Đặt vấn đề Hành hoa hay hành ăn lá Allium fistulosum (họ hành tỏi Liliaceae) cũng là một trong những loại gia vị đƣợc trồng phổ biến ở nƣớc ta, cây thân thảo, cao 40cm, lá màu xanh, hình trụ, bên trong rỗng. Tuy không phải là nông sản chính liên quan đến lƣơng thực nhƣng lại đóng vai trò quan trọng trong đời sống hàng ngày và công nghiệp chế biến. Là loại cây ngắn ngày cho năng suất đến 20-25 tấn / ha và thích hợp với nhiều loại đất khác nhau từ đồng bằng bắc bộ đến đất cằn cỗi miền trung. Hành lá có đặc điểm dễ trồng, thời gian thu hoạch ngắn, có thể trồng quanh năm, chứa hàm lƣợng đạm, chất béo, chất xơ thích hợp và hàm lƣợng lớn canxi, lân, kali nên đƣợc nhiều nông dân lựa chọn để trồng trọt.
Hành hoa bị nhiều loài sâu, bệnh gây hại làm ảnh hƣởng đến năng suất và chất lƣợng ví dụ nhƣ loài sâu keo da láng Spodoptera exigua, sâu khoang Spodoptera litura và sâu keo mùa thu Spodoptera frugiperda. Trong đó loài sâu keo da láng Spodoptera exigua Hübner (Lepidoptera : Noctuidae) đƣợc ghi nhận là một trong các loài gây hại chính ở nhiều nơi trên thế giới (CABI, 2022). Đây là một loài sâu ăn tạp, gây hại cho nhiều loại cây trồng khác thuộc họ đậu đỗ, họ bầu bí, họ thập tự, họ cà, cây bông vải, cây bắp, cây nho… Tại Việt Nam, sâu keo da láng đƣợc ghi nhận là loài gây hại trên 25 loại cây trồng khác nhau, trong đó có 4 loài thuộc họ hành tỏi. Có 78% nông dân đƣợc phỏng vấn chỉ ra rằng sâu keo da láng gây hại nghiêm trọng trên các loại hành ở Tiền Giang (Pham Van Lam & cs.
Hiện nay, sâu keo da láng đã có mặt tại các vùng trồng hành trên cả nƣớc. Sâu keo da láng xuất hiện quanh năm, với mật độ từ cao đến rất cao và gây hại nặng cho cây hành lá, làm giảm hơn 30% sản lƣợng hành ở các vùng trồng hành tỏi. Cho đến nay, việc phòng trừ sâu keo da láng vẫn còn chủ yếu sử dụng thuốc hóa học. Nông dân tùy ý sử dụng thuốc trừ sâu hóa học làm cho sâu keo da láng nhờn thuốc nhanh chóng, hiệu quả phòng trừ giảm dần và dễ bộc phát thành dịch gây hại nghiêm trọng.
Năng suất có thể giảm 500-800kg/công (25- 50%). Do củ nhỏ nên giá thành rẻ, chất lƣợng kém, hiệu quả kinh tế thấp, đặc 1 biệt sản phẩm không đảm bảo chất lƣợng và dƣ lƣợng thuốc trừ sâu cao. Nhƣ vậy, sản phẩm hành hoa không đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm. Đây đang là vấn đề cấp bách và bức xúc của ngƣời dân.
Để đánh giá mức độ gây hại của sâu keo da láng Spodoptera exigua (Hübner) đối với cây hành hoa ở Việt Nam trong những năm gần đây, nghiên cứu về đặc điểm sinh học, sinh thái và xác định ngƣỡng gây hại của sâu keo da láng trở nên cấp thiết. Trên cơ sở đó, dƣới sự phân công của Bộ môn Côn trùng, khoa Nông học và sự hƣớng dẫn của TS. Trần Thị Thu Phƣơng, tôi thực hiện đề tài nghiên cứu: “Đặc điểm hình thái, sinh học và xác định ngƣỡng gây hại của sâu keo da láng Spodoptera exigua (Hübner) trên hành tại Hà Nội năm 2022”.Mục đích và yêu cầu chung: 1.Mục đích: Trên cơ sở nghiên cứu ảnh hƣởng của thức ăn khác nhau đến đặc điểm hình thái, sinh học. Đánh giá mức độ gây hại của sâu keo da láng để từ đó góp phần đề xuất biện pháp phòng trừ hiệu quả sâu keo da láng hại hành theo hƣớng an toàn, bảo đảm hiệu quả kinh tế.Yêu cầu: - Xác định đƣợc đặc điểm hình thái, sinh học của sâu keo da láng hại hành tại Hà Nội.
