Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Giới thiệu chung về cây hoa tulip 1. Nguồn gốc Hoa tulip xuất xứ là một loài hoa dại, mọc ở Trung Á, lần đầu tiên được trồng ở Thổ Nhĩ Kỳ vào khoảng năm 1000 sau công nguyên. Các trung tâm phát sinh của loài hoa này nằm ở dãy Thiên Sơn và dãy Pamir gần Is lanabad ngày nay, vùng gần giữa Nga và Trung Quốc.
Chính từ khu vực này, loài hoa tulip đã phát triển rộng sang khác về phía Tây và phía Tây Bắc, về phía Đông và sang tận Trung Quốc và Mông Cổ. Vùng đất thứ hai của tulip được hình thành là vùng Aidắc - bai - zan và Acmenia. Từ những khu vực này, loài hoa tulip lại tiếp tục phát triển mạnh sang những vùng lân cận, trong đó có vùng đất bao la của Châu Âu. Sau đó loài hoa này được Carolus - Clusius một nhà sinh vật học nổi tiếng của Áo, được công nhận là người đã có công đem tulip du nhập vào Hà Lan những năm 1593.
Ông làm được điều này nhờ vào sự giúp đỡ của một người bạn – Flemish De Busbecq. Trong thời gian làm sứ giả, Flemish De Busbecq đã từng bị lôi cuốn bởi một loài hoa đẹp được trồng trong các vườn hoa cung điện – tulip (hay là hoa Uất Kim Cương). Chính ông đã gửi một ít củ giống hoa về cho Clusius để trồng chúng tại vườn hoa Leiden. Những năm 1936 - 1937 tulip bắt đầu nổi tiếng.
Nhiều loại tulip đắt giá, một vườn hoa đắt ngang một căn nhà ở Amsterdam. Tulip nổi tiếng bởi màu sắc tươi sáng. Ngày nay, chúng ta vẫn tìm thấy loài hoa này mọc tự nhiên rất nhiều nơi trên các quốc gia Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Pháp, Ý. Tại Hà Lan hoa tulip vẫn đang rất thịnh hành, là nguồn hàng xuất khẩu có giá trị của Hà Lan.
75% hoa tulip trồng ở Hà Lan dành cho xuất khẩu. Đặc tính sinh vật học của hoa tulip * Phân loại thực vật Theo Võ Văn Chi, Dương Đức Tiến (1978)[3], hoa tuylip thuộc chi Tulipa, họ hành (Alliaceae), bộ hành (Liliales), phân lớp hành (Liliidae), lớp một lá mầm (Monocotyledoneae), ngành thực vật hạt kín (Angiospermatophyta). Chi Tulipa có khoảng 109 loài hoa tulip khác nhau. Hầu hết các giống hoa tulip hiện nay có nguồn gốc từ Tulipa gesneriana.
* Đặc điểm thực vật học Theo Đặng Văn Đông và cs (2009)[8], các đặc điểm thực vật chung của tulip như sau: - Thân củ: Củ tulip được coi là mầm dinh dưỡng lớn của cây. Một củ già bao gồm đế củ có lớp vỏ cứng màu nâu, trục thân sơ cấp, thứ cấp và đỉnh sinh trưởng. Củ to hay nhỏ được đo bằng kích thước và khối lượng củ. Độ lớn của củ tương quan với độ lớn của hoa.
- Rễ: Được sinh ra từ gốc của củ, có nhiều nhánh, nằm ở dưới mặt đất có tác dụng giữ cho cây bám vào đất, hút nước và chất dinh dưỡng. Rễ có ý nghĩa rất quan trọng trong quá trình sinh trưởng, phát triển của cây. Rễ được trồng trong đất hoặc trong chất nền khác sẽ sinh ra rễ bên hút nước và dinh dưỡng cho cây. Củ thương phẩm cần được bảo vệ tốt bộ rễ.
Bộ rễ tốt hay xấu quyết định bởi các khâu thu hoạch, đóng gói, bảo quản lạnh. Rễ có thể mọc mới sau khi trồng. - Thân trục: Được tạo thành do mầm dinh dưỡng co ngắn lại, trục thân thẳng có chiều cao từ 10 – 70 cm khi cây ra nụ thì số lá đã được cố định. Chiều cao cây quyết định bởi số lá và chiều dài đốt, số lá phần lớn do đặc điểm di truyền của giống quyết định.
