Đặt vấn đề Chơi hoa, cây cảnh là một nét văn hoá truyền thống có từ lâu đời. Thú chơi cây cảnh đã phổ biến đến nhiều tầng lớp trong xã hội, điều đó giúp con ngƣời thân thiện với thiên nhiên hơn. Hiện nay ở Việt Nam nói riêng và trên thế giới nói chung, hoa, cây cảnh đã đi vào cuộc sống nhƣ một nét đẹp, một thú chơi thể hiện một phần hồn của dân tộc. Không chỉ mang lại giá trị tinh thần, hoa, cây cảnh còn có giá trị to lớn về mặt kinh tế.
Sản xuất hoa, cây cảnh đã trở thành nghề sản xuất kinh doanh khá quan trọng mang lại thu nhập cao cho ngƣời dân. Cây Lan huệ (Hippeastrum equestre Herb.), Ở Việt Nam còn gọi là Loa kèn đỏ, Mạc chu Lan hay Tứ diện thuộc chi Hippeastrum, họ Náng (Amaryllidaceae), một trong những họ đƣợc đánh giá cao không chỉ ở mặt thẩm mỹ mà còn mang giá trị y học, dƣợc liệu. Cây Lan Huệ có khả năng thích nghi cao, Hoa và cụm hoa to, đẹp, Phù hợp với yếu cầu của ngƣời tiêu dùng. Cây Lan Huệ có sức sống mạnh mẽ nên việc chăm sóc khá đơn giản.
Chúng ta có thể đƣợc trồng ở trong các chậu hoa, bồn hoa ở trƣớc cửa nhà, ban công, trong công viên… Những năm gần đây, nhu cầu thƣởng thức hoa Lan huệ ngày càng tinh tế, đặc biệt là các giống hoa Lan huệ ngoại với những đặc điểm ƣu việt hơn các giống truyền thống nhƣ: Hoa to, màu sắc hoa hấp dẫn, mới lạ, đặc biệt có thể sử dụng dƣới nhiều hình thức nhƣ làm hoa cắt cành, trồng chậu hoặc trồng thảm. Tuy nhiên, hiện nay chƣa có nhiều nghiên cứu đánh giá khả năng của nhóm Lan huệ ngoại với điều kiện miền Bắc Việt Nam. Vì vậy, chúng tôi đã tiến hành nghiên cứu đề tài: “Đánh giá đặc điểm sinh trƣởng, phát triển của một số giống Lan huệ ngoại vụ Xuân- Hè năm 2021 tại Gia Lâm- Hà Nội” 1. Mục đích và yêu cầu 1.
Mục đích - Đánh giá khả năng thích nghi, đặc điểm sinh trƣởng phát triển và tình hình sâu bệnh hại của một số giống Lan huệ ngoại tại Gia Lâm – Hà Nội. Yêu cầu - Nắm đƣợc yêu cầu sinh thái, kỹ thuật chăm sóc cho cây Lan huệ. - Đánh giá các chỉ tiêu sinh trƣởng phát triển của một số giống Lan huệ ngoại. - Khảo sát tình hình sâu, bệnh hại chính trên cây Lan huệ ngoại và các biện pháp phòng trừ.
2 PHẦN II: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Vị trí phân loại Lan huệ gồm các loài và dƣới loài thuộc chi Lan huệ (Hippeastrum), họ Náng (Amaryllidaceae), bộ Măng Tây (Aparagales), phân lớp Hành (Liliidae), lớp thực vật Một lá mầm (Liliopsida). Chi Lan huệ là một chi quan trọng trong họ Náng (Amaryllidaceae) với khoảng 90 loài, trong đó có một số loài điển hình nhƣ: (H. vittatum,)… và hơn 600 dạng lai đang đƣợc trồng phổ biến để sản xuất các sản phẩm hoa thƣơng mại và sử dụng trong trang trí cảnh quan.
Hầu hết các giống Lan huệ lai quan trọng đƣợc tạo ra và phát triển bởi Ludwig, Warmenhove và Van Meeuven ở Hà Lan và HADECO (Barnhoorn) ở Nam Phi (Read, 2004). Ở Việt Nam, họ Hành có khoảng 50 chi và hơn 100 loài. Với số lƣợng chi và loài nhiều nhƣ trên, họ Hành đƣợc coi là một họ lớn. Thực vật họ Hành đa dạng về loài, nơi phân bố.
