MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Ngày nay, cùng với sự phát triển của nền kinh tế - xã hội, chất lƣợng cuộc sống của ngƣời dân cũng ngày một tăng lên, con ngƣời ngày càng có nhiều nhu cầu và tiêu chuẩn cao hơn cho một cuộc sống đƣợc đánh giá là đảm bảo. Những nhu cầu này đòi hỏi cần phải đƣợc đáp ứng. Tuy vậy, sự phát triển không đồng đều trong nền kinh tế đã tạo nên sự chênh lệch rõ rệt về mức sống giữa các tầng lớp dân cƣ, đặc biệt là giữa các vùng nông thôn, miền núi và thành thị.
Chính điều này đã tạo ra sự bất bình đẳng trong xã hội trƣớc hết là về thu nhập và điều kiện sống. Phát triển cộng đồng (PTCĐ) là một trong ba phƣơng pháp can thiệp chính của Công tác xã hội. Trên Thế giới, ngay từ những năm 1950, khái niệm PTCĐ đã đƣợc Liên Hợp Quốc công nhận và khuyến khích các quốc gia sử dụng phƣơng pháp này nhƣ một công cụ hữu hiệu trong việc giải quyết các vấn đề xã hội nh m thực hiện chƣơng trình mục tiêu phát triển quốc gia. PTCĐ đƣợc đánh giá là một trong những hoạt động có khả năng giải quyết những vấn đề của sự phát triển xã hội và những thách thức mà các cộng đồng gặp phải khá hiệu quả, bởi nó nhấn mạnh đến sự tham gia của chính ngƣời dân - những ngƣời trong cuộc - vào quá trình cải thiện đời sống cho chính cộng đồng mình.
Các hoạt động PTCĐ vừa góp phần nâng cao chất lƣợng cuộc sống ngƣời dân vừa đóng góp cho sự tăng trƣởng của nền kinh tế đất nƣớc. Hiệu quả thiết thực của hoạt động PTCĐ ngày càng đƣợc khẳng định và thu hút sự quan tâm của toàn xã hội. Tại Việt Nam, khái niệm PTCĐ xuất hiện vào những năm 1980 từ các chƣơng trình viện trợ của nƣớc ngoài. Chiến lƣợc PTCĐ hƣớng tới những cộng đồng nghèo và kém phát triển, giúp họ nhận thức đƣợc vấn đề của mình, tìm kiếm nguồn lực bên ngoài và phát huy tiềm năng của mình để giải quyết hiệu quả vấn đề của cộng đồng họ.
Cho đến nay, c ng với sự hình thành của 1 rất nhiều các tổ chức phi lợi nhuận, các trung tâm cộng đồng, các chƣơng trình phát triển của nhà nƣớc. PTCĐ đang đƣợc ứng dụng nhiều hơn bao giờ hết trong việc khắc phục tình trạng đói ngh o và những vấn đề xã hội nóng bỏng khác tại Việt Nam. Là một tổ chức phi lợi nhuận trực thuộc Hội Khuyến học Việt Nam, Trung tâm Hỗ trợ Phát triển vì Phụ nữ và Trẻ em (DWC) là một tổ chức đã thực hiện thành công nhiều dự án phát triển, đặc biệt thành công trong việc thúc đẩy sự tham gia của ngƣời dân, trong đó có nhóm ngƣời ngh o/thiệt thòi, phụ nữ vào quá trình phát triển bền vững các vùng nông thôn Việt Nam b ng mô hình Quản lý cộng đồng (QLCĐ). Trong phạm vi nghiên cứu của mình, tác giả muốn tìm hiểu hiệu quả của mô hình QLCĐ tại xã Phúc Thuận, huyện Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên thông qua việc thực hiện dự án: "Thúc đẩy Sự tham gia của người dân nông thôn hướng tới phát triển bền vững tại huyện Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên".
Dự án này đƣợc tổ chức Bánh mỳ cho Thế Giới (BfdW) và Misereor (thuộc Cộng hòa Liên bang Đức) tài trợ, Trung tâm DWC trực tiếp quản lý và thực hiện tại hai xã: Phúc Thuận và Đồng Tiến, huyện Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên từ tháng 4 năm 2011 đến tháng 3 năm 2014. Việc tìm hiểu hiệu quả mô hình QLCĐ của Trung tâm DWC góp phần giới thiệu một mô hình mới trong lĩnh vực Phát triển cộng đồng. Xem xét tính hiệu quả của mô hình này trong việc giải quyết các vấn đề cộng đồng. Từ đó đƣa ra một số bài học kinh nghiệm khi thực hiện mô hình QLCĐ trên thực tế.
