Luận án tiến sĩ điều trị biến chứng đa dây thần kinh ở người đái tháo đường typ 2 tại Bệnh viện Nội tiết TW

Đái tháo đường (ĐTĐ) là một bệnh rối loạn chuyển hóa phổ biến, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe, đặc biệt là các… 160 trang · Học viện Quân Y · 2021.

• Tác giả: Bùi Minh Thu
• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Văn Chương
• Trường học: Học viện Quân Y
• Chuyên ngành: Khoa học Thần kinh
• Đề tài: Đánh Giá Kết Quả Điều Trị Biến Chứng Đa Dây Thần Kinh Ở Người Đái Tháo Đường Typ 2 Tại Bệnh Viện Nội Tiết Trung Ơng
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Định nghĩa - dịch tễ học bệnh đa dây thần kinh do đái tháo đường
• 1.2. Cơ chế bệnh sinh của tổn thương thần kinh ngoại vi do đái tháo đường
• 1.3. Rối loạn chuyển hoá
• 1.4. Vai trò của stress oxy hóa
• 1.5. Tổn thương vi mạch
• 1.6. Một số yếu tố khác
• 1.7. Triệu chứng bệnh đa dây thần kinh do đái tháo đường
• 1.8. Chẩn đoán phân biệt
• 1.9. Nguyên tắc điều trị
• 1.10. Điều trị cụ thể
• 1.11. Một số nghiên cứu về bệnh đa dây thần kinh và điều trị ở bệnh nhân ĐTĐ trên lâm sàng
• 1.12. Một số nghiên cứu về bệnh đa dây thần kinh ở bệnh nhân ĐTĐ trên lâm sàng
• 1.13. Một số nghiên cứu về điều trị bệnh đa dây thần kinh do đái tháo đường với alpha lipoic acid (ALA)
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Tiêu chuẩn chọn bệnh nhân
• 2.3. Tiêu chuẩn loại trừ
• 2.4. Tiêu chuẩn chọn bệnh nhân cho mục tiêu 2
• 2.5. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 2.5.1. Địa điểm nghiên cứu
• 2.5.2. Thời gian nghiên cứu
• 2.6. Phương pháp nghiên cứu
• 2.6.1. Thiết kế nghiên cứu
• 2.6.2. Cỡ mẫu - chọn mẫu
• 2.6.3. Đánh giá hiệu quả điều trị
• 2.6.4. Chỉ tiêu nghiên cứu
• 2.6.5. Vật liệu nghiên cứu
• 2.6.6. Phương pháp thu thập số liệu và các tiêu chuẩn đánh giá
• 2.6.6.1. Phỏng vấn: hỏi trực tiếp bệnh nhân về tiền sử, bệnh sử và ghi chép đầy đủ vào mẫu bệnh án nghiên cứu
• 2.6.6.2. Khám lâm sàng, đánh giá bệnh nhân bằng theo dõi các triệu chứng lâm sàng và ghi vào bệnh án nghiên cứu
• 2.6.7. Cận lâm sàng
• 2.6.8. Tiêu chuẩn đánh giá biến số nghiên cứu
• 2.6.9. Xử lý kết quả
• 2.6.10. Vấn đề đạo đức trong nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đặc điểm chung của các đối tượng nghiên cứu
• 3.2. Đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng biến chứng thần kinh ngoại vi của các đối tượng nghiên cứu
• 3.3. Đặc điểm lâm sàng của các đối tượng nghiên cứu
• 3.4. Kết quả nghiên cứu cận lâm sàng của các đối tượng nghiên cứu
• 3.5. Đánh giá kết quả điều trị phối hợp alpha lipoic acid ở bệnh nhân đái tháo đường typ 2 có biến chứng đa dây thần kinh
• 3.6. Kết quả điều trị chung của nhóm nghiên cứu và nhóm chứng
• 3.7. So sánh kết quả điều trị biến chứng đa dây thần kinh do đái tháo đường của nhóm chứng và nhóm nghiên cứu
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Đặc điểm chung của các đối tượng nghiên cứu
• 4.2. Đặc điểm BMI
• 4.3. Phân loại thời gian mắc bệnh và thời gian xuất hiện biến chứng
• 4.4. Các yếu tố nguy cơ
• 4.5. Đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng biến chứng đa dây thần kinh của các đối tượng nghiên cứu
• 4.5.1. Đặc điểm lâm sàng
• 4.5.2. Đặc điểm về xét nghiệm sinh hóa máu
• 4.6. Kết quả nghiên cứu điện sinh lý ở các đối tượng nghiên cứu
• 4.7. Đánh giá kết quả điều trị phối hợp alpha lipoic acid ở bệnh nhân đái tháo đường typ 2 có biến chứng đa dây thần kinh
• 4.8. Kết quả điều trị chung của nhóm nghiên cứu và nhóm chứng
• 4.9. So sánh kết quả điều trị của nhóm chứng và nhóm nghiên cứu
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Biến Chứng Đa Dây Thần Kinh Tiểu Đường Typ 2

Đái tháo đường (ĐTĐ) là một bệnh rối loạn chuyển hóa phổ biến, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe, đặc biệt là các biến chứng tổn thương nhiều cơ quan như mắt, tim mạch, thận và thần kinh. Biến chứng thần kinh ngoại vi có thể xảy ra sau 5 năm (typ 1) hoặc ngay khi chẩn đoán (typ 2). Trong đó, bệnh đa dây thần kinh do đái tháo đường (DPN) là biến chứng thường gặp nhất, chiếm khoảng 50% bệnh nhân ĐTĐ. Biểu hiện lâm sàng rất đa dạng và kín đáo, dễ bị bỏ qua, dẫn đến điều trị muộn. DPN làm tăng nguy cơ cắt cụt chi do biến dạng, loét. Theo thống kê, cứ khoảng 30 giây lại có 1 bệnh nhân phải cắt cụt chi do ĐTĐ. Đây là biến chứng ảnh hưởng lớn đến cuộc sống và chất lượng sống của người bệnh. Cơ chế gây tổn thương thần kinh do ĐTĐ rất phức tạp, chủ yếu do tích lũy đường sorbitol trong hệ thống dây TK, kết hợp với stress oxy hóa làm tổn thương tế bào thần kinh. Cùng với đó là tổn thương vi mạch làm giảm cung cấp oxy và dưỡng chất nuôi dưỡng các sợi thần kinh.