Chúng phân bố khắp nơi và đƣợc sử dụng nhiều mục đích khác nhau nhƣng tập trung nhất là vào hai lĩnh vực: chơi hoa, cây cảnh và là thuốc chữa bệnh. Nguồn gốc Hippeastrum đƣợc coi là các cây có nguồn gốc nhiệt đới vì các cây này là cây bản địa của Trung và Nam Mỹ, tập trung chủ yếu ở Brazil và Peru, và đƣợc phân bố từ Mexico đến Argentina. Các loài Hippeastrum tập trung nhiều nhất ở hai trung tâm đa dạng sinh học của thế giới, trung tâm thứ nhất ở miền đông Brazil, còn trung tâm thứ hai thì ở miền nam Andes thuộc Peru, Bolivia và Argentina. Ngoài ra còn có vài loài sống xa lên phía bắc tại Mexico và miền tây Đông Ấn (Meerow, 2004).
Lý do chi này đƣợc cho là có xuất xứ ở Brazil là bởi vì tại đây có ít nhất 34 loài đã đƣợc đƣợc phát hiện (De Andrade & cs. Phân bố Lan huệ là loại cây trồng chịu nhiệt nên đƣợc trồng phổ biến ở khu vực nhiệt đới và cận nhiệt đới. Từ khu vực Nam Mỹ, cây Lan huệ đƣợc du nhập và trồng ở Bắc Âu (chủ yếu ở Hà Lan), Florida, nam California và Nam Phi (Rees, 1972). Sự thƣơng mại hóa cây Lan huệ diễn ra từ rất sớm bắt đầu từ khi ngƣời Hà Lan nhập khẩu một vài loài từ Mexico và Nam Mỹ vào châu Âu từ thế kỉ 18.
Cũng từ đó mà quá trình nhân giống và lai tạo diễn ra trong suốt thế kỉ 18. Sau đó loài hoa này bắt đầu phát triển ở khu vực Bắc Mỹ vào đầu thế kỉ 19. Đến năm 1946, ngƣời Hà Lan du nhập Lan huệ vào Nam Phi và bắt đầu trồng trọt tại đây. Và cho đến hiện nay thì sự thƣơng mại hóa các giống Lan huệ đang diễn ra mạnh mẽ, cây Lan huệ đƣợc trồng rộng rãi trên khắp thế giới.
Mặc dù, các sản phẩm lai tạo của chi Lan huệ xuất phát từ Hà Lan và Nam Phi nhƣng chúng lại đƣợc trồng rất phổ biến tại Anh, Isarel, Nhật Bản, Ấn độ, Brazil, Australia. Từ thế kỉ 20, Lan huệ ngoại bắt đầu đƣợc du nhập vào Việt Nam từ các nƣớc Nhật Bản, Trung Quốc, Úc và một số quốc gia châu Âu với các giống có màu sắc hoa đa dạng. Chúng phân bố khắp cả nƣớc, từ Bắc vào Nam, từ miền núi đến đồng bằng. Hoạt động trao đổi, mua bán Lan huệ hiện nay diễn ra khá phổ biến, nhiều loài mới thuộc chi Lan huệ du nhập vào Việt Nam theo con đƣờng này, góp phần làm đa dạng nguồn gen Lan huệ bản địa Việt Nam.
Đặc điểm thực vật học của chi Hippeastrum 2. Đặc điểm hình thái Các loài thực vật trong chi Hippeastrum đều là cây thảo có thân hành sống nhiều năm, thân hành gần nhƣ hình cầu, có áo mỏng bao ngoài, đƣờng kính của từ 5- 10cm. Lá tập trung ở phần gốc mọc thành 2 hàng, bề mặt lá trơn, không có lông bao phủ, phiến lá dài, hình kiếm, hình mũi mác, hơi khum thành lòng máng, dài, cứng, có nhiều gân song song, mép lá nguyên, thuôn nhọn ở đỉnh. Số lƣợng lá trên cây thƣờng từ 2- 10 lá, chiều dài 30- 90cm, rộng 2.
4 Hoa chƣa nở đƣợc bao bọc bởi 2 lá mo, màu sắc hoa đa dạng tùy vào từng giống. Hai lá này sẽ khô khi hoa nở. Hoa mọc thành cụm dạng tán, hoa to đều, lƣỡng tính, cuống hoa ngắn, 6 cánh hoa xếp thành vòng dính với nhau ở gốc, dạng cánh kép thì có nhiều cánh hoa trên nhiều vòng, bầu dƣới. Màu sắc hoa rất phong phú gồm các màu cơ bản: đỏ, hồng cánh sen, hồng đỏ, trắng, cam, vàng, xanh nhạt và vô số những loài hoa đƣợc tạo thành bởi sự đan xen các đƣờng sọc hay xƣơng cá trên cánh hoa.