Ngoài ra, kết quả nghiên cứu cũng góp phần hệ thống hóa mô hình QLCĐ thành tài liệu phục vụ cho hoạt động giảng dạy và thực hành Phát triển cộng đồng trong bộ môn Công tác xã hội. Từ những lý do trên tác giả đã lựa chọn đề tài nghiên cứu: “Đánh giá hiệu quả mô hình Quản lý cộng đồng của Trung tâm Hỗ trợ phát triển vì Phụ nữ và Trẻ em (DWC) tại xã Phúc Thuận, huyện Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên”. Tổng quan vấn đề nghiên cứu Từ những năm 1950, PTCĐ đƣợc mô tả trƣớc hết cho quá trình làm việc với những cộng đồng nhỏ trong các dự án tự giúp ở các nƣớc đang phát triển, chủ yếu tại các cộng đồng nông thôn. Mặc dù có sự khác nhau về cách tiếp cận/mô thức thực hiện nhƣng tất cả đều tập trung vào mục đích: Củng cố nguồn lực trong cộng đồng; Nâng cao khả năng tiếp cận nguồn lực cho các thành viên cộng đồng; Phát triển năng lực của các thành viên cộng đồng để sử dụng các nguồn lực.
Sự khác nhau trong các cách tiếp cận chủ yếu n m ở chủ thể liên quan tới hoạt động phát triển, mục tiêu phát triển và các kết quả mong đợi khác nhau của hoạt động phát triển. Trên Thế giới, mô hình QLCĐ sơ khai đƣợc vận dụng trƣớc hết trong một số dự án mà Cơ quan Hợp tác và Phát triển của Chính phủ Thụy Sỹ (SDC) thực hiện tại Bangladesh và một số nƣớc thuộc tiểu vùng sông Mekong nhƣ Lào, Campuchia, Myanmar, Việt Nam. Trong đó mục tiêu phát triển mà SDC muốn hƣớng tới là thúc đẩy sự tham gia của ngƣời dân vào hoạt động ra quyết định tại địa phƣơng, quản lý cộng đồng đƣợc sử dụng nhƣ một công cụ thực hiện mục tiêu này. Tại Việt Nam, mô hình QLCĐ đƣợc thực hiện từ năm 2005 trong khuôn khổ dự án “Phát triển đô thị Nam Định và Đồng Hới” (Nam Dinh urban development project – NUDP & Dong Hoi urban development project – DUDP 2005 – 2008).
Trong đó đề cao cách tiếp cận dựa vào cộng đồng và phát huy sự tham gia của cộng đồng, đặc biệt là ngƣời nghèo/thiệt thòi vào hoạt động ra quyết định tại địa phƣơng, nh m mục đích thực hiện mục tiêu giảm nghèo quốc gia và thực hiện Quy chế thực hiện dân chủ ở xã theo Nghị định 29/1998/NĐ – CP ban hành ngày 11 tháng 5 năm 1998. Tuy nhiên, mô hình QLCĐ đã đƣợc phát triển cả về phƣơng pháp và phạm vi thực hiện từ năm 2008, khi SDC phối hợp với các tổ chức phi chính phủ tại Việt Nam thực hiện dự án “Thúc đẩy mô hình Quản lý cộng đồng tại Việt Nam”. 3 Liên quan đến mô hình QLCĐ, đã có nghiên cứu của sinh viên Vƣơng Thị Loan – khóa K53 Công tác xã hội – Đại học Khoa học Xã hội và Nhân Văn, Đại học Quốc Gia Hà Nội nghiên cứu đề tài: “Đánh giá sự tham gia của người dân vào hoạt động phát triển kinh tế – x hội địa phương thông qua thực hiện mô hình Quản lý cộng đồng của trung tâm ữu nghị cộng đồng Nam Định Nghiên cứu tiến hành tại xóm Đồng Lạc, x Nam Phong, thành phố Nam Định, tỉnh Nam Định. Tuy nhiên nghiên cứu này chủ yếu đánh giá sự tham gia của ngƣời dân vào hoạt động phát triển kinh tế - xã hội địa phƣơng thông qua thực hiện mô hình QLCĐ chứ không nghiên cứu sâu về hiệu quả của mô hình QLCĐ tại địa bàn này.