1.1. Dịch Tễ Học và Tầm Quan Trọng của Biến Chứng Thần Kinh

Bệnh ĐTĐ chiếm khoảng 0,9% - 2,5% dân số các thành phố lớn ở Việt Nam. Năm 2014, có 422 triệu người trên thế giới mắc bệnh ĐTĐ, tỷ lệ mắc bệnh ĐTĐ là 8,5% ở dân số trưởng thành. Tỷ lệ bệnh ĐTĐ đã tăng gần gấp đôi kể từ năm 1980, từ 4,7% lên 8,5% ở người trưởng thành. DPN chiếm tỷ lệ cao nhất, khoảng 66% với typ 1 và 59% với typ 2. Khoảng 20 - 40% bệnh nhân ĐTĐ có biểu hiện tổn thương TK. 50% bệnh nhân ĐTĐ typ 2 có biến chứng thần kinh ngoại vi. Khoảng 10% số bệnh nhân chỉ phát hiện ra ĐTĐ khi được chẩn đoán đã có biểu hiện tổn thương TK. Điều này cho thấy tầm quan trọng của việc sàng lọc và chẩn đoán sớm biến chứng thần kinh ở bệnh nhân ĐTĐ.

1.2. Định Nghĩa và Phân Loại Bệnh Thần Kinh Do Đái Tháo Đường

Định nghĩa đơn giản của bệnh thần kinh ĐTĐ là "Bệnh thần kinh do ĐTĐ là những biểu hiện triệu chứng, dấu hiệu lâm sàng của những tổn thương hệ thần kinh ở người ĐTĐ sau khi loại trừ những nguyên nhân khác". Nhóm chuyên gia về bệnh thần kinh ĐTĐ Toronto đã định nghĩa DPN là “bệnh đa dây TK cảm giác đối xứng, phụ thuộc vào độ dài dây TK, nguyên nhân do thay đổi chuyển hóa và tổn thương vi mạch, do tăng đường máu mạn tính (DM) và làm tăng nguy cơ tim mạch”. Có nhiều cách phân loại bệnh lý thần kinh do ĐTĐ, bao gồm phân loại theo tính đối xứng và phân loại theo Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ. Các phân loại này giúp bác sĩ có cái nhìn tổng quan và chi tiết hơn về các thể bệnh khác nhau.

II. Thách Thức Trong Điều Trị Biến Chứng Đa Dây Thần Kinh

So với các biến chứng vi mạch khác như bệnh võng mạc, bệnh thận, DPN khó khăn hơn nhiều trong chẩn đoán và điều trị. Hiện nay, có nhiều phác đồ điều trị khác nhau, nhưng hiệu quả của các phác đồ này vẫn chưa được nghiên cứu đầy đủ. Tỷ lệ mới mắc của DPN có liên quan đến các yếu tố nguy cơ có thể thay đổi được như tăng triglycerid máu, BMI, tăng huyết áp, hút thuốc. Vai trò của stress oxy hóa trong DPN đã được nghiên cứu rộng rãi trong thực nghiệm và lâm sàng. Alpha lipoic acid (ALA) đã được chứng minh là cải thiện vận tốc dẫn truyền thần kinh vận động trong DPN thực nghiệm và để bảo vệ dây TK ngoại vi khỏi thiếu máu cục bộ ở chuột. Nghiên cứu của Nguyễn Văn Bọt và cộng sự (2016) cho thấy tỷ lệ DPN typ 2 hiện nay là khá cao. Trong đó, bệnh gặp ở bệnh nhân mắc bệnh ĐTĐ typ 2 dưới 5 năm chiếm tỷ lệ 29,9%, ở nhóm mắc bệnh ĐTĐ từ trên 5 năm đến 10 năm là 50% và ở nhóm mắc ĐTĐ trên 10 năm chiếm 66,7%.

2.1. Các Yếu Tố Nguy Cơ và Cơ Chế Bệnh Sinh Phức Tạp

Cơ chế bệnh sinh của tổn thương thần kinh ngoại vi do đái tháo đường rất phức tạp, bao gồm rối loạn chuyển hóa, tăng glucose máu, rối loạn lipid máu, kháng insulin, stress oxy hóa và tổn thương vi mạch. Các yếu tố nguy cơ như tăng triglycerid máu, BMI, tăng huyết áp, hút thuốc cũng góp phần làm tăng nguy cơ mắc DPN. Việc kiểm soát các yếu tố nguy cơ này là rất quan trọng trong phòng ngừa và điều trị DPN.

2.2. Khó Khăn Trong Chẩn Đoán Sớm và Đánh Giá Hiệu Quả Điều Trị

DPN thường có biểu hiện lâm sàng kín đáo, dễ bị bỏ qua, dẫn đến chẩn đoán và điều trị muộn. Hơn nữa, hiện nay đang sử dụng nhiều phác đồ khác nhau mà hiệu quả điều trị của các phác đồ vẫn chưa có nghiên cứu nào đề cập đến. Điều này gây khó khăn cho bác sĩ trong việc lựa chọn phác đồ điều trị phù hợp và đánh giá hiệu quả điều trị một cách chính xác.

III. Phương Pháp Đánh Giá Kết Quả Điều Trị Tại Bệnh Viện

Để góp phần nâng cao chất lượng điều trị cho bệnh nhân, Bệnh viện Nội tiết Trung ương đã tiến hành nghiên cứu "Đánh giá kết quả điều trị biến chứng bệnh đa dây thần kinh ở người ĐTĐ typ 2". Nghiên cứu này tập trung vào việc mô tả đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng biến chứng đa dây thần kinh ở bệnh nhân ĐTĐ typ 2 và đánh giá kết quả điều trị phối hợp alpha lipoic acid (ALA). ALA đã được chứng minh là có tác dụng cải thiện vận tốc dẫn truyền thần kinh và bảo vệ dây thần kinh khỏi tổn thương do thiếu máu cục bộ.

3.1. Mục Tiêu Nghiên Cứu và Đối Tượng Tham Gia

Nghiên cứu tập trung vào hai mục tiêu chính: (1) Mô tả đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng biến chứng đa dây thần kinh ở bệnh nhân ĐTĐ typ 2. (2) Đánh giá kết quả điều trị phối hợp alpha lipoic acid ở bệnh nhân ĐTĐ typ 2 có biến chứng đa dây thần kinh. Đối tượng nghiên cứu là bệnh nhân ĐTĐ typ 2 có biến chứng đa dây thần kinh đang điều trị tại Bệnh viện Nội tiết Trung ương.