- Lá: Hoa Tulip thông thường có từ 2-4 lá, lần lớn trên trục thân có lá, rất ít loại không có lá. Có nhiều dạng khác nhau: Hình huyền, hình thuôn dài, tròn dài….lá không có cuống xếp thành vòng xoắn kích thước phụ 5 thuộc vào giống và điều kiện chăm sóc, lá giòn, rễ gẫy, màu xanh nhạt hoặc xanh đậm phụ thuộc vào giống. Chiều rộng lá 5-8cm, chiều dài lá 20-25cm. - Hoa: Hoa có cuống thường có một hoa trên cây.
Hoa có nhiều màu sắc khác nhau như màu kem, màu xanh, cam viền, trắng, hồng, vằng, tím, tía nhạt, đỏ thẫm…nhiều hình dạng đẹp mắt: Hình chuông, tháp, lục lăng, hình kim, hình chén…hoa không có lá Bắc, có từ 6-7 cánh chia làm hai hàng trong ngoài, có loại có hương thơm nhẹ có loại không có 6 nhị màu đen hoặc màu vàng sáng nhạt ngắn hơn cánh, nhụy màu vàng nhạt có 3 thuỳ, mỗi thuỳ có 2 hàng hạt. - Quả: Quả tulip thuộc loại quả nang bên trong có 3 ngăn, mỗi ngăn có 2 hàng hạt. Hạt dẹt xung quanh có cánh mỏng, hình bán cầu hoặc hình trụ. * Đặc điểm sinh trưởng - Đặc điểm sinh trưởng tự nhiên: Quá trình sinh trưởng tự nhiên của chi Tulip có thể phần chia làm các giai đoạn sau: + Từ khi trồng đến nảy mầm: Lá bắt đầu sinh trưởng, giai đoạn này hoàn toàn dựa vào dinh dưỡng trong củ.
+ Từ khi nảy mầm đến hết sinh trưởng: Giai đoạn này lá sinh trưởng mạnh, sản phẩm quang hợp được vận chuyển xuống thân. + Từ khi ra hoa đến khi tàn hoa: Khối lượng chất khô ở tất cả các bộ phận của cây đều tăng nhanh, đặc biệt là ở củ. + Từ khi hoa tàn đến khi thu hoạch củ: Lúc này cây ngừng sinh trưởng chỉ có củ tiếp tục quá trình tích luỹ dinh dưỡng để phát triển hoàn thiện về dinh dưỡng trong củ để ra hoa ở vụ sau. - Đặc điểm phát dục: Giai đoạn phát dục của hoa Tulip gồm: Phát triển trục thân ra nụ, ra hoa, kết hạt, chết.
Củ vùi trong đất 70-80 ngày mới nảy mầm, để củ có hoa thì củ phải trải qua mùa đông lạnh (0-100C). Nếu củ giống được đem xử lý 6 lạnh (phá ngủ) thì sau khoảng 7-15 ngày đã mọc mầm tuỳ thuộc vào điều kiện thời tiết sau khi trồng. Xử lý lạnh không tốt, thời gian gieo trồng gặp lạnh thì giai đoạn mọc mầm có thể kéo dài tới 3 - 4 tuần. Theo Hoàng Ngọc Thuận (2000)[20], thì cây hoa Tulip là cây thuộc nhóm cây dài ngày, yêu cầu thời gian chiếu sáng dài thì cây mới ra hoa, thời gian tốt từ 8 – 10 giờ/ ngày.
Nếu như trồng trong điều kiện ngày ngắn thì sự tích luỹ Hyđrat cacbua giảm, Protein trong giai đoạn sinh trưởng sinh thực giảm, cây không ra hoa. Tulip xử lý lạnh ở 40C trong 12 tuần, sau khi trồng khoảng 7-15 ngày đỉnh sinh truởng mầm rút ngắn, bắt đầu hình thành mầm hoa nguyên thuỷ, khi củ đã qua xử lý lạnh thì trước khi trồng củ có thể mọc mầm và phân hóa hoa. Vì vậy, nếu không trồng kịp thời sẽ bất lợi cho sự phát dục mầm hoa. Sự ra hoa và chất lượng hoa chịu ảnh hưởng rất lớn của điều kiện trước khi trồng nhưng tốc độ phát dục của nụ và hoa lại chịu ảnh hưởng của điều kiện sau khi trồng.
