lượng các nhân tố tác động đến kim ngạch xuất nhập khẩu giữa TP.HCM và 28 quốc gia thành viên EU:

$$\ln(X_{HCM, t}) = \beta_0 + \beta_1 THUE_t + \beta_2 \ln(NK_{EU, t}) + \beta_3 \ln(XK_{VN, t}) + \beta_4 tyle_GDP_t + \beta_5 \ln(FDI_t) + \beta_6 \ln(LD_{HCM, t}) + \beta_7 \ln(DS_{EU, t}) + \beta_8 \ln(RCA_{HCM \to EU}) + \varepsilon$$

Trong đó:

• $X_{HCM, t}$: Kim ngạch xuất khẩu của TP.HCM sang thị trường EU theo ngành hàng.

• $THUE_t$: Thuế suất xuất nhập khẩu trung bình có trọng số theo mã HS 6 chữ số.

• $RCA_{HCM \to EU}$: Chỉ số Lợi thế so sánh hiện hữu của TP.HCM đối với thị trường EU:

  $$RCA_{ij} = \frac{x_{ij} / X_{it}}{x_{wj} / X_{wt}}$$

• Các biến kiểm soát: Quy mô GDP tương đối ($tyle_GDP$), dòng vốn FDI, lực lượng lao động TP.HCM ($LD_{HCM}$), quy mô dân số EU ($DS_{EU}$).

Mô hình nhập khẩu cũng được thiết lập tương ứng nhằm đánh giá áp lực thâm nhập của hàng hóa EU vào thị trường nội địa TP.HCM.

2. Thu thập dữ liệu và xử lý thống kê

• Dữ liệu thứ cấp: Thu thập chuỗi số liệu mảng (panel data) giai đoạn 2010–2017 từ các nguồn dữ liệu chuẩn hóa quốc tế gồm UN Comtrade, Ngân hàng Thế giới (World Bank), Trung tâm Thương mại Quốc tế (ITC), Tổng cục Hải quan, Cục Thống kê TP.HCM và Ngân hàng Nhà nước Việt Nam.
• Dữ liệu sơ cấp: Tiến hành khảo sát có cấu trúc trên mẫu gồm 200 doanh nghiệp thuộc các nhóm ngành chịu tác động trực tiếp: Dệt may, Da giày, Cơ khí, Hóa chất, Cao su - Nhựa, Chế biến gỗ tại các Khu chế xuất (Tân Thuận, Linh Trung...) và Khu công nghiệp trên địa bàn thành phố.

3. Độ tin cậy và tính hợp lệ (Validity & Reliability)

Các kiểm định kinh tế lượng tiêu chuẩn đã được áp dụng chặt chẽ: kiểm định đa cộng tuyến (VIF), kiểm định hiện tượng tự tương quan (Wooldridge test), và kiểm định phương sai sai số thay đổi (White/Breusch-Pagan test). Nghiên cứu sử dụng ước lượng bình phương bé nhất tổng quát (GLS) và hiệu chỉnh sai số chuẩn vững (Robust Standard Errors) để đảm bảo các hệ số ước lượng không chệch và có ý nghĩa thống kê cao.

---

Phát hiện chính của nghiên cứu

Kết quả phân tích từ mô hình định lượng và khảo sát thực tế đem lại 4 phát hiện cốt lõi:

Nhóm ngành kinh tế	Hệ số RCA bình quân	Mức độ nhạy cảm thuế quan	Tác động thuần dự báo từ EVFTA	Thách thức kỹ thuật lớn nhất
Dệt may & Da giày	$RCA > 2.5$ (Lợi thế rất cao)	Rất cao ($\beta_1 < -0.65$)	Tăng trưởng xuất khẩu mạnh (+25% đến +35%)	Quy tắc xuất xứ 2 công đoạn (từ vải trở đi)
Chế biến gỗ & Thủ công	$RCA > 1.8$ (Lợi thế cao)	Cao ($\beta_1 < -0.42$)	Mở rộng thị phần bền vững (+15% đến +20%)	Chứng chỉ giải trình nguồn gốc gỗ hợp pháp (FLEGT/FSC)
Cơ khí & Chế tạo máy	$RCA < 0.6$ (Bất lợi cạnh tranh)	Trung bình ($\beta_1 \approx -0.28$)	Nhập siêu tăng nhanh, áp lực nội địa lớn	Năng lực công nghệ, dung sai kỹ thuật cao của EU
Hóa chất & Dược phẩm	$RCA < 0.5$ (Bất lợi cạnh tranh)	Cao đối với nhập khẩu	Gia tăng sức ép thị phần dược phẩm, hóa chất	Tiêu chuẩn bảo hộ độc quyền dữ liệu & Sở hữu trí tuệ