Ngoài ra, có một số Báo cáo Đánh giá cuối kỳ của các dự án đƣợc Trung tâm DWC thực hiện theo mô hình QLCĐ ở các tỉnh Lạng Sơn, Thanh Hóa, Sóc Sơn, Hà Nội… Những cuộc đánh giá này chủ yếu so sánh kết quả thực tế với mục tiêu mong đợi của dự án mà không đánh giá chi tiết về mô hình QLCĐ. Nhƣ vậy cho đến nay chƣa có một công trình nghiên cứu nào về hiệu quả của mô hình QLCĐ, do đó trong nghiên cứu của mình, tác giả muốn tìm hiểu sâu về mô hình QLCĐ của Trung tâm hỗ trợ phát triển vì Phụ nữ và Trẻ em (DWC) nh m đánh giá hiệu quả của nó trong việc giải quyết các vấn đề cộng đồng dƣới góc nhìn của ngành công tác xã hội, bên cạnh đó tìm ra những thuận lợi, khó khăn và bài học kinh nghiệm khi thực hiện mô hình trên thực tế. Ý nghĩa vấn đề nghiên cứu 3. Ý nghĩa hoa học Thông qua mô tả mô hình và đánh giá hiệu quả của QLCĐ tại xã Phúc Thuận, huyện Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên, nghiên cứu góp phần chỉ ra tính ph hợp và hạn chế của các lý thuyết PTCĐ trong ứng dụng vào thực tiễn.
Từ đó có sự phát huy và điều chỉnh cho phù hợp hơn trong quá trình thực hành PTCĐ. 4 Trong nghiên cứu, mô hình Quản lý cộng đồng đƣợc nhìn nhận nhƣ một tiến trình PTCĐ, so sánh, đối chiếu tiến trình này với hoạt động phát triển cộng đồng đang đƣợc giảng dạy và thực hành trong Công tác xã hội góp phần bổ sung và hoàn thiện các phƣơng pháp can thiệp của ngành học, giúp sinh viên ngành Công tác xã hội có đƣợc cái nhìn rộng hơn về ứng dụng ngành trong thực tiễn. Thông qua việc sử dụng các phƣơng pháp, kỹ năng trong nghiên cứu góp phần kiểm chứng tính ph hợp và hiệu quả của các phƣơng pháp, kỹ năng Công tác xã hội. Ý nghĩa thực tiễn Từ việc nghiên cứu hiệu quả của mô hình Quản lý cộng đồng tại xã Phúc Thuận - huyện Phổ Yên - tỉnh Thái Nguyên, đề tài nghiên cứu đã giới thiệu tới độc giả một mô hình phát triển cộng đồng đang đƣợc triển khai tại một số vùng miền Việt Nam.
Nghiên cứu cũng đƣa ra những đánh giá khách quan về hiệu quả của mô hình QLCĐ, phát hiện ƣu nhƣợc điểm nếu có, những giải pháp khắc phục và bài học kinh nghiệm thực hiện mô hình này. Ngoài ra qua nghiên cứu, tác giả có cơ hội đƣợc tiếp xúc với hoạt động phát triển cộng đồng thực tế, học hỏi đƣợc nhiều hơn tri thức của ngành mình, phát triển các kỹ năng cần thiết trong thực hành nghề nh m nâng cao năng lực nghề nghiệp. Cuối c ng, nghiên cứu giúp hệ thống hóa mô hình QLCĐ thành tài liệu tham khảo cho bộ môn Công tác xã hội trong trƣờng học, phục vụ cho việc giảng dạy và thực hành PTCĐ. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu Mục đích: Đánh giá hiệu quả của việc thực hiện mô hình Quản lý cộng đồng trong việc giải quyết các vấn đề cộng đồng, góp phần phát triển kinh tế - xã hội tại 5 xã Phúc Thuận, huyện Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên.
Từ đó chỉ ra đƣợc những bài học kinh nghiệm khi thực hiện QLCĐ. Nhiệm vụ nghiên cứu: Mô tả mô hình QLCĐ thực hiện tại xã Phúc Thuận, huyện Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên.