3.2. Các Chỉ Số Đánh Giá và Phương Pháp Thu Thập Dữ Liệu

Nghiên cứu sử dụng các chỉ số lâm sàng (triệu chứng, khám thần kinh), cận lâm sàng (xét nghiệm máu, điện cơ) để đánh giá biến chứng đa dây thần kinh. Dữ liệu được thu thập thông qua phỏng vấn trực tiếp bệnh nhân, khám lâm sàng và thực hiện các xét nghiệm cận lâm sàng. Các tiêu chuẩn đánh giá biến số nghiên cứu được xác định rõ ràng để đảm bảo tính khách quan và chính xác của kết quả.

IV. Kết Quả Điều Trị Phối Hợp Alpha Lipoic Acid ALA

Nghiên cứu cho thấy việc điều trị phối hợp alpha lipoic acid (ALA) có hiệu quả trong việc cải thiện các triệu chứng lâm sàng và chức năng thần kinh ở bệnh nhân ĐTĐ typ 2 có biến chứng đa dây thần kinh. So sánh kết quả điều trị giữa nhóm nghiên cứu (điều trị phối hợp ALA) và nhóm chứng (điều trị thông thường) cho thấy nhóm nghiên cứu có sự cải thiện đáng kể về vận tốc dẫn truyền thần kinh và giảm các triệu chứng đau, tê bì.

4.1. Cải Thiện Triệu Chứng Lâm Sàng và Chức Năng Thần Kinh

Kết quả nghiên cứu cho thấy bệnh nhân trong nhóm điều trị phối hợp alpha lipoic acid có sự cải thiện đáng kể về các triệu chứng lâm sàng như đau, tê bì, giảm cảm giác. Đồng thời, chức năng thần kinh cũng được cải thiện, thể hiện qua việc tăng vận tốc dẫn truyền thần kinh và cải thiện các chỉ số điện cơ.

4.2. So Sánh Hiệu Quả Điều Trị Giữa Nhóm Nghiên Cứu và Nhóm Chứng

So sánh kết quả điều trị giữa nhóm nghiên cứu và nhóm chứng cho thấy nhóm nghiên cứu có sự cải thiện vượt trội về các chỉ số lâm sàng và cận lâm sàng. Điều này chứng tỏ việc điều trị phối hợp alpha lipoic acid có hiệu quả hơn so với điều trị thông thường trong việc cải thiện biến chứng đa dây thần kinh ở bệnh nhân ĐTĐ typ 2.

V. Bàn Luận Về Đặc Điểm Lâm Sàng và Cận Lâm Sàng

Nghiên cứu đã mô tả chi tiết đặc điểm lâm sàng và cận lâm sàng của biến chứng đa dây thần kinh ở bệnh nhân ĐTĐ typ 2. Các yếu tố nguy cơ, thời gian mắc bệnh, mức độ kiểm soát đường huyết và các chỉ số điện cơ đều có ảnh hưởng đến mức độ nghiêm trọng của biến chứng thần kinh. Kết quả nghiên cứu này cung cấp thông tin quan trọng cho việc chẩn đoán và điều trị biến chứng đa dây thần kinh ở bệnh nhân ĐTĐ typ 2.

5.1. Ảnh Hưởng Của Các Yếu Tố Nguy Cơ và Thời Gian Mắc Bệnh

Các yếu tố nguy cơ như tăng huyết áp, rối loạn lipid máu, béo phì và thời gian mắc bệnh ĐTĐ có ảnh hưởng đáng kể đến mức độ nghiêm trọng của biến chứng đa dây thần kinh. Việc kiểm soát tốt các yếu tố nguy cơ này và phát hiện sớm biến chứng thần kinh là rất quan trọng để ngăn ngừa tiến triển của bệnh.

5.2. Vai Trò Của Điện Cơ Trong Chẩn Đoán và Đánh Giá

Điện cơ là một công cụ quan trọng trong chẩn đoán và đánh giá biến chứng đa dây thần kinh. Kết quả điện cơ giúp xác định mức độ tổn thương của dây thần kinh và theo dõi hiệu quả điều trị. Nghiên cứu đã chỉ ra mối tương quan giữa các chỉ số điện cơ và mức độ nghiêm trọng của biến chứng thần kinh.

VI. Kết Luận và Hướng Nghiên Cứu Về Biến Chứng Thần Kinh

Nghiên cứu đã cung cấp bằng chứng về hiệu quả của việc điều trị phối hợp alpha lipoic acid trong việc cải thiện biến chứng đa dây thần kinh ở bệnh nhân ĐTĐ typ 2. Tuy nhiên, cần có thêm các nghiên cứu lớn hơn với thời gian theo dõi dài hơn để đánh giá đầy đủ hiệu quả và an toàn của phương pháp điều trị này. Các nghiên cứu trong tương lai nên tập trung vào việc tìm kiếm các phương pháp điều trị mới và hiệu quả hơn cho biến chứng đa dây thần kinh.

6.1. Tóm Tắt Kết Quả Nghiên Cứu và Ý Nghĩa Thực Tiễn

Nghiên cứu đã chứng minh rằng việc điều trị phối hợp alpha lipoic acid có thể cải thiện đáng kể các triệu chứng và chức năng thần kinh ở bệnh nhân ĐTĐ typ 2 có biến chứng đa dây thần kinh. Kết quả này có ý nghĩa thực tiễn quan trọng trong việc cải thiện chất lượng cuộc sống của bệnh nhân ĐTĐ.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo và Các Giải Pháp Mới

Các nghiên cứu trong tương lai nên tập trung vào việc tìm kiếm các phương pháp điều trị mới và hiệu quả hơn cho biến chứng đa dây thần kinh, bao gồm các liệu pháp gen, liệu pháp tế bào và các loại thuốc mới. Đồng thời, cần có các nghiên cứu về phòng ngừa biến chứng thần kinh ở bệnh nhân ĐTĐ.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Đái tháo đường (ĐTĐ) là bệnh lý rối loạn chuyển hóa mạn tính phổ biến, gây tổn thương nhiều cơ quan như tim mạch, mắt, thận và hệ thần kinh. Biến chứng thần kinh ngoại vi có thể xuất hiện ngay tại thời điểm chẩn đoán ở bệnh nhân ĐTĐ typ 2 hoặc sau 5 năm ở bệnh nhân ĐTĐ typ 1. Trong các thể tổn thương, bệnh đa dây thần kinh do đái tháo đường (Diabetic polyneuropathy - DPN) là biến chứng thường gặp nhất, chiếm tỷ lệ khoảng 50% ở người bệnh ĐTĐ. DPN làm gia tăng nguy cơ biến dạng bàn chân, loét và cắt cụt chi. Biểu hiện lâm sàng của DPN thường đa dạng, âm thầm và kín đáo ở giai đoạn sớm, dẫn đến việc chẩn đoán và can thiệp điều trị trên thực tế thường bị chậm trễ so với các biến chứng vi mạch khác như bệnh võng mạc hay bệnh thận do ĐTĐ.