1. Phân hóa rõ rệt về lợi thế so sánh và tăng trưởng thương mại

Các ngành dệt may và da giày của TP.HCM thể hiện chỉ số $RCA$ vượt trội ($RCA > 2.5$) trên thị trường EU. Khi hàng rào thuế quan giảm về 0% theo lộ trình, kim ngạch xuất khẩu của hai ngành này sang EU được ước tính tăng trưởng từ 25% đến 35%. Ngược lại, ngành cơ khí và hóa chất có chỉ số $RCA < 0.6$, cho thấy bất lợi cạnh tranh lớn; thuế suất nhập khẩu giảm sẽ tạo điều kiện cho máy móc, thiết bị công nghệ cao và hóa chất tinh khiết từ Đức, Pháp, Ý thâm nhập sâu vào thị trường TP.HCM.

2. "Bẫy" quy tắc xuất xứ (Rules of Origin - ROO)

Mặc dù thuế quan giảm sâu, việc hiện thực hóa ưu đãi thuế bị cản trở bởi quy tắc xuất xứ nghiêm ngặt. Đối với ngành dệt may, quy tắc xuất xứ "từ vải trở đi" (fabric-forward) đòi hỏi vải sử dụng phải được dệt tại Việt Nam hoặc các nước có FTA với EU (như Hàn Quốc). Trong khi đó, hơn 65% nguồn nguyên phụ liệu dệt may của doanh nghiệp TP.HCM tại thời điểm khảo sát vẫn phụ thuộc vào các quốc gia ngoài hiệp định (chủ yếu là Trung Quốc, Đài Loan).

3. Áp lực từ các biện pháp phi thuế quan (NTBs) và Tiêu chuẩn hóa

Các rào cản kỹ thuật đối với thương mại (TBT) và an toàn vệ sinh dịch tễ (SPS) là thách thức lớn nhất. EU áp dụng các tiêu chuẩn khắt khe về trách nhiệm xã hội, tiêu chuẩn lao động quốc tế (ILO), môi trường (chứng chỉ xanh, kinh tế tuần hoàn), và quy định dư lượng hóa chất (REACH). Khảo sát cho thấy chỉ có khoảng 22% doanh nghiệp vừa và nhỏ tại TP.HCM nắm vững và đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn này.

4. Bất đối xứng trong năng lực chuẩn bị giữa các khối doanh nghiệp

Khảo sát 200 doanh nghiệp bộc lộ sự phân hóa sâu sắc:

• Doanh nghiệp FDI & Doanh nghiệp lớn: Đã chủ động tái cơ cấu chuỗi cung ứng, đạt chuẩn ISO, SA8000, sẵn sàng đón nhận cơ hội từ EVFTA.
• Khối DNNVV trong nước: Gặp hạn chế về vốn, năng lực quản trị, thiếu thông tin thị trường và chưa có chiến lược bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ (SHTT) tại thị trường châu Âu.

---

Đóng góp khoa học và giá trị học thuật

Đóng góp về mặt lý thuyết

Nghiên cứu làm phong phú thêm hệ thống lý luận về hội nhập kinh tế quốc tế bằng cách xây dựng Khung phân tích chẩn đoán tác động của FTA thế hệ mới đối với nền kinh tế đô thị. Công trình mở rộng lý thuyết lợi thế so sánh của Balassa và lý thuyết trọng lực thương mại khi tích hợp thêm các biến số về chất lượng thể chế, hàng rào kỹ thuật phi thuế và quy tắc xuất xứ vào mô hình giải thích luồng thương mại địa phương.

Đổi mới về phương pháp luận

Thay vì dựa thuần túy vào các mô hình cân bằng tổng thể (CGE) có độ trễ lớn và nhiều giả định phi thực tế về hành vi thị trường, nghiên cứu kết hợp mô hình kinh tế lượng trọng lực vi mô với dữ liệu điều tra thực địa doanh nghiệp. Cách tiếp cận này nâng cao tính chính xác trong việc lượng hóa độ co giãn của dòng thương mại theo từng mức cắt giảm thuế suất cụ thể.