Nhị 6 chiếc, chỉ nhị đính ở họng ống bao hao, bao phấn 2 ô, đính lƣng, hƣớng trong, mở bằng khe dọc. Nhụy thon và mảnh, dài hơn chỉ nhị, đầu nhị chia thành 3 thùy rõ rệt khi chín. Quả nang hình cầu hoặc hình thuôn, khi chín mở ở khe lƣng, hạt nhiều, dẹt, màu đen, nội nhũ nạc bao lấy phôi nhỏ (Nguyễn Thị Đỏ, 2007). Đặc điểm sinh trƣởng, phát triển.
Các loài trong chi Hippeastrum thƣờng ra hoa vào khoảng tháng 3 cho đến tháng 5, nở tập trung nhất vào cuối tháng 3 đầu tháng 4 dƣơng lịch (Quách Thị Phƣơng, 2009). Trong điều kiện tự nhiên vào mùa khô ở các tỉnh phía Nam, cây Lan Huệ bị thiếu nƣớc cây bị khô héo hết lá, chỉ còn trơ lại củ (thân giả), đây là thời gian cây phân hóa mầm hoa, khi mùa mƣa đến có đủ nƣớc, cây mới ra lá và trổ hoa. Từ lần ra hoa thứ 2, củ Lan Huệ có khả năng cho ra hơn một ngồng hoa, tuy nhiên vẫn còn phụ thuộc vào từng giống. Một số củ nhỏ có thể cho 2 ngồng trong khi nhiều củ to chỉ cho 1 ngồng duy nhất.
Nếu đƣợc chăm sóc tốt, ngoại cảnh thuận lợi có thể ra tới 3 ngồng hoa trong một vụ hoa. Để có hoa vào mùa năm sau thì củ phải ra ít nhất 4 lá to và khỏe vào năm trƣớc. Một số củ xuất hiện 2 ngồng hoa cùng một lúc nhƣng thƣờng thì chúng ra hoa lệch nhau, ngồng thứ hai có thể ra muộn hơn ngồng thứ nhất từ vài ngày cho đến vài tuần, cá biệt có thể đến vài tháng. Ngồng sau thƣờng có ít hoa hơn ngồng trƣớc, thƣờng là 2- 5 hoa trong khi ngồng thứ nhất có từ 2- 7 hoa (Quách Thị Phƣơng, 2009).
Yêu cầu sinh thái của cây Lan Huệ Lan Huệ là cây trồng khá dễ tính, nó chịu đƣợc mọi chế độ khắc nghiệt về dinh dƣỡng, ánh sáng. Nó có thể sống đƣợc ở nơi ít nắng, nhiều nắng, nơi đất tốt đất cằn, nơi khô hạn hay nơi đủ ẩm, trong điều kiện nào cũng có thể ra hoa. Tuy nhiên, ở những nơi có điều kiện nhƣ vậy thì Lan Huệ sẽ không cho chất lƣợng hoa tốt, kích thƣớc hoa nhỏ, kém độ bền. Và khi nó trở thành loài hoa thƣơng mai, để đáp ứng đƣợc nhu cầu thị trƣờng thì những yêu cầu về điều kiện ngoại cảnh thích hợp đƣợc quan tâm nhiều hơn.
Nhiệt độ Lan Huệ có nguồn gốc từ vùng nhiệt đới Nam Mỹ nên nhiệt độ cao vào mùa hè cũng không gây hại cho cây nhƣng khi nhiệt độ quá nóng thì nên chuyển cây vào nơi có bóng râm. Nhiệt độ thích hợp cho sinh trƣởng, phát triển của Lan Huệ là 20- 22oC. Nhiệt độ có ảnh hƣởng đến sự phân hóa hoa. Để điều khiển Lan Huệ ra hoa cần cho củ Lan Huệ trong điều kiện ánh sáng trung bình và có nhiệt độ 7- 13oC (Cao Thị Thoa, 2010).
Đất và dinh dƣỡng Các loại đất thích hợp cho trồng Lan Huệ là các loại đất có thành phần cơ giới nhẹ, tơi xốp, nhiều mùn, thoát nƣớc nhanh nhƣng giữ ẩm tốt, không nên trồng trên đất cát hoặc đất thịt nặng. Cần phải cung cấp dinh dƣỡng đầy đủ, thƣờng xuyên cho cây nhƣ bón phân hữu cơ, phân vi sinh. Ngoài ra, cần cung cấp dinh dƣỡng qua lá cho cây, nhất là giai đoạn cây ra hoa, giúp cho hoa có màu sắc tƣơi đẹp và độ bền lâu hơn (Quách Thị Phƣơng, 2009). Ánh sáng Lan Huệ có thể trồng cả ở những nơi bóng râm hay nơi nhiều nắng.
Tuy nhiên, Lan Huệ nên trồng ở những nơi có nắng nhẹ vào buổi sáng.