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định là: trong khi cơ chế bệnh sinh của DPN liên quan chặt chẽ đến quá trình stress oxy hóa và tổn thương vi mạch, các phác đồ điều trị hiện hành vẫn còn nhiều hạn chế và tại Việt Nam chưa có công trình nào đánh giá toàn diện kết quả điều trị phối hợp chất chống oxy hóa Alpha Lipoic Acid (ALA) với các vitamin theo quy trình thường quy dựa trên cả thang điểm lâm sàng chuẩn hóa lẫn các chỉ số thăm dò điện sinh lý dẫn truyền thần kinh.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án gồm 2 mục tiêu cụ thể:

1. Mô tả đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng biến chứng đa dây thần kinh ở bệnh nhân đái tháo đường typ 2.
2. Đánh giá kết quả điều trị phối hợp alpha lipoic acid ở bệnh nhân đái tháo đường typ 2 có biến chứng đa dây thần kinh.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: 180 bệnh nhân được chẩn đoán xác định DPN, được sàng lọc từ 400 bệnh nhân ĐTĐ typ 2 điều trị nội trú và ngoại trú.
• Không gian nghiên cứu: Bệnh viện Nội tiết Trung ương (thực hiện khám lâm sàng, điều trị, theo dõi) và Phòng điện cơ - Khoa Thần kinh, Bệnh viện Quân y 103 (thực hiện đo điện sinh lý thần kinh).
• Thời gian nghiên cứu: Từ tháng 02 năm 2014 đến tháng 03 năm 2019.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng hợp hệ thống các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế về dịch tễ học, cơ chế bệnh sinh, chẩn đoán và điều trị bệnh đa dây thần kinh do ĐTĐ:

Về dịch tễ học và chẩn đoán phân loại: Pirart J. (1978) qua theo dõi 4.400 bệnh nhân ĐTĐ ghi nhận triệu chứng tổn thương đa dây thần kinh xuất hiện ở 7,5% bệnh nhân ngay thời điểm phát hiện bệnh, tăng lên 40% sau 20 năm và 50% sau 25 năm. Nhóm chuyên gia Toronto định nghĩa DPN là bệnh đa dây thần kinh cảm giác đối xứng, phụ thuộc độ dài sợi thần kinh, do thay đổi chuyển hóa và tổn thương vi mạch từ tình trạng tăng đường huyết mạn tính. Boulton A. và cộng sự cùng Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (ADA) phân loại DPN thành các nhóm tổn thương cảm giác cấp/mạn tính, thần kinh tự động, tổn thương vận động đoạn gần và bệnh một dây thần kinh. Nguyễn Văn Chương (2016) phân loại bệnh thần kinh ĐTĐ theo tính chất đối xứng và không đối xứng. Tại Việt Nam, Nguyễn Văn Bọt và cộng sự (2016) ghi nhận tỷ lệ DPN ở bệnh nhân ĐTĐ typ 2 mắc dưới 5 năm là 29,9%, từ 5-10 năm là 50% và trên 10 năm là 66,7%.

Về cơ chế bệnh sinh: Feldman E.L. và cộng sự (2017) tổng kết các con đường rối loạn chuyển hóa do tăng glucose máu mạn tính: con đường polyol (aldose reductase khử glucose thành sorbitol, gây tích tụ thẩm thấu và giảm myoinositol, giảm hoạt tính bơm Na+/K+-ATPase), phản ứng tạo sản phẩm khử glycosyl hóa bền vững (AGE) gắn kết thụ thể RAGE, con đường Diacylglycerol - Protein Kinase C (DAG-PKC) và con đường hexosamin. Herder và cộng sự (2009) nghiên cứu các dấu ấn viêm, xác định nồng độ CRP và IL-6 huyết tương tương quan thuận với mức độ nặng của DPN. Về tổn thương vi mạch, Yagihashi S. và cộng sự (2011), Guo X. và cộng sự (2011) chỉ ra tình trạng dày màng đáy, tăng peroxy hóa lipid, giảm heparan sulfat và tắc vi mạch nuôi thần kinh dẫn đến thoái hóa sợi trục. Pasnoor M. và cộng sự (2013) ghi nhận hiện tượng viêm vi mạch qua trung gian tế bào lympho T CD8+.

Về thang điểm đánh giá và chẩn đoán điện sinh lý: Feldman E. và cộng sự (1994, 2012) phát triển Bộ công cụ sàng lọc và Bảng điểm phân độ Michigan (MNSI), đạt độ nhạy 80% và độ đặc hiệu 95%. Về điện sinh lý, Good G. và cộng sự (1984) làm rõ cơ chế dẫn truyền xung động nhảy qua eo Ranvier trên sợi có myelin và dẫn truyền liên tục trên sợi không có myelin. Khảo sát dẫn truyền thần kinh ngoại vi giúp định lượng mức độ giảm biên độ, kéo dài thời gian tiềm và suy giảm vận tốc dẫn truyền.

Về điều trị và vai trò của Alpha Lipoic Acid (ALA): Sau các phát hiện ban đầu của Irwin Gunsalus (1948), J. Lester Reed (1951) và Lester Packer (1991), Molz P. và cộng sự mô tả cấu trúc phân tử ALA tồn tại ở hai dạng oxy hóa (ALA) và khử (Dihydrolipoic acid - DHLA). Phân tích tổng hợp trên 1.258 bệnh nhân cho thấy ALA liều 600 mg/ngày tiêm tĩnh mạch trong 3 tuần cải thiện rõ rệt triệu chứng DPN với mức bằng chứng Ia. Các thử nghiệm lâm sàng quốc tế lớn như ALADIN I, ALADIN II, ALADIN III, SYDNEY 2, NATHAN I và ISLAND khẳng định ALA liều 600 mg/ngày qua đường uống có hiệu quả cải thiện triệu chứng, phục hồi chức năng dẫn truyền thần kinh và cải thiện chức năng nội mô thông qua giảm IL-6 và PAI-1.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu của Phạm Công Trường và cộng sự (2016), Lương Thanh Điền (2016), Lê Đình Thanh (2017) đã mô tả tỷ lệ rối loạn cảm giác và mối liên quan giữa HbA1c, thời gian mắc bệnh với các bất thường điện sinh lý. Tuy nhiên, chưa có nghiên cứu can thiệp có đối chứng nào đánh giá hiệu quả của phác đồ phối hợp ALA với vitamin trong điều trị DPN. Luận án của Bùi Minh Thu được thực hiện nhằm giải quyết trực tiếp khoảng trống này.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Nghiên cứu dựa trên khung lý thuyết bệnh sinh tích hợp của DPN: Tăng đường huyết mạn tính kích hoạt stress oxy hóa, phản ứng viêm và rối loạn chuyển hóa theo con đường polyol/AGEs, dẫn đến tổn thương cấu trúc bao myelin và sợi trục thần kinh, đồng thời gây tổn thương vi mạch nuôi dây thần kinh. Tổn thương biểu hiện trên lâm sàng qua hội chứng sợi nhỏ (rối loạn cảm giác nông, đau rát bỏng, tê bì) và hội chứng sợi lớn (giảm cảm giác rung, cảm giác sâu, giảm phản xạ gân xương, teo yếu cơ), đồng thời biểu hiện trên cận lâm sàng qua suy giảm các thông số dẫn truyền điện thế hoạt động thần kinh.