Ý nghĩa thực tiễn và chính sách

Nghiên cứu cung cấp luận cứ thực chứng quan trọng để UBND TP.HCM ban hành các chính sách:

• Đẩy mạnh phát triển Công nghiệp hỗ trợ (CNHT) nhằm tự chủ nguồn nguyên phụ liệu dệt may, da giày.
• Xây dựng hệ thống cảnh báo sớm về các rào cản kỹ thuật và các vụ kiện phòng vệ thương mại từ EU.
• Thành lập các trung tâm hỗ trợ doanh nghiệp tận dụng C/O (Giấy chứng nhận xuất xứ) điện tử và nâng cao năng lực tuân thủ tiêu chuẩn xanh.

---

Đối tượng quan tâm và giá trị ứng dụng

Nghiên cứu mang lại giá trị thực tiễn cho nhiều nhóm đối tượng:

• Các nhà hoạch định chính sách (UBND TP.HCM, Sở Công Thương, Sở Kế hoạch & Đầu tư): Làm cơ sở để điều chỉnh quy hoạch phát triển 4 ngành công nghiệp trọng yếu và 9 nhóm ngành dịch vụ của thành phố; xây dựng các gói hỗ trợ doanh nghiệp hậu EVFTA.
• Cộng đồng doanh nghiệp sản xuất và xuất nhập khẩu: Nhận diện rõ cơ hội mở rộng thị phần, các quy tắc xuất xứ cần tuân thủ và chiến lược chuyển đổi công nghệ để vượt qua các rào cản kỹ thuật khắt khe của EU.
• Các hiệp hội ngành nghề (Dệt may, Da giày, Cơ khí, Hóa mỹ phẩm): Sử dụng số liệu để định hướng hội viên liên kết chuỗi sản xuất, chia sẻ nguồn cung nguyên vật liệu và tổ chức các hoạt động xúc tiến thương mại có trọng điểm.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên ngành Kinh tế quốc tế: Cung cấp tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp ứng dụng mô hình Gravity Model và phân tích kinh tế lượng trong đánh giá chính sách thương mại.

---

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

1. Phát hiện quan trọng nhất của công trình nghiên cứu này là gì?

Phát hiện then chốt là sự phân hóa mạnh mẽ về tác động: EVFTA mang lại lợi thế tăng trưởng kim ngạch rất lớn cho Dệt may và Da giày, nhưng lại đặt các ngành Cơ khí và Hóa chất vào thế cạnh tranh khốc liệt ngay trên sân nhà. Rào cản lớn nhất để hiện thực hóa ưu đãi thuế quan không phải là thuế mà là Quy tắc xuất xứ (ROO) và Hàng rào kỹ thuật (TBT/SPS).

2. Phương pháp nghiên cứu của đề tài có điểm gì khác biệt?

Nghiên cứu không chỉ sử dụng số liệu vĩ mô hồi quy chung chung mà kết hợp mô hình kinh tế lượng trọng lực (Gravity Model) có kiểm soát chỉ số $RCA$ phân ngành với khảo sát thực chứng 200 doanh nghiệp tại các KCX/KCN TP.HCM, giúp phản ánh chân thực năng lực thực thi và "sức khỏe" của cộng đồng doanh nghiệp địa phương.

3. Kết quả của nghiên cứu này có thể tổng quát hóa cho các địa phương khác không?

Khung phân tích và phương pháp lượng hóa hoàn toàn có thể nhân rộng để đánh giá tác động của EVFTA hoặc các FTA thế hệ mới khác (như CPTPP, RCEP) cho các trung tâm kinh tế công nghiệp khác như Bình Dương, Đồng Nai, Hải Phòng hoặc Đà Nẵng.

4. Những bước tiếp theo cần nghiên cứu mở rộng là gì?

Cần tiếp tục theo dõi dữ liệu sau khi EVFTA chính thức có hiệu lực (từ tháng 8/2020 trở đi) để thực hiện các kiểm định đánh giá tác động thực tế (ex-post analysis), đồng thời mở rộng sang đánh giá các cam kết về thương mại dịch vụ số, mua sắm chính phủ và dòng vốn đầu tư trực tiếp (FDI) chất lượng cao từ EU.

5. Ứng dụng thực tiễn lớn nhất của nghiên cứu đối với doanh nghiệp TP.HCM là gì?

Giúp doanh nghiệp chủ động định vị lại chuỗi cung ứng, đầu tư ngược dòng vào khâu dệt/nhuộm và công nghiệp hỗ trợ để đáp ứng tiêu chí xuất xứ thuần túy, đồng thời chuẩn hóa quy trình sản xuất đáp ứng tiêu chuẩn lao động (ILO) và môi trường của thị trường EU.