- Xác định mức độ gây hại của sâu keo da láng hại hành. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU TRONG VÀ NGOÀI NƢỚC 2. Tình hình nghiên cứu ngoài nƣớc: 2. Phân bố, ký chủ và mức gây hại của sâu keo da láng: Vị trí: Giới: Động vật (Metazoa); Ngành: Chân đốt (Arthropoda); Lớp: Côn trùng (Insecta); Bộ: Cánh vẩy (Lepidoptera); Họ: Ngài đêm (Noctuidae); Chi: Spodoptera; Loài: Sâu keo da láng Spodoptera exigua (Hübner) * Phân bố: Theo Bureau (1972), sâu keo da láng đã đƣợc ghi nhận ở 67 quốc gia trên toàn thế giới, kể từ năm 1972 sâu keo da láng đã lan sang 34 quốc gia.
Rất nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng vùng phân bố của sâu keo da láng S. exigua đã đƣợc mở rộng từ 57°B đến 45°N. Sâu keo da láng S. exigua là một trong những loài gây hại chính cho cây trồng nông nghiệp ở các nƣớc nhiệt đới, cận nhiệt đới và xuất hiện ở hầu hết các nơi trên thế giới bao gồm châu Phi, châu Á, châu Mỹ, phía nam châu Âu, đặc biệt là ở châu Mỹ và châu Á (Liburd & cs.
Sâu keo da láng S. exigua có nguồn gốc từ châu Á nhƣng đã đƣợc du nhập trên toàn thế giới và hiện đƣợc tìm thấy ở hầu hết mọi nơi trồng cây ký chủ của nó (Farahani & cs. Tuy nghiên, ở Sotkamo (64,13◦N), Phần Lan, loài này đã đƣợc ghi nhận bằng cách theo dõi trƣởng thành vào bẫy ánh sáng qua nhiều năm (Mikkola. Kết quả là sự phân bố địa lý của sâu keo da láng S.
exigua lại thay đổi lại từ 64◦N đến 45◦S (CABI, 2022). Đến năm 2021 loài này đã có phân bố ở 152 quốc gia ở nhiều nơi trên thế giới (CABI, 2022). * Mức độ gây hại và thiệt hại kinh tế: Sâu keo da láng S. exigua đã lan rộng ở Texas (1995) gây ra dịch hại nghiêm trọng trên bông trong điều kiện thời tiết khô hạn bất lợi.
Số lƣợng thiệt hại do S. exigua gây ra rất khác nhau giữa các khu vực, với hơn 3 triệu mẫu bị nhiễm ở các mức độ khác nhau. Khoảng 1,2 triệu mẫu đã đƣợc xử lý với chi phí >31 triệu đô la Mỹ (Huffman, 1996).000 ha bông trồng ở Mỹ đã 3 bị ảnh hƣởng bởi sâu keo da láng gây ra thiệt hại nghiêm trọng khoảng 19,2 triệu USD trong năm 1998 (Ruberson & cs. Ở Malaysia, loài sâu keo da láng gây nhiều thiệt hại trên các ruộng đậu xanh, rau bina, cần tây và hoa cẩm chƣớng ở Cao nguyên, Pahang, Malaysia (Azidah, 2008).
* Ký chủ: Theo Capinera (2002), phạm vi ký chủ của sâu keo da láng tƣơng đối rộng, gây hại nghiêm trọng cho rau màu nhƣ măng tây, đậu đỗ, củ cải đƣờng, bông cải xanh, bắp cải, súp lơ trắng, cần tây, đậu xanh, ngô, đậu đũa, cà tím, rau diếp, hành,…. Có hơn 90 loài thực vật thuộc ít nhất 18 họ trên khắp thế giới là ký chủ của sâu keo da láng. Phạm vi ký chủ rộng rãi bao gồm đậu tƣơng, củ cải đƣờng, bắp cải, súp lơ, mầm cải brussel, cà chua, ngô, bông, rau diếp, lạc, đinh lăng, hẹ tây, cây trồng đồng cỏ và các cây ký chủ hoang dã khác nhau (Farahani & cs. Đặc điểm hình thái các pha phát dục của sâu keo da láng Trƣởng thành sâu keo da láng có kích thƣớc cơ thể nhỏ.
Chiều dài của cơ thể là 17,5-25,4 mm, sải cánh rộng 25-30mm. Trƣởng thành mới vũ hóa có thân và đôi cánh màu xám bạc, sau này chuyển sang màu hơi xám nâu và có một mảng sáng bóng ở gần giữa cánh. Trên cánh trƣớc, có một đốm hình quả thận. Các cánh sau thƣờng có màu trắng xám và có các viền màu sẫm ở các cạnh (Capinera.