Phương pháp nghiên cứu

• Thiết kế nghiên cứu: Kết hợp phương pháp mô tả cắt ngang tiến cứu (cho mục tiêu 1) và nghiên cứu can thiệp lâm sàng có đối chứng, so sánh trước - sau điều trị (cho mục tiêu 2).
• Cỡ mẫu và chọn mẫu: 180 bệnh nhân DPN (được chọn từ 400 bệnh nhân ĐTĐ typ 2 đến khám và điều trị tại Bệnh viện Nội tiết Trung ương). Bệnh nhân được chia thành nhóm nghiên cứu (điều trị phối hợp ALA) và nhóm chứng (điều trị phác đồ thường quy).

Tiêu chuẩn lựa chọn bệnh nhân:

1. Chẩn đoán ĐTĐ typ 2 theo tiêu chuẩn của Bộ Y tế và Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (ADA): Glucose huyết tương lúc đói $\ge 126\text{ mg/dL}$ ($7\text{ mmol/L}$); hoặc glucose huyết tương sau 2 giờ làm nghiệm pháp dung nạp 75g glucose $\ge 200\text{ mg/dL}$ ($11{,}1\text{ mmol/L}$); hoặc có triệu chứng kinh điển kèm glucose máu bất kỳ $\ge 200\text{ mg/dL}$.
2. Chẩn đoán xác định biến chứng DPN qua quy trình 3 bước chuẩn hóa:
   • Bước 1: Bộ câu hỏi sàng lọc Michigan gồm 15 câu hỏi Có/Không; điểm $\ge 7/15$ được xác định là dương tính.
   • Bước 2: Bảng điểm khám sàng lọc Michigan (đánh giá hình dạng bàn chân, vết loét, phản xạ gân gót, cảm giác rung ngón cái); điểm $\ge 2/8$ được xác định có biến chứng.
   • Bước 3: Bảng điểm phân độ Michigan (MNSI) đánh giá cảm giác rung, cảm giác châm kim, sợi cước 10g, sức cơ và phản xạ gân xương (tổng 46 điểm: $\le 6$ điểm: bình thường; 7-12 điểm: nhẹ; 13-28 điểm: vừa; 29-46 điểm: nặng).
3. Tiêu chuẩn cận lâm sàng: Có biến đổi điện sinh lý thần kinh (kéo dài thời gian tiềm tàng, giảm biên độ đáp ứng, giảm tốc độ dẫn truyền).

Tiêu chuẩn loại trừ: Loại trừ ĐTĐ typ 1, ĐTĐ thai kỳ; bệnh nhân có bệnh lý thần kinh ngoại vi do nguyên nhân khác (di truyền, suy thận mạn tính, nghiện rượu, nhiễm độc chì/đồng/sắt/thuốc chống lao/hóa chất điều trị ung thư/phenytoin, hội chứng Guillain-Barré, thiếu hụt vitamin B1/B12, chấn thương tứ chi, bệnh nhược cơ, bệnh ác tính, porphyrin niệu); bệnh nhân đang sử dụng thuốc chống động kinh, thuốc hướng thần hoặc đang dùng ALA trước đó; bệnh nhân từ chối tham gia.

Phương pháp thu thập dữ liệu và công cụ kỹ thuật:

• Thu thập lâm sàng: Phỏng vấn bệnh sử, khám phản xạ gân xương, khám cảm giác nông/sâu, đánh giá thang điểm MNSI.
• Thu thập cận lâm sàng: Xét nghiệm sinh hóa máu (glucose, HbA1c, bilan lipid máu: cholesterol toàn phần, triglycerid, HDL-C, LDL-C).
• Thăm dò điện sinh lý: Sử dụng máy đo dẫn truyền thần kinh Viking Quest (Hãng Natus, Hoa Kỳ) tại Bệnh viện Quân y 103. Khảo sát:
  • Dẫn truyền vận động: Dây thần kinh mác (tại mắt cá, đầu xương mác, hố khoeo), dây chày (mắt cá, hố khoeo), dây giữa (cổ tay, nếp gấp khuỷu), dây trụ (cổ tay, dưới khuỷu, trên khuỷu). Đo thời gian tiềm tàng vận động ngoại vi (DML), biên độ đáp ứng vận động (CMAP), tốc độ dẫn truyền vận động (MCV).
  • Dẫn truyền cảm giác: Dây thần kinh hiển (tại mắt cá), dây giữa (cổ tay), dây trụ (cổ tay), dây quay (cẳng tay). Đo thời gian tiềm tàng cảm giác (DSL), biên độ đáp ứng cảm giác (SNAP), tốc độ dẫn truyền cảm giác (SCV).
  • Khảo sát đáp ứng muộn: Sóng F các dây thần kinh giữa, trụ, chày, mác.