---

Kết luận

Báo cáo nghiên cứu khoa học của Viện Nghiên cứu Phát triển TP.HCM do TS. Trần Anh Tuấn chủ nhiệm là công trình công phu, có giá trị học thuật cao và ý nghĩa thực tiễn sâu sắc trước thềm thực thi Hiệp định EVFTA. Bằng việc kết hợp chặt chẽ giữa lý luận thương mại quốc tế, mô hình định lượng tiên tiến và điều tra thực địa, công trình đã phác họa bức tranh toàn diện về những cơ hội bứt phá cũng như thách thức sống còn của các ngành kinh tế đầu tàu tại TP.HCM.

Để tối đa hóa lợi ích từ EVFTA, sự phối hợp đồng bộ giữa chính sách kiến tạo của chính quyền đô thị và nỗ lực tự cường, đổi mới sáng tạo của cộng đồng doanh nghiệp chính là chìa khóa then chốt đưa kinh tế thành phố vươn tầm chuỗi giá trị toàn cầu. Các nhà quản lý, nghiên cứu và doanh nghiệp được khuyến khích khai thác sâu các bộ chỉ số và khuyến nghị từ báo cáo để hiện thực hóa chiến lược tăng trưởng bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1, nhóm nghiên cứu sẽ hệ thống hóa lại cơ sở lý luận về Hiệp định thương mại tự do bao gồm các nội dung như: khái niệm, phân loại, nội dung và các tác động,…. Nhóm nghiên cứu cũng trình bày một số phương pháp đánh giá tác động của Hiệp định thương mại tự do và một số nội dung về Hiệp định thương mại tự do Việt Nam – EU làm cơ sở cho việc đánh giá ở Chương 3. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TÁC ĐỘNG CỦA HIỆP ĐỊNH THƯƠNG MẠI TỰ DO 1. Hội nhập kinh tế quốc tế Theo Đỗ Đức Bình (2012), hội nhập kinh tế quốc tế là sự gắn kết nền kinh tế của mỗi quốc gia vào các tổ chức hợp tác kinh tế khu vực và toàn cầu, trong đó mối quan hệ giữa các nước thành viên có sự ràng buộc theo những quy định chung của khối.

Đây là quá trình gắn kết các nền kinh tế của từng nước với kinh tế khu vực và thế giới thông qua các nỗ lực tự do hóa và mở cửa nền kinh tế theo những hình thức khác nhau: - Đơn phương: Các nước có thể chủ động tiến hành một cách đơn phương và tự nguyện những biện pháp nhằm tự do hóa và mở cửa nền kinh tế quốc gia, dần dần tiến tới việc xóa bỏ các quy định gây cản trở đối với hoạt động sản xuất kinh doanh, tự giảm hàng rào thuế quan và phi thuế quan đối với hàng hóa xuất - nhập khẩu. - Song phương: Là hình thức hội nhập kinh tế giữa hai nước dựa trên thỏa thuận song phương. - Tiểu khu vực/vùng: Là hình thức hội nhập trên cơ sở một số vùng của hai hay một số nước khác nhau gần gũi về không gian địa lý thực hiện một số VIỆN NGHIÊN CỨU PHÁT TRIỂN 15 Đánh giá tác động của Hiệp định EVFTA đến một số ngành kinh tế trên địa bàn TP.HCM liên kết kinh tế hay kết nối cơ sở hạ tầng nhằm phát huy sự bổ trợ lẫn nhau về nguồn lực của các vùng này để phát triển kinh tế. - Khu vực: Là hình thức hội nhập giữa các nước trong cùng một khu vực địa lý như: Khu vực mậu dịch tự do ASEAN (AFTA), Liên minh châu Âu (EU), Khu vực Mậu dịch tự do Bắc Mỹ (NAFTA),.

- Liên khu vực: Là hình thức hội nhập giữa các nước thuộc hai khu vực địa lý khác nhau như: ASEM (Hợp tác Á-Âu), Khu vực Mậu dịch tự do EU- ASEAN. - Toàn cầu: Hội nhập như trong khuôn khổ tổ chức WTO là hình thức hội nhập kinh tế-thương mại toàn cầu. Hội nhập kinh tế quốc tế có thể diễn ra theo nhiều mức độ. Cho tới nay khung khái niệm về các cấp độ hội nhập hay liên kết kinh tế mà nhà kinh tế học người Hungary Béla Balassa (1928 – 1991) đưa ra trong công trình “Lý thuyết về hội nhập kinh tế” năm 1961 vẫn được các nghiên cứu về hội nhập kinh tế sử dụng như là khung khái niệm chung trong quá trình phân tích những vấn đề hội nhập kinh tế.