Trứng đƣợc đẻ thành từng cụm từ 50-150 trứng/con (Capinera, 2002). Trứng có dạng hình cầu, màu hơi xanh đến trắng trong, đƣờng kính 0,7mm. Trứng đƣợc đẻ thành ổ, mặt trên ổ trứng đƣợc bao phủ bởi những sợi lông cứng màu hơi xám, những sợi lông cứng này đƣợc lấy từ bụng của con trƣởng thành cái (CABI, 2022). Sâu non tuổi 1 và tuổi 2 có màu xanh nhạt hoặc màu vàng.
Sâu non ở tuổi 3 bắt đầu xuất hiện các sọc nhạt màu trên cơ thể. Sâu non tuổi 4 có màu đậm hơn, những sọc trên lƣng cũng đậm dần. Sâu non tuổi 5 khác nhau về màu sắc đáng kể, có thể có màu xanh vàng, nâu đen, vàng nâu hoặc màu hồng. Nhộng 4 mới có màu nâu sáng, sau chuyển sang màu nâu đỏ có kích thƣớc khoảng 15- 20mm (Capinera, 2002).
Những nghiên cứu về đặc điểm sinh thái học: 2. Tập tính hoạt động sống Sau khi nhộng vũ hóa, trƣởng thành giao phối ngay trong đêm và bắt đầu đẻ trứng trong vòng 2-3 ngày. Thời gian đẻ trứng kéo dài trong khoảng từ 3-7 ngày, sau đó trƣởng thành thƣờng chết trong vòng 9-10 ngày kể từ ngày vũ hóa (Capinera, 2002). Theo Sappington & cs (2001) trƣởng thành cái sẽ đẻ trứng vào đêm sau giao phối và giảm dần sau đó.
Trứng đƣợc đẻ ở mặt dƣới lá và thƣờng gần ngọn hành, trứng nở trong 2 ngày trong thời tiết ấm áp (Capinera, 2002). Trên cây hoa cúc, sâu non của sâu keo da láng di chuyển lên phía trên ngọn cây sau khi nở và ăn hết lớp biểu bì phía trên lá. Tuy nhiên trên cà chua, sâu non di chuyển xuống dƣới và chủ yếu ăn các lá phía dƣới. Trên hoa cúc con trƣởng thành sâu keo da láng thƣờng đẻ trứng trên lá gần mặt đất, sau khi nở sâu non dần dần di chuyển lên trên các bông hoa và chủ yếu ăn lá trên cùng.
Tuy nhiên, ở cà chua sâu non chủ yếu ăn các lá gần mặt đất (Fye & McAda, 1972). Sau khi nở, sâu non ăn vỏ trứng. Sâu non tuổi nhỏ sống tập trung thành từng ổ trong khoảng 5 ngày. Ở tuổi 1 sâu non có tập tính nhả tơ buông thả đu đƣa để phát tán nhờ gió.
Từ tuổi 3 trở đi sâu non mới di cƣ sang các bộ phận khác của cây sống riêng lẻ. Sâu non tuổi 1 chƣa lựa chọn cây ký chủ, nhƣng sâu non tuổi 3 bị hấp dẫn bởi cây ký chủ có hàm lƣợng nitơ cao và dễ hấp thụ. Khi đẫy sức, sâu non chui xuống đất tạo thành một kén đất để hóa nhộng ở lớp đất 0- 3cm. Trong lớp đất ở độ sâu 2,0 cm, nhộng có nhiều nhất, đôi khi nhộng đƣợc tìm thấy ở độ sâu 4,1-5,0 cm (Greenberg & cs.
Ảnh hưởng của nhiệt độ đến sâu keo da láng Một số nghiên cứu chỉ ra thời gian phát triển pha trứng của sâu keo da láng là không giống nhau. Ở điều kiện thời tiết ấm áp trứng nở sau 5-7 ngày (Azidah & Sofian-Azirun, 2006). Azidah &Sofian-Azirun (2006) chỉ ra rằng thời gian pha sâu non ngắn nhất kéo dài khoảng 16 ngày trong các tháng mùa hè. Ở 30◦C, thời gian phát 5 triển pha sâu non từ tuổi 1 đến tuổi 5 tƣơng ứng là 2,5; 1,5; 1,2; 1,5 và 3,0 ngày (Fye & McAda, 1972).
Số tuổi của pha sâu non sâu keo da láng cũng rất khác nhau trong các công trình nghiên cứu.