Nhóm thông số	Chỉ số khảo sát	Dây thần kinh thực hiện	Thiết bị / Thang đo
Lâm sàng	Điểm hỏi bệnh, điểm khám, điểm phân độ MNSI	Tứ chi, ngọn chi đối xứng	Bộ công cụ Michigan (15 câu hỏi, 8 điểm khám, 46 điểm phân độ)
Sinh hóa	Glucose, HbA1c, Triglycerid, Cholesterol, HDL-C, LDL-C	Huyết tương / Huyết thanh	Hệ thống xét nghiệm hóa sinh tự động
Điện sinh lý vận động	DML (ms), CMAP (mV), MCV (m/s), Sóng F	Dây giữa, dây trụ, dây chày, dây mác	Máy Viking Quest (Natus, Hoa Kỳ)
Điện sinh lý cảm giác	DSL (ms), SNAP ($\mu\text{V}$), SCV (m/s)	Dây hiển, dây giữa, dây trụ, dây quay	Máy Viking Quest (Natus, Hoa Kỳ)

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở lý luận về bệnh đa dây thần kinh do ĐTĐ và phương pháp điều trị bằng Alpha Lipoic Acid. Tác giả phân tích chi tiết dịch tễ học ĐTĐ và DPN, chỉ ra tính chất mạn tính, tiến triển âm thầm và tỷ lệ mắc bệnh gia tăng theo thời gian mắc ĐTĐ. Về cơ chế bệnh sinh, chương này phân tích 4 con đường rối loạn chuyển hóa chính (polyol, AGEs, DAG-PKC, hexosamin), vai trò của các cytokine tiền viêm (TNF-$\alpha$, IL-6, CRP), hiện tượng stress oxy hóa làm cạn kiệt chất chống oxy hóa nội sinh (glutathion, SOD) và tổn thương vi mạch dẫn đến thiếu máu cục bộ nuôi dưỡng sợi thần kinh. Chương 1 cũng trình bày chi tiết phân loại thể bệnh theo tính đối xứng, hội chứng tổn thương sợi nhỏ và sợi lớn, tiêu chuẩn chẩn đoán theo thang điểm Michigan, nguyên lý dẫn truyền xung động thần kinh trên sợi trục có/không có myelin, và tổng quan các thử nghiệm lâm sàng dùng ALA (ALADIN, SYDNEY, NATHAN, ISLAND).

Chương 2: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết phương pháp triển khai nghiên cứu trên 180 bệnh nhân DPN tại Bệnh viện Nội tiết Trung ương và Bệnh viện Quân y 103 từ tháng 02/2014 đến tháng 03/2019. Tác giả trình bày tường minh tiêu chuẩn chọn bệnh theo ADA, quy trình chẩn đoán xác định DPN qua 3 bước của thang điểm Michigan, tiêu chuẩn loại trừ nghiêm ngặt các bệnh lý thần kinh khác. Chương này quy định chi tiết kỹ thuật đo điện sinh lý thần kinh trên máy Viking Quest (Natus, Hoa Kỳ) cho 4 dây thần kinh vận động (giữa, trụ, chày, mác), 4 dây thần kinh cảm giác (hiển, giữa, trụ, quay) và sóng F. Thiết kế nghiên cứu can thiệp so sánh nhóm phối hợp ALA với nhóm chứng điều trị phác đồ thường quy được trình bày cụ thể cùng với các chỉ tiêu đánh giá lâm sàng, cận lâm sàng, phương pháp xử lý số liệu thống kê y học và cam kết y đức.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu

Chương 3 trình bày toàn bộ số liệu thu thập được qua các bảng và biểu đồ:

• Đặc điểm chung: Phân bố bệnh nhân theo nhóm tuổi, giới tính, chỉ số BMI, huyết áp, thời gian mắc bệnh ĐTĐ, thời gian xuất hiện biến chứng DPN và tiền sử gia đình. Kết quả xét nghiệm sinh hóa máu phản ánh mức độ kiểm soát glucose máu (HbA1c) và rối loạn lipid máu của đối tượng nghiên cứu.
• Đặc điểm lâm sàng và điện sinh lý: Tỷ lệ bệnh nhân có giảm/mất phản xạ gân gót, rối loạn cảm giác nông (đau, nhiệt, chạm) và cảm giác sâu (rung, bản thể). Giá trị trung bình của các chỉ số điện sinh lý (DML, CMAP, MCV, DSL, SNAP, SCV) ở bệnh nhân DPN có sự suy giảm rõ rệt so với người bình thường; ghi nhận mối tương quan có ý nghĩa thống kê giữa mức độ thay đổi điện sinh lý với chỉ số HbA1c và thời gian mắc bệnh.
• Đánh giá kết quả điều trị: So sánh nhóm nghiên cứu (có phối hợp ALA) và nhóm chứng trước - sau điều trị:
  • Cải thiện triệu chứng lâm sàng: Nhóm nghiên cứu có tỷ lệ cải thiện triệu chứng vận động và cảm giác cao hơn rõ rệt so với nhóm chứng; điểm phân độ Michigan giảm có ý nghĩa thống kê.
  • Cải thiện dẫn truyền thần kinh: Nhóm nghiên cứu có sự rút ngắn thời gian tiềm tàng (DML, DSL), tăng biên độ đáp ứng (CMAP, SNAP) và tăng tốc độ dẫn truyền (MCV, SCV) ở cả chi trên và chi dưới vượt trội hơn so với nhóm chứng.

Chương 4: Bàn luận

Chương 4 phân tích, so sánh các phát hiện của luận án với các nghiên cứu trong và ngoài nước:

• Bàn luận về đặc điểm nhân khẩu học và yếu tố nguy cơ: Phân tích ảnh hưởng của tuổi cao, thời gian mắc bệnh ĐTĐ kéo dài, thừa cân béo phì (BMI), tăng huyết áp và tăng triglycerid máu đối với sự xuất hiện và tiến triển của DPN.
• Bàn luận về lâm sàng và cận lâm sàng: Giải thích cơ chế tổn thương ưu thế ở ngọn chi, tính chất đối xứng và sự xuất hiện sớm của rối loạn cảm giác rung, phản xạ gân gót. Đối chiếu mức độ suy giảm dẫn truyền thần kinh với kết quả nghiên cứu của các tác giả trong nước (Phạm Công Trường, Lương Thanh Điền, Lê Đình Thanh) và quốc tế, khẳng định vai trò của máy đo điện cơ Viking Quest trong phát hiện sớm tổn thương sợi trục và mất myelin.
• Bàn luận về hiệu quả điều trị phối hợp ALA: Phân tích cơ chế tác dụng sinh học của ALA với tư cách là chất chống oxy hóa mạnh, tái tạo glutathion nội sinh, cải thiện tưới máu vi mạch nuôi thần kinh và phục hồi chức năng sợi trục. So sánh mức độ cải thiện điểm MNSI và các thông số điện sinh lý của luận án với các thử nghiệm ALADIN, SYDNEY 2, NATHAN I, khẳng định tính khả thi và hiệu quả của phác đồ phối hợp ALA trong thực hành lâm sàng tại Việt Nam.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Những đóng góp mới về mặt khoa học và thực tiễn