Công trình của ông trình bày năm hình thức liên kết và hội nhập kinh tế khu vực xét theo cấp độ cam kết tự do hóa thương mại và liên kết kinh tế từ “nông” tới “sâu”, bao gồm: (i) Thỏa thuận thương mại ưu đãi (PTA): Các nước thành viên dành cho nhau các ưu đãi thương mại trên cơ sở cắt giảm thuế quan nhưng còn hạn chế về phạm vi (số lượng các mặt hàng đưa vào diện cắt giảm thuế quan) và mức độ cắt giảm. Hiệp định PTA của ASEAN (1977), Hiệp định Thương mại Việt- Mỹ (2001), Hiệp định GATT (1947 và 1994) là các ví dụ cụ thể của mô hình liên kết kinh tế ở giai đoạn thấp nhất. (ii) Khu vực mậu dịch tự do (FTA): Các thành viên phải thực hiện việc cắt giảm và loại bỏ các hàng rào thuế quan và các hạn chế về định lượng (có thể bao gồm cả việc giảm và bỏ một số hàng rào phi thuế quan) trong thương mại hàng hóa nội khối, nhưng vẫn duy trì chính sách thuế quan độc lập đối với các VIỆN NGHIÊN CỨU PHÁT TRIỂN 16 Đánh giá tác động của Hiệp định EVFTA đến một số ngành kinh tế trên địa bàn TP.HCM nước ngoài khối. Ví dụ: Khu vực mậu dịch tự do Bắc Âu (EFTA), Khu vực mậu dịch tự do Bắc Mỹ (NAFTA), Khu vực Mậu dịch tự do ASEAN (AFTA),… (iii) Liên minh thuế quan (CU): Các thành viên ngoài việc cắt giảm và loại bỏ thuế quan trong thương mại nội khối còn thống nhất thực hiện chính sách thuế quan chung đối với các nước bên ngoài khối.

Ví dụ: Nhóm ANDEAN và Liên minh thuế quan Nga-Belarus-Kazakhstan. (iv) Thị trường chung (CM): Ngoài việc loại bỏ thuế quan và hàng rào phi quan thuế trong thương mại nội khối và có chính sách thuế quan chung đối với ngoài khối, các thành viên còn phải xóa bỏ các hạn chế đối với việc lưu chuyển của các yếu tố sản xuất khác (vốn, lao động…) để tạo thành một nền sản xuất chung của cả khối. Ví dụ: Liên minh châu Âu đã trải qua giai đoạn xây dựng thị trường duy nhất (Thị trường chung châu Âu) trước khi trở thành một liên minh kinh tế. Ví dụ: EU hiện nay.

Một nước có thể đồng thời tham gia vào nhiều tiến trình hội nhập với tính chất, phạm vi và hình thức khác nhau. Tuy nhiên, về cơ bản phải trải qua các bước hội nhập từ thấp đến cao, việc đốt cháy giai đoạn chỉ có thể diễn ra trong những điều kiện đặc thù nhất định. Hội nhập kinh tế là nền tảng hết sức quan trọng cho sự tồn tại bền vững của hội nhập trong các lĩnh vực khác, đặc biệt là hội nhập về chính trị và nhìn chung, được các nước ưu tiên thúc đẩy giống như một đòn bẩy cho hợp tác và phát triển trong bối cảnh toàn cầu hóa. Khái niệm về Hiệp định Thương mại tự do Cho tới nay đã có rất nhiều các tổ chức và quốc gia khác nhau đưa ra các khái niệm về FTA cho riêng mình.