Yêu cầu sinh thái của hoa tulip Theo Đặng Văn Đông và CS (2002)[10] thì yêu cầu điều kiện ngoại cảnh của chi Tulipa như sau: - Nhiệt độ (t0C): Hoa Tulip chủ yếu được nhập từ vùng có vĩ độ cao (Hà Lan) nên có tính chịu rét tốt, chịu nóng kém, ưa khí hậu mát và ẩm, nhiệt độ thích hợp ban ngày là 16-200C, ban đêm là 10-150C. Dưới 100C và trên 300C thì cây sinh trưởng kém, hoa dễ bị mù, thời gian khoảng 2 tuần đầu nhiệt độ thấp (10 – 150C) có lợi cho sự ra rễ và phân hoá mầm hoa. - Ánh sáng: Hoa Tulip ưa cường độ ánh sáng từ trung bình đến yếu. Chiếu sáng dài ngày ảnh hưởng đến thời gian phát dục của hoa.
Trong điều kiện Bắc Cạn nếu trồng vào thời vụ Thu Đông (thu hoạch vào dịp tết Nguyên Đán), không cần che ánh sáng chỉ cần che mưa, sương muối. 7 - Độ ẩm: Đất quá ẩm hoặc quá khô đều ảnh hưởng đến sự sinh trưởng và phát triển của hoa Tulip. Thời kỳ đầu cây cần nhiều nước (tương đương độ ẩm đất 75-80%) nếu quá lớn sẽ gây thối củ và thối rễ, thời kỳ ra hoa cây cần ít nước hơn (độ ẩm đất 65-70%). Độ ẩm đất trung bình 70-75%, độ ẩm không khí 80-85% là thích hợp với cây Tulip.
- Đất: Đất trồng Tulip có thành phần cơ giới nhẹ, tơi xốp, nhiều mùn, độ ẩm vừa phải, thoát nước nhanh nhưng giữ ẩm tốt, giàu chất hữu cơ có pH= 6,8 - 7,2. Đất sạch không có sâu bệnh, không bón lót. - Phân bón: Tulip từ khi trồng đến khi thu hoa rất ngắn ở giai doạn cây sinh trưởng không cần phải bón phân vì cây sử dụng chất dinh dưỡng ở củ. Khi cây có nụ tiến hành phun phân bón lá hoặc tưới phân với nồng độ loãng.
Giá trị kinh tế và sử dụng Hoa Tulip có màu sắc sặc sỡ, có mùi thơm nhẹ có giá trị thưởng thức cao. Hoa được sử dụng trong các ngày lễ hội lớn trong nước và quốc tế, ngày tết, làm quà tặng rất trang trọng với giá trị thưởng thức như: Hoa cắt cành, trồng chậu, trồng thảm. Ngoài ra hoa còn dùng để tinh chế dầu thơm cung cấp cho ngành công nghiệp mỹ phẩm, nước hoa, bánh kẹo,… Bên cạnh việc phục vụ nhu cầu giải trí, thưởng thức…hoa tulip còn mang lại nguồn lợi kinh tế cao. Ở Việt Nam vào dịp tết Nguyên đán hoa bán với giá từ 20.000 đồng/ cây lợi nhuận từ 200-250%.
Ở Hà Lan hàng năm thu 300 triệu USD từ việc trồng hoa tulip. Tình hình sản xuất và tiêu thụ hoa trên thế giới và Việt Nam 1. Tình hình sản xuất và tiêu thụ hoa trên thế giới Với sự phát triển của các ngành công nghiệp, ngành sản xuất hoa, cây cảnh trên thế giới đang rất phát triển và trở thành một ngành có giá trị thương mại cao. Sản xuất hoa cây cảnh đã mang lại nhiều lợi ích cho nền 8 kinh tế các nước.
Theo báo cáo năm 2005 của FAO, giá trị sản lượng hoa cây cảnh của toàn thế giới năm 1995 đạt 35 tỷ USD, đến năm 2005 tăng lên 56 tỷ USD (tốc độ tăng bình quân năm là 20%). Diện tích trồng hoa trên thế giới ngày càng được mở rộng. Ba nước sản xuất hoa hoa lớn nhất thế giới chiếm 50% sản lượng hoa thế giới là Nhật Bản, Hà Lan, Mỹ. Diện tích trồng hoa ở một số vùng trên thế giới năm 2012 Vùng Diện tích(ha) Châu Âu 54.980 Châu Á- Thái Bình dương 244.263 Tổng thế giới 400.