1. Cung cấp bức tranh toàn diện về đặc điểm lâm sàng và điện sinh lý của DPN tại Việt Nam: Luận án đã chuẩn hóa quy trình ứng dụng thang điểm Michigan 3 bước kết hợp với kỹ thuật đo điện sinh lý thần kinh đa dây (trên máy Viking Quest), giúp phát hiện chính xác mức độ tổn thương thần kinh cảm giác và vận động ở bệnh nhân ĐTĐ typ 2.
2. Xác lập mối tương quan giữa cận lâm sàng và tiến triển bệnh: Chứng minh mức độ suy giảm các chỉ số dẫn truyền thần kinh (kéo dài DML/DSL, giảm CMAP/SNAP, giảm MCV/SCV) có tương quan chặt chẽ với nồng độ HbA1c và thời gian mắc bệnh ĐTĐ.
3. Bằng chứng thực nghiệm lâm sàng về hiệu quả của Alpha Lipoic Acid: Luận án là công trình can thiệp có đối chứng tại Việt Nam chứng minh việc bổ sung ALA vào phác đồ điều trị thường quy giúp cải thiện rõ rệt cả điểm số lâm sàng Michigan lẫn phục hồi các thông số dẫn truyền điện sinh lý thần kinh cảm giác và vận động, vượt trội so với phác đồ đơn thuần.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

• Đưa bộ công cụ sàng lọc Michigan (MNSI) vào quy trình khám lâm sàng định kỳ cho mọi bệnh nhân ĐTĐ typ 2 tại các cơ sở y tế để phát hiện sớm biến chứng thần kinh trước khi xuất hiện biến chứng loét bàn chân.
• Chỉ định thăm dò điện sinh lý thần kinh định kỳ nhằm đánh giá mức độ tổn thương cận lâm sàng và theo dõi đáp ứng điều trị.
• Khuyến nghị ứng dụng phác đồ phối hợp Alpha Lipoic Acid (ALA) trong điều trị thường quy cho bệnh nhân ĐTĐ typ 2 có biến chứng DPN nhằm nâng cao hiệu quả hồi phục chức năng thần kinh.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án

• Nghiên cứu được triển khai tại một trung tâm chuyên khoa nội tiết tuyến cuối (Bệnh viện Nội tiết Trung ương) trên cỡ mẫu 180 bệnh nhân DPN, chưa phản ánh đầy đủ đặc điểm của toàn bộ quần thể bệnh nhân ĐTĐ ở các tuyến y tế cơ sở.
• Luận án tập trung đánh giá hiệu quả can thiệp trong giai đoạn điều trị theo dõi xác định, chưa đánh giá tác động kéo dài nhiều năm sau khi ngừng liệu trình ALA.
• Chưa thực hiện các kỹ thuật chuyên sâu như sinh thiết thần kinh diện rộng hoặc phân tích đa hình gen (SCN9A, Nav 1.7) do tính chất xâm lấn và giới hạn kỹ thuật.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Triển khai các nghiên cứu can thiệp đa trung tâm với cỡ mẫu lớn hơn để kiểm chứng hiệu quả điều trị ở nhiều nhóm bệnh nhân khác nhau.
• Nghiên cứu theo dõi dài hạn đánh giá khả năng duy trì đáp ứng thần kinh và dự phòng loét bàn chân của ALA đường uống kéo dài.
• Khảo sát sâu hơn sự thay đổi của các dấu ấn sinh học stress oxy hóa và viêm mạch máu trong huyết tương trước và sau can thiệp ALA.

---

Giá trị tham khảo

Luận án có giá trị tham khảo chuyên môn đối với:

• Bác sĩ chuyên khoa Thần kinh và Nội tiết: Tham khảo quy trình chẩn đoán kết hợp lâm sàng - điện sinh lý và phác đồ phối hợp ALA trong điều trị biến chứng thần kinh ĐTĐ.
• Nghiên cứu sinh, học viên sau đại học ngành Khoa học Thần kinh, Nội khoa: Nguồn tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp thiết kế nghiên cứu lâm sàng kết hợp đo điện cơ, tiêu chuẩn đánh giá thang điểm Michigan và tổng quan y văn về cơ chế phân tử của stress oxy hóa trong ĐTĐ.
• Các nhà quản lý y tế và xây dựng hướng dẫn điều trị: Cung cấp cơ sở khoa học thực chứng để xem xét bổ sung các chất chống oxy hóa chuyển hóa vào hướng dẫn chẩn đoán và điều trị biến chứng thần kinh ĐTĐ tại Việt Nam.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Bệnh đa dây thần kinh do đái tháo đường (DPN) được định nghĩa như thế nào trong luận án?

Theo định nghĩa của Nhóm chuyên gia Toronto được luận án trích dẫn, DPN là bệnh lý tổn thương đa dây thần kinh cảm giác đối xứng, phụ thuộc vào độ dài của dây thần kinh, gây ra bởi sự biến đổi chuyển hóa và tổn thương vi mạch do tình trạng tăng đường máu mạn tính và các yếu tố nguy cơ tim mạch kết hợp.

2. Bộ công cụ Michigan (MNSI) được áp dụng qua các bước nào để chẩn đoán DPN?

Luận án áp dụng quy trình 3 bước của Michigan:

• Bước 1: Bộ câu hỏi sàng lọc 15 câu (Có/Không); điểm $\ge 7/15$ là nghi ngờ có biến chứng.
• Bước 2: Bảng điểm khám sàng lọc 8 điểm (hình dạng bàn chân, vết loét, phản xạ gân gót, cảm giác rung); điểm $\ge 2/8$ xác định có biến chứng thần kinh ngoại vi.
• Bước 3: Bảng điểm phân độ tổn thương Michigan (tổng 46 điểm) để phân loại mức độ tổn thương: $\le 6$ điểm (bình thường), 7-12 điểm (nhẹ), 13-28 điểm (vừa), 29-46 điểm (nặng).

3. Cơ chế tác dụng sinh học chính của Alpha Lipoic Acid (ALA) trong DPN là gì?

ALA là chất chống oxy hóa chuyển hóa nội sinh, tồn tại dưới hai dạng oxy hóa (ALA) và khử (DHLA). ALA hoạt động như một co-enzym trong ty thể, trung hòa các gốc tự do oxy hóa (ROS), tái tạo chất chống oxy hóa nội sinh (glutathion khử), giảm biểu hiện các cytokine gây viêm và cải thiện tưới máu nội mạc vi mạch nuôi dây thần kinh thông qua cơ chế giãn mạch qua trung gian NO.