Điều này thể hiện những quan điểm khác VIỆN NGHIÊN CỨU PHÁT TRIỂN 17 Đánh giá tác động của Hiệp định EVFTA đến một số ngành kinh tế trên địa bàn TP.HCM nhau về FTA cũng như sự phát triển đa dạng của các quốc gia. Tuy nhiên theo cách hiểu chung nhất, Hiệp định thương mại tự do (Free Trade Agreement gọi tắt là FTA) là văn bản ghi nhận sự thỏa thuận giữa hai hay nhiều quốc gia hoặc vùng lãnh thổ nhằm mục đích tự do hóa thương mại về một hoặc một số nhóm mặt hàng nào đó bằng việc cắt giảm thuế quan, có các quy định tạo thuận lợi cho trao đổi hàng hóa, dịch vụ và đầu tư giữa các thành viên (VCCI, 2015). Theo quan điểm truyền thống, FTA là hiệp định hợp tác kinh tế được ký kết giữa ít nhất hai nước nhằm cắt giảm các hàng rào thương mại, cụ thể là thuế quan, quota nhập khẩu (và các hàng rào phi thuế quan khác), đồng thời thúc đẩy thương mại hàng hóa và dịch vụ giữa các nước này với nhau. Một trong các đặc điểm quan trọng của FTA truyền thống là các thành viên của FTA không có biểu thuế quan chung trong quan hệ thương mại với các nước bên ngoài FTA.

Các FTA điển hình theo khái niệm này là: FTA ASEAN (AFTA); FTA Trung Âu (CEFTA),… FTA thế hệ mới: Thuật ngữ “thế hệ mới” hoàn toàn mang tính tương đối, được sử dụng để nói về các FTA có phạm vi toàn diện, vượt ra ngoài khuôn khổ tự do hóa thương mại hàng hóa, như: FTA Việt Nam-EU (EVFTA); Hiệp định đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP); FTA Bắc Mỹ (NAFTA); Thị trường chung Nam Mỹ (MERCOSUR); các FTA ASEAN+1; FTA Australia- Hoa Kỳ (AUSFTA); …Các FTA nói trên được coi là “mới” vì 3 lý do sau đây: - Một số FTA “thế hệ mới” nêu trên bao gồm cả các nội dung vốn được coi là “phi thương mại” như: lao động, môi trường, cam kết phát triển bền vững và quản trị tốt, … - Nếu so với các FTA trước đây và các hiệp định của WTO thì các FTA “thế hệ mới” bao gồm các nội dung mới hơn như: đầu tư, cạnh tranh, mua sắm công, thương mại điện tử, khuyến khích sự phát triển của doanh nghiệp vừa và nhỏ, hỗ trợ kỹ thuật cho các nước đang phát triển cũng như dành thời gian VIỆN NGHIÊN CỨU PHÁT TRIỂN 18 Đánh giá tác động của Hiệp định EVFTA đến một số ngành kinh tế trên địa bàn TP.HCM chuyển đổi hợp lý để nước đi sau có thể điều chỉnh chính sách theo lộ trình phù hợp với trình độ phát triển của mình. - Nhiều nội dung mới được quan tâm đưa vào các FTA “thế hệ mới” như: thương mại hàng hóa, bảo vệ sức khỏe động vật và thực vật trong thương mại quốc tế, thương mại dịch vụ, quyền sở hữu trí tuệ, tự vệ thương mại, quy tắc xuất xứ, minh bạch hóa và chống tham nhũng, giải quyết tranh chấp giữa Chính phủ nước tiếp nhận đầu tư và nhà đầu tư nước ngoài,…(Nguyễn Thanh Tâm, 2016). Phân loại các FTA Tùy vào mục đích nghiên cứu khác nhau các tổ chức, các học giả lại dựa vào các tiêu chí khác nhau để phân loại các FTA, tuy nhiên có hai cách phân loại phổ biến nhất, đó là phân loại dựa vào quy mô,số ượng các thành viên tham gia và phân loại dựa vào mức độ tự do hóa (VCCI, 2015). Căn cứ theo quy mô, số lượng các thành viên tham gia Nếu căn cứ theo quy mô, số lượng các thành viên tham gia thì FTA được chia thành FTA song phương (BFTA), FTA khu vực và FTA hỗn hợp.

- FTA song phương: BFTA là loại FTA chỉ có hai nước tham gia ký kết và hiệp định này cũng chỉ có giá trị ràng buộc đối với hai quốc gia này mà thôi. BFTA do đặc điểm chỉ gồm 2 thành viên nên quá trình đàm phán và việc đạt được thỏa thuận cũng trở nên dễ dàng, nhanh chóng hơn so với các FTA khu vực hay FTA hỗn hợp. Trong làn sóng ký kết FTA toàn cầu hiện nay thì BFTA là loại FTA được ký kết nhiều nhất, phát triển mạnh cả về số lượng cũng như chất lượng cam kết. - FTA khu vực: FTA khu vực là Hiệp định Thương mại tự do có sự tham gia của từ ba nước thành viên trở lên, thông thường các nước này có vị trí địa lý gần nhau.