4. Kỹ thuật điện sinh lý trong luận án khảo sát những dây thần kinh và chỉ số nào?

Nghiên cứu sử dụng máy Viking Quest (Natus, Hoa Kỳ) để khảo sát:

• Vận động: Dây giữa, dây trụ, dây chày, dây mác (đo thời gian tiềm tàng DML, biên độ CMAP, tốc độ MCV và sóng F).
• Cảm giác: Dây hiển, dây giữa, dây trụ, dây quay (đo thời gian tiềm tàng DSL, biên độ SNAP, tốc độ SCV).

5. Tiêu chuẩn loại trừ bệnh nhân của nghiên cứu gồm những yếu tố nào?

Nghiên cứu loại trừ bệnh nhân ĐTĐ typ 1, ĐTĐ thai kỳ; các bệnh lý thần kinh ngoại vi do nguyên nhân khác (di truyền, suy thận mạn, nghiện rượu, ngộ độc kim loại nặng, viêm đa rễ dây thần kinh Guillain-Barré, thiếu hụt vitamin B1/B12, chấn thương tứ chi, bệnh nhược cơ, bệnh ác tính); bệnh nhân đang dùng thuốc chống động kinh, thuốc hướng thần hoặc đã dùng ALA trước nghiên cứu.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ y học của tác giả Bùi Minh Thu là công trình nghiên cứu chuyên khảo về biến chứng đa dây thần kinh ở người bệnh đái tháo đường typ 2 tại Bệnh viện Nội tiết Trung ương. Tác giả đã mô tả chi tiết đặc điểm lâm sàng, mối liên quan sinh hóa và các biến đổi điện sinh lý dẫn truyền thần kinh ngoại vi thông qua bộ công cụ Michigan và máy đo điện cơ Viking Quest. Đồng thời, nghiên cứu khẳng định hiệu quả điều trị vượt trội của phác đồ phối hợp chất chống oxy hóa Alpha Lipoic Acid trong việc cải thiện triệu chứng lâm sàng và phục hồi các chỉ số dẫn truyền thần kinh vận động, cảm giác. Đây là tài liệu tham khảo khoa học có giá trị thực tiễn cho chuyên ngành Thần kinh và Nội tiết.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Đái tháo đường (ĐTĐ) là một bệnh rối loạn chuyển hoá hay gặp nhất, bệnh kéo dài và ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khoẻ của người bệnh với các biến chứng gây tổn thương nhiều cơ quan như mắt, tim mạch, thận và thần kinh. Biến chứng thần kinh (TK) ngoại vi có thể xảy ra ở bệnh nhân ĐTĐ sau 5 năm (typ1) hoặc ngay tại thời điểm mới chẩn đoán (typ 2). Trong đó, bệnh đa dây thần kinh do ĐTĐ (Diabetes polyneuropathy – DPN) là một biến chứng thường gặp nhất, ở khoảng 50% bệnh nhân ĐTĐ. Biểu hiện lâm sàng rất đa dạng và nhiều khi kín đáo, dễ bị bỏ qua do đó quyết định điều trị thường muộn.

DPN làm tăng nguy cơ cắt cụt chi do biến chứng biến dạng, loét. Trên thế giới cứ khoảng 30 giây lại có 1 bệnh nhân phải cắt cụt chi do ĐTĐ. Đây là biến chứng ảnh hưởng rất lớn đến cuộc sống và chất lượng cuộc sống của người bệnh. Cơ chế gây tổn thương thần kinh do ĐTĐ rất phức tạp nhưng bản chất là do tích lũy đường sorbitol trong hệ thống dây TK, kết hợp với quá trình stress oxy hóa làm tổn thương các tế bào thần kinh.

Cùng với đó là tổn thương vi mạch làm giảm cung cấp oxy và dưỡng chất nuôi dưỡng các sợi thần kinh. Hậu quả của quá trình này không chỉ đẩy nhanh tốc độ thoái hóa mà còn gây tổn thương sợi trục thần kinh. Từ đó làm rối loạn dẫn truyền và gây ra các cơn đau kéo dài. Tỷ lệ mới mắc của DPN có liên quan đến các yếu tố nguy cơ có thể thay đổi được như tăng triglycerid máu, BMI, tăng huyết áp, hút thuốc.

Vai trò của stress oxy hóa trong DPN đã được nghiên cứu rộng rãi trong thực nghiệm và lâm sàng. Alpha lipoic acid (ALA) đã được chứng minh là cải thiện vận tốc dẫn truyền thần kinh vận động trong DPN thực nghiệm và để bảo vệ dây TK ngoại vi khỏi thiếu máu cục bộ ở chuột. 2 So với các biến chứng vi mạch khác liên quan với bệnh ĐTĐ như bệnh võng mạc, bệnh thận, cả hai bệnh lý này có thể được chẩn đoán sớm và điều trị sớm có hiệu quả. Trong khi đó, DPN khó khăn hơn nhiều.

Hơn nữa, hiện nay đang sử dụng nhiều phác đồ khác nhau mà hiệu quả điều trị của các phác đồ vẫn chưa có nghiên cứu nào đề cập đến. Để góp phần nâng cao chất lượng điều trị cho bệnh nhân, chúng tôi tiến hành đề tài: “Đánh giá kết quả điều trị biến chứng bệnh đa dây thần kinh ở ngƣời ĐTĐ typ 2 tại Bệnh viện Nội tiết Trung ƣơng” với mục tiêu: 1. Mô tả đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng biến chứng đa dây thần kinh ở bệnh nhân ĐTĐ typ 2. Đánh giá kết quả điều trị phối hợp alpha lipoic acid ở bệnh nhân ĐTĐ typ 2 có biến chứng đa dây thần kinh.

3 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Định nghĩa - dịch tễ học bệnh đa dây thần kinh do đái tháo đƣờng Bệnh ĐTĐ là một rối loạn chuyển hóa không đồng nhất, có glucose máu tăng và đặc biệt là thiếu hụt insulin cả về số lượng và chất lượng. Ở Việt Nam, con số chung cho thấy bệnh ĐTĐ chiếm khoảng 0,9% - 2,5% dân số các thành phố lớn. Năm 2014, có 422 triệu người trên thế giới mắc bệnh ĐTĐ, tỷ lệ mắc bệnh ĐTĐ là 8,5% ở dân số trưởng thành.

Tại Mỹ có khoảng 15-16 triệu bệnh nhân ĐTĐ. Tỷ lệ bệnh ĐTĐ đã tăng gần gấp đôi kể từ năm 1980, từ 4,7% lên 8,5% ở người trưởng thành [1]. Đây là một trong số các bệnh liên quan tới điều kiện xã hội phát triển và là vấn đề lớn của các nước.